O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik iqtisodiyot instituti “Neft va gaz” fakulteti


Download 253.26 Kb.
Pdf ko'rish
Sana07.02.2020
Hajmi253.26 Kb.

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS 

TA’LIM VAZIRLIGI 

 

QARSHI MUHANDISLIK IQTISODIYOT INSTITUTI 

 

“Neft va gaz” fakulteti 

 

“Texnologik jarayonlarni avtomatlshtirish va boshqarish” kafedrasi 

 

“Boshqarish sisitemalarining elementlari va qurilmalari” fanidan 

 

 

 

 

Mavzu: Asosiy mantiqiy amallar va ularning avtomatika elementlari  

va qurilmalarida amalga oshirilish. 

 

 

Bajardi: 172-15 gurux talabasi 

   

 

 

 

 

 

 

 

Nurboboyev Bahouddin 

Qabul qildi: Sherbutayev To’lqin 

 

 

 

Qarshi-2017

REJA: 

1.  Mantiqiy elementlar va ularning ishlash prinsiplari 

2.  Mantiqiy elementlarni ishlab chiqarish texnologiyalari. 

3.  Mantiqiy elementlarning asosiy parametrlari va xarakteristkalari. 

4.  Mantiqiy elementlar asosida turli qurilmalarni loyihalash 


Axborotni qayta ishlash, raqamli aloqa va avtomatik boshqaruv tizimlarining 

ishlash  tamoyili  bir  necha    bazaviy  operasiyalarning  takrorlanishi  yokiularning 

kombinasiyalariga  asoslangan  bo‟ladi.  Buni  amalga  oshirish  uchun 

“VA”,”EMAS”,”YOKI”  mantiqiy  elementlari,  shuningdek,  triggerlardan 

foydalaniladi.  Mantiqiy  element  (ME)  deb  eng  sodda  mantiqiy  operasiyalarni 

bajaruvchi  elektron  qurilmaga  aytiladi.  Mantiqiy  elementlar  tarkibiy  tuzilishi 

hamda  yasash  texnologiyasiga  qarab  farqlanadi.  Shu  bilan  birga  ular  asosiy 

parametrlari:  qayta  ulanish  tezligi,  signalning  kechikish  vaqti,  ishchi  harorat 

oralig‟i, kirishni birlashtirish koeffisiyenti va chiqishdagi yuklama qobiliyati bilan 

ham bir-biridan farq qiladi.

 

 

1. Mantiqiy elementlar va ularning ishlash prinsiplari 

  Mantiqiy  elementlar  mantiqiy  ifodalarni  bajarishga  mo'ljallangan  bo'lib, 

barcha  arifmetik  va  mantiqiy  amallarni  ular  asosidagi  qurilmalar  yordamida 

amalga  oshiriladi.  Quyidagi  rasmlarda  hisoblash  mashinalarida  qo'llaniladigan 

asosiy mantiqiy elementlar va ularning ishlash prinsiplari keltirilgan. 

«VA» - mantiqiy ko'paytirish, «konyunksiya» elementi 

 

 



X va Y kirishlarga bir vaqtda “1” signali berilsa (ya'ni ulagichlar bir vaqtda 

ulansa), Z chiqishda “1” signali hosil bo'ladi (ya'ni lampa yorishadi). Kirishlardan 

birortasiga  yoki  bir  vaqtda  ikkalasiga  «0»  signali  berilsa  (ya'ni  ulagichlardan  biri 

yoki  bir  vaqtda  ikkalasi  ulanmagan  holda  bo'lsa),  chiqishda  «0»  signali  hosil 

bo'ladi (ya'ni lampa o'chgan holda bo'ladi).  

«VA» elementi mantiqiy funksiya sifatida Z = X 



 Y , hamda Z = X*Y yoki 

Z = X 



Y ko'rinishlardan birortasida tasvirlanishi mumkin.  

 


«YoKI» - mantiqiy qo'shish, «dizyunksiya» elementi 

 

 



 

X va Y kirishlarga bir vaqtda “0” signali berilsa (ya'ni ulagichlar bir vaqtda 

ulanmagan holda bo'lsa), Z chiqishda “0” signali hosil bo'ladi (ya'ni lampa o'chgan 

holda  bo'ladi).  Kirishlardan  birortasiga  yoki  bir  vaqtda  ikkalasiga  «1»  signali 

berilsa  (ya'ni  ulagichlardan  biri  yoki  bir  vaqtda  ikkalasi  ulansa),  chiqishda  «1» 

signali hosil bo'ladi (ya'ni lampa yorishadi).  

«YoKI»  elementi  mantiqiy  funksiya  sifatida  Z  =  X+Y  hamda  Z  =  X  v  Y 

kurinishlarda tasvirlanadi. 

 

«INKOR» - mantiqiy inkor qilish («EMAS») elementi 

 

 



 

«INKOR»  elementining  chiqishidagi  son  uning  kirishidagi  songa  nisbatan 

teskari kodga ega bo'ladi. 

«INKOR» elementi mantiqiy funksiya  sifatida 



X

Y

 ko'rinishda tasvirlanadi. 



 

«VA – INKOR» - mantiqiy ko'paytirishning inkori elementi 

 


 

 

X va Y kirishlarga bir vaqtda “1” signali berilsa, Z chiqishda “0” signali hosil 



bo'ladi.  Kirishlardan  birortasiga  yoki  bir  vaqtda  ikkalasiga  «0»  signali  berilsa, 

chiqishda «1» signali hosil bo'ladi. 

 

«YoKI - INKOR» - mantiqiy qo'shishning inkori elementi 

 

 



X va Y kirishlar bir vaqtda “0” signali berilsa, Z chiqishda “1” signali hosil 

bo'ladi.  Kirishlardan  birortasiga  yoki  bir  vaqtda  ikkalasiga  «1»  signali  berilsa, 

chiqishda «0» signali hosil bo'ladi.  

 

2. Mantiqiy elementlarni ishlab chiqarish texnologiyalari 

Raqamli hisoblash texnikasida asos elementlari bo'lib mantiqiy “va”, “yoki”, 

“inkor” elementlari xizmat qiladi.  

Mantiqiy  elementlarni  ishlab  chiqarish  texnologiyalarining  bir  qator  turlari 

mavjud bo'lib, ularning har biri o'z yutuq va kamchiliklariga ega.  

  Masalan: 

-    unipolyar  tranzistorlarga  asoslangan  texnologiyalar  kristalda  joylashgan 

elementlar  zichligini  yuqoriligi,  kam  quvvat  talabligi,  narxining  arzonligi  bilan 

xarkterlanadi, lekin tashqi ta‟sirlarga o'ta ta'sirchan, nisbatan tezkorligi past;  

-  bipolyar  texnologiyadagi  elementlar  o'ta  tezkorligi  va  ishonchli  ishlashi 

bilan xarakterlanadi, lekin elementlar zichligi kam va ko'p energiya talab qilinadi, 



tan narxi qimmat;  

 

1­rasm. Mantiqiy elementlar: a) «YoKI» elementi; b) «VA» elementi; c) «INKOR» 



elementi. 

 

Mantiqiy elementlarning asosiy parametrlari va xarakteristkalari. 

Mantiqiy  elementning  asosiy  xarakteristkasi  uning  uzatish  xarakteristkasi 

hisoblanadi.Chiqish 

kuchlanishining 

kirishlardan 

biridagi 

kuchlanishga 

bog‟liqligiga  uzatish  xarakteristkasi  deyiladi.Bunda  qolgan  kirishlardagi 

kuchlanish o‟zgarmas bo‟lishi kerak. 

 Mantiqiy elementning turiga qarab, uzatish xarakteristkasining ko‟rinishi ham 

turlicha  bo‟ladi.  MElar  invertirlovchi  va  invertirlamaydigan  MElarga  bo‟linadi. 

Invertirlovchi  MEning  chiqishida  kirish  signaliga  nisbatan  invers  (teskari)  signal 

olinadi.  Masalan:  «EMAS»,    «VA-EMAS»,  «YoKI  -  EMAS»    amallarini 

bajaruvchi  MElar  invertirlovchi  MElarga  kiradi.  Invertirlanmaydigan  MEning 

chiqishida  kirish  signaliga  mos  (to‟g‟ri)  signal  olinadi.Masalan:  «VA»,  «YOKI» 

MElari invertirlamaydigan MElar hisoblanadi. 



 

 


3. Mantiqiy elementlar asosida turli qurilmalarni loyihalash. 

Raqamli hisoblash texnikasining asosiy qurilmalaridan biri – summatordir. Bir 

razryadli  ikkilik  sonlarni  qo'shish  uchun  qo'llaniladigan  «Yarim  summator» 

sxemasini loyihalash jarayonini ko'rib chiqamiz: 

Berilgan “a” hamda “b” bir razryadli ikkilik sonlarni qo'shish natijasida “s” - 

yig'indi razryadi va “p”- o'tish razryadi hosil bo'ladi. 

“a”  va  “b”  bir  razryadli  qo'shiluvchilardan  faqat  bittasi  «1»  ga  teng  bo'lsa, 

yig'indi  razryadi  s=1  bo'ladi  va  “a”  va  “b”  bir  vaqtda  «1»  ga  teng  bo'lgandagina 

p=1  bo'ladi.    Shu  holatlar  uchun  mantiqiy  funksiyalar  quyidagi  ko'rinishga  ega 

bo'ladi: 



b

a

p

b

a

b

a

s

&

,



&

&



 



Bir razyadli yarim summator sxemasini shu ifodalarga mos ravishda mantiqiy 

elementlar asosida qurish mumkin.  

 

2-rasm. Bir razryadli yarim summatorning sxemasi. 



Ikkita  2  razryadli  ikkilik  sonlarni  solishtirish  vazifasini  bajaruvchi  qurilmani 

yaratish bilan bog'liq masalani ko'rib chiqamiz:  

 

A = a1a2 va B = b1b2 – ikki razryadli sonlar.  



 

Shunday  solishtirish  sxemasi(SS)ni  yaratish  kerakki  u  4  ta  kirishga  (a1,  a2, 

b1, b2), hamda 3 ta chiqishga (Y1, Y2, Y3) ega bo'lsin.  


Bu  sxemaning  chiqishlari  quyidagi  shartlarni  qanoatlantirsin:  Y1=1  bo'lsin, 

agar A>B bo'lsa, Y2 =1 bo'lsin, agar A=B bo'lsa va Y3 =1 bo'lsin, agar A

Bu  shartlarga  mos  mantiqiy  funksiyalar  asosida  solishtirish  sxemasini  qurish 

mumkin. 


3-rasmda.  Ikkita  ikki  razryadli  ikkilik  sonlarni  solishtirish  vazifasini 

bajaruvchi  qurilmaning sxemasi keltirilgan. 

 

 

3-rasm. Ikkita ikki razryadli ikkilik(binar) sonlarni solishtirish sxemasi. 



 

 


Adabiyotlar:  

1. 


Yusupbekov  N.R.,  Muxamedov  B.I.,  Gulomov  Sh.M.  Texnologik 

jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish. –Toshkent: O„qituvchi, 2011. 

2. 

Abdullaеv  M.M.,  Nazarov  X.N.,  Abdullaеva  S.B.,  Tolipov  A.R., 



Matyoqubov N.R. “Hisoblash tеxnikasi va boshqarish sistеmalarining elеmеntlari 

va qurilmalari”. Ma'ruzalar matni. Toshkent 2011. 

3. 

O‟ljaеv  E.U.  Mikroprotsеssorlar,  mikro  EHM  asoslari.  O‟quv 



qo‟llanma. Toshkеnt. 2011. 404 b. 

4. 


Vaxidov  A.X.,  Abdullaеv  D.A.    Avtomatikaning  tеxnik  vositalari. 

Toshkent, 2012. 



5. 

Aripov  N.M.  “Avtomatik  boshqarish  nazariyasi  va  avtomatika 



elеmеntlari” ma'ruzalar matni. Toshkеnt, 2010. 

Download 253.26 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling