O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat sharqshunoslik instituti


Download 0.93 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/6
Sana09.01.2020
Hajmi0.93 Mb.
  1   2   3   4   5   6

1

 

 



O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA MAXSUS TA`LIM 

VAZIRLIGI 

 

TOSHKENT DAVLAT SHARQSHUNOSLIK INSTITUTI 

 

 

Qo`lyozma huquqida: 

 

 

 

 

 

ASKAROV MAKSADJON ABDULXAMIDOVICH 

 

 

MARKAZIY OSIYO MAMLAKATLARIDA PUL-KREDIT 

SIYOSATINING XUSUSIYATLARI  

(O`ZBEKISTON VA QOZOG`ISTON MISOLIDA) 

 

 

Mutaxassisligi: 5А341002 – Markaziy Osiyo mamlakatlarini tadqiq etish 

 

Magistr akademik darajasini olish uchun yozilgan 



 

 

DISSERTATSIYA 



 

 

Ilmiy rahbar:  

I.f.n., dots . Hakberdiyev Q.Q. 

 

 



 

 

 



 

TOSHKENT – 2012 

 

 



2

 

 



Magistrlik dissertatsiyasi himoyaga tavsiya etiladi 

 

Magistratura bo`limi  



boshlig`i  

 

 



 

 

 



  

Habibullayev A. 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

3

 

 



MUNDARIJA 

KIRISH...............................................................................................................  4-8

 

   

 

 

  

I-BOB.  PUL-KREDIT  SIYOSATINI  TADQIQ  ETISHNING  NAZARIY 

MASALALARI............................................................................................... 9-40 

1.1.  Iqtisodiyotni 

tartibga  solighda  pul-kredit 

mexanizmi 

vositalaridan 

foydalanish xususiyati….....................................................................................9-24 

1.2.  Pul kredit siyosatining maqsadi va vazifalari..........................................25-40 

II-БОБ. 

MARKAZIY 

OSIYO 

MAMLAKATLARIDA 

PUL-KREDIT 

SIYOSATINING O`ZIGA HOS XUSUSIYATLARI................................41-62 

2.1.  Qozog`istonda pul-kredit siyosatining asosiy yo`nalishlari....................41-51 

2.2.  O`zbekistonda pul-kredit siyosatining asosiy yo`nalishlari.....................52-62 

III-БОБ  MARKAZIY  OSIYO  MAMLAKATLARIDA  PUL-KREDIT 

SIYOSATINI  TAKOMILLASHTIRISH  VA  UNING  ISTIQBOLLARI 

.............................................................................................................63-74 

3.1.  Monetar  instrumentlar  orqali  pul  taklifini  tartibga  solishning  dolzarb 

masalalari..........................................................................................................63-67 

3.2.  O`zbekistonda 

pul-kredit 

siyosatini 

takomillashtirish 

masalalari 

............................................................................................................68-74 

XULOSA...........................................................................................................75-80 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI....................................81-85 

 

 

 

 


4

 

 



KIRISH 

 

Mavzuning  dolzarbligi.  Hozir  davom  etayotgan  jahon  moliyaviy-iqtisodiy 

inqirozi  dunyo  mamlakatlarining  moliya-bank  tizimiga,  real  sektor  korxonalari 

faoliyatiga  jiddiy  ta’sir  ko’rsatdi.  Ushbu  salbiy  ta'sirning  oqibatlariga  barham 

bеrish  byudjеt,  fiskal  va  monеtar  siyosatlarning  mazmuniga,  taktik  maqsadlariga 

sеzilarli  darajadagi  o`zgarishlar  kiritilishiga  sabab  bo`ldi.  Ushbu  jarayonda 

Markaziy  bank  tomonidan  amalga  oshiriladigan  faol  pul-krеdit  siyosatini 

shakllantirish muhim o`rin tutadi. Buning sababi shundaki, birinchidan, pul-krеdit 

siyosati  makroiktisodiy  o`sish  barqarorligiga  bеvosita  ta’sir  ko`rsatadi; 

ikkinchidan,  pul-krеdit  siyosati  global  inqiroz  ta’sirida  likvidliligini  yo`qotib 

qo`ygan  banklarning  joriy  likvidliligi  va  to`lovga  qobilligini  tiklash  imkonini 

bеradi; uchinchidan, Markaziy bank pul-krеdit siyosati orqali inflyatsiya darajasiga 

bеvosita ta'sir kursatadi. 

Shu  sababli,  Markaziy  Osiyo  mamlakatlarida  inqirozga  qarshi  chora-

tadbirlar  dasturini  amalga  oshirishda  pul-kredit  siyosatini  takomillashtirishga 

alohida  e’tibor  qaratilmoqda.  Xususan,  O`zbekistonda,  joriy  bozor  kon’yukturasi 

keskin  yomonlashib  borayotgan  sharoitda  korxonalarning  tashqi  bozordagi 

raqobatdardoshligini  ta`minlash  maqsadida,  maxsulotlarni  eksport  qilayotgan 

korxonalarga  aylanma  mablag`larine  to`ldirish  uchun  Markaziy  bank  qayta 

moliyalash  stavkasining  70  foizidan  ortiq  bo`lmagan  stavkalarda  12  oygacha 

bo`lgan  muddatli  imtiyozli  kreditlar  berish  joriy  qilindi.  Bundan  tashqari, 

tadbirkorlik  faoliyatini  boshqarish  uchun  kichik  biznes  va  xususiy  tadbirkorlik 

subyektlariga  beriladigan  mikrokreditlar  yillik  foiz  stavkasi  amaldagi  5  foizdan  3 

foizga  tushirildi

1

.  Bu  esa,  o`z  navbatida,  pul-kredit  siyosatining  taktik 



maqsadlaridan  ichki  talabni  rag`batlantirish  maqsadida  foydalanish,  pul-kredit 

siyosati  instrumentlarining  moslashuvchanlik  darajasini  oshirish  zaruriyatini 

yuzaga keltiradi.

  

                                                           



1

 O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 10 noyabrdagi PF-4051-sonli «Mikrokreditbank» aktsiyadorlik 

tijorat  bankining  tadbirkorlik  subyektlarini  qo`llab-quvvatlash  borasidagi  faoliyatini  yanada  kengaytirish  chora-

tadbirlari to`g’risida»gi Farmoni. O`zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to`plami. - Toshkent, 2008. - №46. - 

B. 3-4. 


5

 

 



O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karomov inqirozga qarshi choralar 

dasturini  amalga  oshirishda  pul-kredit  siyosatining  muhim  ahamiyatga  ega 

ekanligini  ta`kidlab,  eksportyor  korxonalar  va  kichik  biznes  subyektlariga 

imtiyozli  kreditlar  berishni  rag`batlantirish,  ichki  talabni  rag`batlantirish  orqali 

investitsion harajatlarni moliyalashtirish hajmini oshirish zarurligini e’tirof etdilar

2



Taxlillarimiz 

ko`rsatishicha, 

Markaziy 

Osiyo 


davlatlari 

Markaziy 

banklarining faol pul-kredit siyosatini shakllantirish borasida yechimini kutayotgan 

ayrim  muammolar  mavjud.  Ya’ni,  pul-kredit  siyosati  instrumentlarining 

moslashuvchanlik darajasi pastligicha qolayotganligini qayd etish mumkin. 

Jumladan,  O`zbekiston  Respublikasi  Markaziy  bankining  qayta  moliyalash 

stavkasi 2006-yildan 15 foiz darajasidan o`zgarmasdan, 2011 yilning 1-yanvaridan 

12 foizga tushirildi. Bundan tashqari, markazlashgan kreditlarning tijorat banklari 

passivlari  hajmida  past  darajada  qolmoqda.  2011-yilning  1-yanvar  holatiga, 

respublikamizning  yirik  tijorat  banklari  passivlari  hajmida  markazlashgan 

kreditlarning salmog`i atiga 1,4 foizni tashkil qildi

3



Shunungdek,  mamlakatimizda  monetizatsiya  koeffitsienti  past  darajada 

qolmoqda. Xususan, 2010 yilning yakunida monetizatsiya koeffitsienti 21,0 foizni 

tashkil  qildi.  Xolbuki,  ushbu  koeffitsient  XVF  ekspertlari  tavsiyasiga  ko`ra, 

kamida 30 foiz bo`lishi kerak. 

Umuman olganda, Markaziy Osiyo mamlakatlari Markaziy banklarining faol 

pul-kredit  siyosati  shakllantirilishini  takomillashtirishga  qaratilgan  ilmiy  taklif  va 

amaliy  tavsiyalarni  ishlab  chiqishning  zarurligi  ushbu  dissertatsiya  mavzusining 

dolzarbligini belgilaydi.  



Muommoning o`rganilganlik  darajasi.  Pul-kredit siyosatini shakllantirish 

va  amalga  oshirish  masalalari  qator  horijlik  iqtisodchi  olimlar  –  A.Shvarts, 

J.Keyns,  M.Fridmen,  I.Fisher,  G.Kassel,  J.Mid,  J.Matuk,  L.Katao,  L.Krasavina, 

M.Terronza,  M.Pivovarova,  M.Ershov,  O.Lavrushin,  P.Samuelson,  R.Mandell, 

                                                           

2

 Karimov I.A. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari 



va choralari. — Toshkent: O`zbekiston, 2009. — B. 33-35.

 

3



  TIF  Milliy  banki,  Sanoatqurilishbank,  Asakabank,  Ipotekabank,  Agrobankning  balans  ma`lumotlari 

asosida hisoblandi. 



6

 

 



R.Dornbush,  R.Makkinnon,  S.Fisher,  F.Maxluplar  tomonidan  tadqiq  etilgan  va 

muhim ilmiy-amaliy xulosalar shakllantirilgan.

 

M.Fridman  restriktsion  pul-kredit  siyosatini  amalga  oshirishni  taklif  qilgan 



bo`lsa,  J.Keyns  to`lovga  qobillik  talabini  rag’batlantirishga  qaratilgan 

ekspansionistik pul-kredit siyosatini qo`llash shart-sharoitlarini asoslab bergan. 

O`zbekistonlik iqtisodchi olimlardan A.Vahobov, T.Bobakulov, N.Jumayev, 

O.Namozov,  R.Shomurodov,  B.Dushayev,  Sh.Karaliyev  larning  ilmiy  ishlarida 

ushbu masalaning ayrim nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. 

T.Bobakulov 

o`zining 

ilmiy 


izlanishlarida 

pul-kredit 

siyosati 

instrumentlaridan foydalanish mexanizmlarini takomillashtirishga qaratilgan ilmiy 

taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqqan. O.Namozov pul-kredit siyosatini ishlab 

chiqish va amalga oshirishning  kontseptual  asoslarini tadqiq  qilgan.  Sh.Karaliyev 

esa,  Markaziy  bankning  inqirozga  qarshi  choralar  dasturini  amalga  oshirish 

jarayonida  faol  pul-kredit  siyosatini  shakllantirish  masalasini  tadqiq  qilib,  xulosa 

va takliflar bergan.  

Tadqiqot  maqsadi:  Markaziy  Osiyo  mamlakatlari  Markaziy  banklarining 

faol  pul-kredit  siyosatini  shakllantirishga  qaratilgan  ilmiy  taklif  va  amaliy 

tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. 

Tadqiqot vazifalari: 

  pul-kredit kontsepstsiyalarini tahlil qilish va guruhlash



  jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida markaziy banklar tomonidan 

amalga  oshirilayotgan  pul-kredit  siyosatini  tahlil  qilish  va  o`ziga  xos 

xususiyatlarini aniqlash; 

  taraqqiy  etgan  mamlakatlar  markaziy  banklarining  faol  pul-kredit 



siyosatini  shakllantirish  borasidagi  ilg`or  tajribalarini  tahlil  qilish  va  ulardan 

Markaziy  Osiyo  mamlakatlari,  xususan,  O`zbekiston  amaliyotida  ijodiy 

foydalanish bo`yicha ilmiy taklif va amaliy tavsiyalarni shakllantirish; 

Tadqiqot  obyekti  va  predmeti.  Tadqiqot  obyekti  sifatida  Markaziy  Osiyo 

mamlakatlari markaziy banklari olingan. 



7

 

 



Pul-kredit  siyosatini  amalga  oshirish  jarayonida  yuzaga  keladigan  moliya 

munosabatlari tadqiqotning predmetini tashkil qiladi. 



Tadqiqot  metodlari.  Dissertatsiyada  induktsiya  va  deduktsiya,  moliyaviy 

tahlilni guruhlash, taqqoslash, tarkibiy, qiyosiy, trendli, omilli tahlil va moliyaviy 

koeffitsientlar usullaridan qo`llanildi. 

Ilmiy yangiligi: 

  yetakchi  pul-kredit  kontseptsiyalarining  zamonaviy  pul-kredit  siyosatini 



shakllantirishdagi amaliy ahamiyatiga baho berildi; 

  jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida markaziy banklar pul-kredit 



siyosati mazmuni, taktik maqsadlarida sodir bo`layotgan o`zgarishlar aniqlandi; 

   taraqqiy  etgan  mamlakatlar  markaziy  banklarining  faol  pul-kredit 



siyosatini  shakllantirish  tajribalaridan  Markaziy  Osiyo  davlatlari,  xususan, 

O`zbekiston  amaliyotida  ijobiy  foydalanishga  qaratilgan  amaliy  tavsiyalar 

shakllantirildi; 

  Markaziy  Osiyo  davlatlari,  xususan,  O`zbekiston  markaziy  banki  pul-



kredit siyosatining holati baholandi va rivojlanish tendentsiyalari aniqlandi; 

Tadqiqot  natijalarining  ilmiy  va  amaliy  ahamiyati.  Tadqiqot  ishining 

ilmiy  ahamiyati  shundan  iboratki,  uning  ilmiy  taklif  va  amaliy  tavsiyalarida  pul-

kredit  siyosating  nazariy,  amaliy  va  uslubiy  asoslarini  chuqur  tadqiq  etishga 

bag`ishlangan maxsus ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirishda foydalanish mumkin. 

Dissertatsiya materiallaridan oily o`quv yurtlarida «Moliya va krdit», «Pul, kredit 

va  banklar»,  «Bank  ishi»,  «Monetar  siyosat»  fanlari  o`quv  dasturlarini 

takomillashtirishda va o`qitish jarayonida qo`llanilishi mumkin. 

Ishning  sinovdam  o`tishi.  Dissertatsiyaning  asosiy  g`oya  va  xulosalari 

_______________ 

mavzusida  o`tkazilgan  ilmiy-amaliy  konferentsiyada  ma`ruza 

ko`rinishida bayon qilingan va ma’qullangan. 



Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Tadqiqot ishi tarkibiy jihatdan kirish, 

uch  bob,  xulosa  va  foydalanilgan  adabiyotlar  ro`yhatidan  iborat.  Dissertatsiya 

matni 

___


 betni tashkil etib, 

__

ta rasm va 



__

 ta jadvalni o`z ichiga oladi.  



8

 

 



I-BOB. PUL-KREDIT SIYOSATINI TADQIQ ETISHNING NAZARIY 

MASALALARI 

1.1.  Iqtisodiyotni tartibga solishda pul-kredit mexanizmi vositalaridan 

foydalanish xususiyati 

 

Мa`lumki, iqtisodiyotni tartibga solishning eng muhim ko`rsatkichi sifatida 



mamlakatda olib borayotgan pul-krеdit siyosati qaraladi.  

Har  bir  mamlakat  o`z  makroiqtisodiy  ko`rsatkichlarini  barqaror  tarzda 

ushlab  turish  uchun  pul-krеdit  nazoratini  olib  boradi.  Pul-krеdit  nazorati 

iqtisodiyotning  davlat  tomonidan  nazorat  qilinuvchi  mеxanizmlarini  o`z  ichiga 

oladi.  Ushbu  siyosat  pulga  bo`lgan  talab  va  taklifni,  milliy  valyutaning  qiymatini 

aniqlashga  yordam  bеruvchi  pul  massasi,  foiz  stavkalari,  krеditlash  ko`lami  va 

boshqa bir qancha ko`rsatkichlarni aniqlaydi. 

Iqtisodiyotni pul-kredit vositalari orqali tartibga solish vositalari nihoyatda 

turli-tumandir.  Shu  narsa  e`tiborliki,  hozirgacha  pul-kredit  vositalarining 

turkumlanishi borasida yagona bir yo`nalish mavjud emas. Lekin, shu bilan birga, 

ko`pchilik  olimlar  quyida  keltirilgan  vositalarni  pul-kredit  siyosatining  asosiy 

instrumentlari sifatida qayd etiladi: 

1) 

Hisob stavkalari siyosati



2) 

Majburiy rezervlar siyosati; 

3) 

Ochiq bozordagi operatsiyalar siyosati; 



4) 

Valyuta siyosati. 

Mazkur  usullar  jahon  banklari  amaliyotida  tan  olingan  asosiy  usullar 

hisoblanib,  ularning  qo`llanishi  har  bir  mamlakatda  turlicha  bo`lishi  mumkin. 

Masalan,  AQSHda  ko`proq  ochiq  bozordagi  usullar  qo`llanilsa,  Germaniyada 

ko`proq  majburiy  rezervlar  qo`llaniladi.  Hozirgi  kunda  O`zbekisoton  Markaziy 

Bankining muomaladagi pul massasini tartibga solishda asosan majburiy rezervlar 

instrumentidan foydalanmoqda. 



Markaziy Bankning diskont (hisob) siyosati 

9

 

 



Diskont  (ing.  Discount  –  ―kamaytirilgan  narh‖  so`zidan  olingan)  –  bank 

amaliyotidagi hisob stavkasidir. 

Diskont  siyosati  –  Markaziy  Banknig  hisob  stavkasini  o`zgartirish  yo`li 

bilan milliy valyuta kursiga va to`lov balansining holatiga ta`sir etish siyosatidir. 

Foiz o`zining iqtisodiy ma`nosi bo`yicha ssuda kapitalidan foydalanganligi 

uchun  to`lanadigan  qo`shimcha  qiymatdir.  Foiz  stavkalari  odatda  foyda  normasi 

orqali  aniqlanadi,  lekin  amaliotda  doiz  stavkasi  darajasi  ssuda  kapitallariga 

bo`ladigan talab va taklifdan kelib chiqadi. 

Markaziy  Bankning  qayta  moliyalash  siyosatining  quyidagi  ko`rinishlari 

mavjud: 


a) 

Hisob  stavkasi  Markaziy  Bank  tomonidan  tijorat  banklariga  ularning 

ixtiyoridagi  tratta  (o`tkazma  veksel)  larning  qayta  hisobga  olish  yo`li  bilan 

beriladigan kreditlarning foiz stavkasidir. 

b) 

Tijorat  banklari  Markaziy  Bankdan  o`zlarining  portfelidan  qimmatli 



qog`ozlarni  garovga  qo`yish  orqali  kredit  olishi  -  bu  lombard  krediti  hisoblanadi. 

Lombard stavkasi har doim hisob stavkasidan ikki-uch punkt yuqori yuradi. 

Kapitallarning  davlatlararo  erkin  tarzdagi  harakatlarida  mavjud  bo`lgan 

Markaziy  Bankning  hisob  stavkasining  o`sishi  bu  mamlakatga  horijiy 

mamlakatlardan  vaqtinchalik  bo`sh  valyuta  mablag`larining  oqib  kelishiga  sabab 

bo`ladi.  Bu  esa  to`lov  balansining  aktivlashuviga  va  milliy  valyuta  kursining 

ko`tarilishiga olib keladi. 

Qayta  moliyalashtirish  siyosatidan  ko`zlangan  asosiy  maqsad  –  tijorat 

banklari  Markaziy  Bank  tomonidan  beriladigan  kreditlarning  berilish  shartlrini 

o`zgartirish yo`li bilan pul bozori va kapital bozorining holatiga ta`sir qilishdir.  

Shunisi  diqqatga  sazovorki,  qayta  moliyalashtirish  qimmatli  qog`ozlarni 

garovga olmasdan ham amalga oshirilish mumkin.  

Matrkaziy  Bankning  ssudalari  banklarning  kutilmaganda  yuzaga  keluvchi 

zarur  ehtiyojlarini  qondirish  maqsadida  beriladigan  vaqtinchalik  resurs  sifatida 

qarash  lozim.  Undan  kredit  hisob-kitob  operatsiyalrining  doimiy  manbai  sifatida 

foydalanish bu instrumentning mohiyatoga ziddir. Shu sababli, rivojlangan horijiy 



10

 

 



mamlakatlarda,  xususan,  AQSH,  Germaniya,  Yaponiya,  Avstriya  va  shu  kabi  bir 

qator  rivojlangan  davlatlarda  Markaziy  Bankning  diskont  siyosatini  amalga 

oshirishda miqdoriy cheklashlar amalga oshirilgan. Bunday cheklashlar veksellarni 

qayta  hisobga  olish  asosida  beriladigan  kreditlarning  umumiy  summasini 

limitlashtirish  shaklida  mavjud  bo`ladi.  Markaziy  Bank  qayta  hisobga  olinadigan 

veksellar  kontingentini  qisqartirish  yo`li  bilan  tijorat  banklarini  yanada 

qimmatliroq  bo`lgan  garovli  kredit  olishga  majbur  qiladi.  Chunki,  garovli 

kreditlarning stavkasi odatda, hisob stavkasidan yuqori bo`ladi.  

Germaniya  amaliyotida  maxsus  lombard  kreditlari  ham  vaqti-vaqti  bilan 

ham qo`llanib turiladi. Bunday kreditlarning o`ziga xos xususiyati shundaki, unga 

to`lanadigan  foiz  stavkasi  har  kuni  o`zgarib  turishi  va  hohlagan  vaqtda  to`xtatib 

qo`yilishi mumkin. 

Hisob stavkasi va Lombard stavkalarining o`zgarishi qayta moliyalashtirish 

siyosatining  moslashuvchanligini  oshiradi. Ayniqsa, hisob  stavkasining  o`zgarishi 

pul bozorining va kapitallar bozorining holatiga sezilarli darajada ta`sir ko`rsatadi. 

Ta`sir  mexanizmi  quyidagicha  bo`ladi:  hisob  stavkasining  o`sishi  pul  bozorida 

kreditlar  va  depozitlar  stavkalarining  o`sishiga  olib  keladi.  Bu  esa  o`z  navbatida 

qimmatli  qog`ozlarga  bo`lgan  talabni  kamaytiradi.  Kreditlarga  to`lanadigan  foiz 

stavkalarining  o`sishi  natijasida  qimmatli  qog`ozlar  taklifi  ko`payadi  va  shuning 

asosida, ularning kursi tushadi. 

Qayta  moliyalashtirih  siyosatining  an`anaviy  vositalaridan  keng  ko`lamda 

foydalanish  yuzga  kelgunga  qadar,  ma`muriy  mazmundagi  ayrim  pul-kredit 

siyosatining  vositalaridan  foydalanishga  zaruriyat  seziladi.  Kreditlash  limitlarini 

joriy qilish yo`li bilan pul massasi va foiz stavkalarining keskin o`sishiga barham 

berish mumkin. 

Markaziy Bankning ochiq bozordagi operatsiyalari 

Ochiq  bozor  siyosati  deganda  Markaziy  Bankning  o`z  mablag`lari 

hisobidan ochiq bozordan qimmatli qog`ozlarni sotib olishi va sotishi tushuniladi. 

Ochiq  bozorda  amalga  oshiriladigan  operatsiyalarda  katta  miqdordagi  xilma-xil 

qimmatli  qog`ozlar  ishtirok  etadi.  Ularning  eng  asosiylari  sifatida  xazina 


11

 

 



veksellari,  foizsiz  xazina  veksellari,  g`aznachilik  majburiyatlari,  Moliya  Vazirligi 

obligatsiyalari  va  Markaziy  Bank  tomonidan  belgilangan  boshqa  qimmatli 

qog`ozlarni ko`rsatish mumkin.  

Ushbu  qimmatli  qog`ozlarning  bir  qismi  pul  bozoriga  tegishli  bo`lsa, 

ikkinchi qismi kapitallar bozoriga tegishlidir.  

Ko`pchilik  rivojlangan  horijiy  davlatlarda,  xususan,  AQSH,  Germaniya, 

Buyuk  Britaniya  va  Fransiyada  Markaziy  Bankning  qimmatli  qog`ozlarni 

emitentning o`zidan bevosita sotib olishi ochiq bozor  operatsiyasi  hisoblanmaydi, 

balki kreditlash hisoblanadi.  

Ochiq  bozor  siyosatini  amalga  oshirishning  keng  tarqalgan  vositasi 

davlatning  qimmatli  qog`ozlar  bilan  ikkilamchi  bozorda  amalga  oshiradigan 

operatsiyalaridir.  

Markaziy  Bank  ochiq  bozorda  operatsiyalar  amalga  oshirish  yo`li  bilan 

bank tizimining rezervlariga ikki usul bilan ta`sir qilishi mumkin: 

1.  Agar  Markaziy  Bank  kredit  institutlarining  ixtiyoridagi  pul  massasini 

ko`paytirishni  maqsad  qilib  qo`ygan  bo`lsa,  unda  u,  ochiq  bozorda  qimmatli 

qog`ozlarni  sotib  oluvchi  bo`lib  qatnashadi. Bunda  u qimmatli  qog`ozlarga  qat`iy 

belgilangan kurs o`rnatishi va kurs o`sha darajaga yetkuncha taklif qilingan barcha 

qimmatli  qog`ozlarni  sotib  olish  yo`lidan  foydalanishi  mumkin.  Yoki  taklif 

qilingan paytdagi kursidan qat`iy nazar, ma`lum turdagi qimmatli qog`ozlarni sotib 

olish miqdorini belgilash mumkin.  

2.  Agar Markaziy Bank bank tizimining rezervlarini kamaytirishni maqsad 

qilibb qo`ygan bo`lsa, unda bozorda sotuvchi bo`lib ishtirok etadi. Bunday holatda 

ham Markaziy Bank quyidagi imkoniyatlarga ega: 

 Markaziy Bank ma`lum kursni e`lon qilishi va qimmatli qog`ozlar kursi 

o`sha  darajaga  yetishi  bilan  istalgan  miqdordagi  qimmatli  qog`ozlarni  sotish 

majburiyatini olishi mumkin; 

 Markaziy  Bank  qo`shimcha  tarzda  ma`lum  miqdordagi  qimmatli 

qog`ozlarni  taklif  qilishi  mumkin.  Siyosat  bunday  yo`sinda  amalga  oshirilganda 

davlatning  qimmatli  qog`ozlardan  keladigan  daromadi  ko`payadi.  Buning 



12

 

 



natijasida kredit institutlarining davlat qimmatli qog`ozlariga bo`lgan talabi ortadi, 

oqibatta  tijorat  banklarining  kredit  resurslari  imkoniyati  kamayadi  va  bank 

kreditining  foiz  stavkalari  oshadi.  Foiz  stavkalarining  shu  yo`sinda  o`sishi 

Markaziy Bankni qoniqtirmasa, u yana qimmatli qog`ozlarni sotib olishi mumkin. 

Hozirgi davrda ko`pchilik rivojlangan davlatlarda ma`lum turdagi qimmatli 

qog`ozlarga nisbatan kursini belgilab qo`yish siyosati qo`llaniladi. 

Ochiq  bozor  siyosatining  iqtisodiyotni  tartibga  solish  vositasi  sifatidagi 

muhim  afzalliklaridan  biri  shundaki,  uning  natijasida  tijorat  banklari  tomonidan 

jamg`armalarga  to`lanadigan  va  kreditlardan  olinadigan  foiz  stavkalariga  ta`sir 

ko`rsatish mumkin. Ta`sir mexanizmi quyidagicha: Markaziy Bank iqtisodiyotning 

nobank sektoridagi institutlari bilan ochiq bozor operatsiyalarini amalga oshirishda 

pul  bozorini  tartibga  solish  maqsadini  ko`zlamaydi.  Ayni  vaqtda  bunday 

operatsiyalar  kredit  institutlarining  likvidliligiga  va  foiz  stavkalariga  ta`sir  qiladi. 

Shunday  qilib,  Markaziy  Bank  nobank  sektorning  institutlariga  qimmatli 

qog`zolarni sotishda yuqori foizlar belgilash yo`li bilan banklarning jamg`armalar 

bo`yicha to`laydigan foiz stavkalariga ta`sir ko`rsatadi. 

Jahon  tajribasi  shuni  ko`rsatadiki,  moliya  bozorlari  rivojlangan  va 

rivojlanayotgan  davlatlarning  markaziy  banklari  davlat  qimmatli  qog`ozlar bozori 

vositasidan  pul-kredit  siyosatini  amalga  oshirish  va  o`z  milliy  valyutalarining 

barqaorligini  ta`minlash  uchun  foydalanadilar.  Tijorat  banklarining  qimmatli 

qog`ozlar  portfelida  davlat  qisqa  muddatli  obligatsiyalari  katta  ulushni  tashkil 

etishi  qimmatli  qog`ozlar  bozori  rivojlanayotganligidan  va  xususan  unda  kredit 

institutlari faol ishtirok etayotganligidan dalolat beradi.  

Markaziy  Bankning  monetar  siyosati  ta`sirchanligini  oshirish  uchun 

Markaziy Bankning ochiq bozor operatsiyalarini rivojlantirish lozim.  

Markaziy Bankning majburiy zaxiralar siyosati 

Majburiy  zahiralar  siyosati  Markaziy  Bank  pul-kredit  siyosatining  asosiy 

instrumentlaridan  biri  sanaladi.  Majburiy  rezervlardan  pul-kredit  siyosatining 

instrumenti  sifatida  foydalanish  darajasi,  ularga  foiz  hisoblash  tartibi,  majburiy 

rezevrlar me`yori, ularni tabaqalashtirish kabi ko`rsatkichlar bo`yicha mamlakatlar 


13

 

 



o`rtasida  jiddiy  farqlar  mavjud.  Bunday  farqalarning  mavjudligi  asosan  milliy 

iqtisodiyotni  rivojlantirish  xususiyatlari,  pul  muomalasi  sohasidagi  vaziyat  kabi 

omillar  bilan  ta`riflanadi.  Pul-kredit  siyosatining  instrumenti  sifatida  rezervlar 

quyidagi funksiyalarni bajaradi: 

 Bank tizimining likvidliligiga ta`sir etish funksiyasi

 Tijorat banklarining kreditlash imkoniyatlarini cheklash funksiyasi; 

 Tijorat  banklari  bankrot  bo`lganda,  uning  majburiyatlari  bo`yicha 

hisoblashish funksiyasi. 

Markaziy  Bank  majburiy  rezervlar  miqdorini  o`zgartirish  bilan  bank 

tizimining likvidliligiga ta`sir qila oladi. 

Ikkinchi  funksiyaning  mazmuni  shundaki,  majburiy  rezervlar  mavjud 

miqdorlar  sharoitida,  banklarning  Markaziy  Bank  pullariga  bo`lgan  ehtiyojini 

keltirib  chiqaradi.  Bu  ehtiyojning  miqdori  rezerv  talablari  qo`yiladigan 

majburiyatlar summasining o`sishiga bog`liq bo`ladi. Shunday qilib, ular Markaziy 

Bankning pullariga bo`lgan barqaror talabni yuzaga kelishiga olib keladi. Bu talab 

pul-kredit  siyosatining  ta`sir  mexanizmini  kuchaytiradi,  chunki  minimal 

rezervlarning  minimal  darajada  tebranishi  kredit  institutlarini  Markaziy  Bankka 

murojaat qilshiga majbur qiladi. 

Hozirgi  kunda  ko`pchilik  rivojlangan  davlatlarda  majburiy  rezervlar  bank 

tizmining  likvililigini  ta`minlovchi  vosita  sifatida  emas,  balki  banklarning  kredit 

faoliyatini  tartibga  solish  vositasi  sifatida  qaralmoqda.  Buning  asosiy  sababi 

shundaki,  minimal  rezervlar  miqdorining  o`zgarishi  kredit  institutlarining  kredit 

faoliyatiga sezilarli darajada ta`sir qiladi. 

Majburiy  rezervlarining  tez-tez  o`zgarib  turishi  bozor  iqtisodiyotiga 

o`tayotgan davlatlar uchun xarakterli hisoblanadi. Buning asosiy sababi inflyatsiya 

jarayonlarining  nisbatan  yuqoriligi  va  xalq  xo`jaligini  strukturaviy  qayta  qurish 

bilan  bog`liq  tadbirlarning  amalga  oshirilshi  natijasida  muomaladagi  pul  massasi 

ko`payib ketishidir.  

Qimmatli  qog`ozlar  bozori,  ssuda  kapitallari  bozori  zaif  rivojlangan, 

Markaziy Bankning valyuta siyosati orqali pul massasiga yetarli darajada ta`sir eta 



14

 

 



olidh  imkoniyati  bo`lmagan  sharoitta  majburiy  rezervlar  pul-kredit  siyosatining 

asosiy  instrumenti  bo`lib  qolaveradi.  Uning  bunday  mamlakatlar  uchun  muhim 

bo`lgan  ahamiyatlaridan  biri  shundan  iboratki,  u  bank  tizmini  barqarorligini 

kafolatlaydi.  Bu  esa,  aholi  va  yuridik  shaxslarning  bank  tizimiga  bo`lgan 

ishonchini  mustahkamlaydi.  Chunki,  iqtisodiy  islohotlarni  muvoffaqiyatli  amalga 

oshirish garovlaridan biri – bank tizimiga bo`lgan yuksak ishonchni mavjudligidir.  

Minimal  rezerv  miqdorlarining  o`zgarishiga  sabab  bo`luvchi  muhim 

omillardan  biri  tashqi  iqtisodiy  omil  ekanligini  e`tibordan  chetda  qoldirmaslik 

kerak. 

Majburiy zahira miqdorini tashkil qilishdan asosiy maqsad bank tizmining 



likvidliligini  ta`minlagan  holda  ma`lum  darajada  jamg`aruvchilar  manfaatlarini 

himoya qilishdir.  

Majburiy  rezervlar  miqdori  o`z  tabiatiga  ko`ra  ham  iqtisodiy,  ham 

ma`muriy usul sifatida qaralishi mumkin. Iqtisodiy usul sifatida muomaladagi pul 

massasini cheklash orqali pul birligining harid quvvatini mustahkamlashga xizmat 

qiladi hamda bank likvifliligini ta`minlaydi. Shu bilan birga bu usulning ma`muriy 

tomoni  tijorat  banklari  kredit  resurslarining  kamayishiga  sabab  bo`ladi.  Bu  esa 

tijorat banklarining manfaatlariga  to`la mos  kelmaydi, chunki  tijorat  banklari  jalb 

qilingan  depozitlarning  tarkibidan  qat`iy  nazar,  mijozlarga  foizlar  to`laydi.  Ba`zi 

rivojlangan davlatlarda ushbu usulning ma`muriy tomonini kamaytirish maqsadida 

majburiy rezervlarga foizlar to`lanadi. 

Shunday  qilib,  majburiy  rezervlar  me`yorining  miqdori  qanchalik  kichik 

bo`lsa,  muomaladagi  pul  massasining  o`sishi  shunchalik  sezilarli  bo`ladi.  Bu  esa, 

Markaziy  Bank  tomonidan  pul  massasining  o`sishining  nazorat  qilishning 

zaiflashayotganligini bildiradi. 

Majburiy  rezervlarning  Markaziy  Bank  tomonidan  pul  massasini  nazorat 

qilish  darajasiga  ta`sirini  multiplikatsiya  jarayoni  orqali  yaqqol  ko`rish  mumkin. 

Barcha  pullar,  muddatsiz  depozitlar  shaklida  bo`ladi  va  ushbu  depozitlarga 

nisbatan  rezerv  talabnomasi  mavjuddir.  Demak.  Markaziy  Bank  pullar  taklifiga 

sezilarli  darajada  ta`sir  qilish  imkoniyatiga  ega.  Ya`ni  u  barcha  pullar  miqdorini 



15

 

 



oshirmoqchi bo`lsa, rezervlar talabnomasi miqdorini oshiradi., va aksincha, pullar 

miqdorini 

kamaytirmoqchi 

bo`lsa, 


rezervlar 

talabnomasining 

miqdorini 

qisqartiradi. Chunki multiplikatsiyalashuv darajasi majburiy rezervlar me`yorining 

miqdoriga  bog`liq.  Majburiy  rezervlar  me`yori  esa,  mutlaqo  Markaziy  Bank 

ixtiyoridadir.  



Markaziy Bankning valyuta siyosati 

Markaziy 

Bankning 

valyuta 


siyosati 

deganda, 

uning 

valyuta 


munosabatlarini  tartibga  solish  va  amalga  oshirish  sohasidagi  tadbirlarining 

majmui tushuniladi.  

Markaziy  Bankning  valyuta  siyosati  pul-kredit  siyosatining  asosiy  klassik 

instrumentlaridan  biri  hisoblanadi.  Jahon  bank  amaliyotidan  shu  narsa  ma`lumki, 

valyuta  siyosati  Markazit  Bankning  hisob  stavkasini  o`zgartisrishi,  valyuta 

interventsiyasi,  devalvatsiya,  revalvatsiya,  valyuta  rezervlarini  diversifikatsiya 

qilish shakllarida namoyon bo`ladi.  

Diskont  (foiz)  stavkasi  –  ssuda  kapitali  yillik  daromadini  uning  absolyut 

kattaligiga  nisbatidan  kelib  chiqadi.

4

  Demak,  foiz  o`zining  iqtisodiy  ma`nosi 



bo`yicha  ssuda  kapitalidan  foydalanganligi  uchun  to`lanadigan  qo`shimcha 

qiymatdir. Foiz stavkalari odatda foyda me`yori orqali aniqlanadi, lekin amaliyotda 

foiz  stavkasi  darajasi  ssuda  kapitallariga  bo`ladigan  talab  va  taklifdan  kelib 

chiqadi.  Bu  talab  va  taklif  bir  qancha  fundamental  iqtisodiy  va  boshqa  omillarga 

bog`liqdir.  Shu  jumladan,  davr  fazasifan,  inflyatsiya  darajasidan,  iqtisodiyotni 

davlat  tomonidan  monopol  boshqariluvi,  markaziy  banklar  siyosati,  ichki 

omillardir. 

Rivojlangan mamlakarlarda fozi stavkasi darajasiga ta`sir etuvchi omillarni 

bir necha guruhga bo`lsh mumkin. Masalan, bozordagi talab va taklifga to`g`ridan-

to`g`ri ta`sir etuvchi omillar. 

Tijorat  banklari  Markaziy  Bank  tomonidan  qayta  moliyalashtirilishlari 

mumkin.  Davlat  uchun  rasmiy  hisib  stavka  kursi  valyuta-pul  bozorini  tartibga 

solishning asosiy yo`llaridan biri. 

                                                           

4

 Федеров Б.Г., Современные валютно-кредитные рынки. Москва, «Финансы и статистика», 1989 й., 52-бет. 



16

 

 



Pul-valyuta  bozori  stavkalari  stavkalar  tarkibining  ikkinchi  asosiy 

elementlariga xazina veksellari stavkalari kiradi. Ba`zam alhida davlatlarda rasmiy 

foiz  stavkasi  past  bo`ladi.  Bunga  sabab  hazina  veksellariga  garov  sifatida 

hukumatning  o`zi turganligidir. Aynan  hukumatning o`zi garov sifatida  turganligi 

uchun bu veksellar eng likvidli aktivlar toifasiga kiradi.  

Pul-valyuta bozorining uchinchi asosiy elementlariga banklararo deposit va 

unga  yaqin  deposit  sertifikarlari  stavkalari  kiradi.  Bu  stavkalar  rasmiy  kurs 

stavkasidan ham , xazina veksellari stavkasidan ham hamisha yuqori turadi

Mintaqaviy  valyuta  bozorlarining  rivojlanishi  bilan  foiz  stavkalarining 

muayyan  turlari  ko`paydi.  Maslan,  LIBOR  (London  Interbank  Offered  Rate)  – 

London banklararo mablag`larga taklif stavkasi juda keng qo`llanilmoqda. LIBOR 

o`zida  London  banklarining  bir-biriga  ta`minlanmagan  ssudalar  (1  oydan  1 

yilgacha)  berishning  o`rtacha  foiz  stavkasini  mujassamlashtiradi.  LIBOR  AQSH 

dollarida qo`llanilishi keng tarqagan, lekin bu LIBORni boshqa yevrovalyutalarda 

qo`llanilmasligini anglatmaydi. 

Xalqaro  ssuda  kapitallari  bozorining  rivojlanishi  bilan  LIBOR  stavkasiga 

o`xshash  boshqa  stavkalar  paydo  bo`lgan:  PIBOR  (Parij),  SIBOR  (Singapur), 

NIBOR  (Nyu-York),  KUBOR  (Quvayt),  LYUKSIBOR  (Lyuksenburg)  va 

boshqalar. 

Bularning  har  qaysi  valyutadagi  foiz  stavkalari  ―tenglashish‖  an`anasiga 

ega.  Chunki,  ular  Yevrobozorda  mintaqaviy  markaziy  yaqinlikdadirlar.  Yevro 

valyutasi  kiritilgandan  so`ng,  ko`pgina  banlar  YEVROBOR  dan  foydalan 

boshladilar. 

Markaziy  Bank  deviz  siyosatining  eng  keng  tarqalgan  shakli  valyuta 

intervensiyasi hisoblanadi. 

Markaziy  Bankning  milliy  valyuta  kursiga  ta`sir  etish  maqsadida  valyuta 

bozirida chet el valyutalarini sotib olishi yoki sotib olishiga valyuta intervensiyasi 

deyiladi.  

Hozirgi kunda valyuta intervensiyasidan ko`zlangan maqsad bo`lib, valyuta 

kursining  qisqa  vaqt  oralig`ida  kutilmaganda  yuzaga  keladigan  keskin 



17

 

 



tebranishlariga  barham  berish  hisoblanadi.  Markaziy  Banklar  vakyuta  kursini 

istalgan  darajda  o`zgartish  imkoniyatiga  ega  emaslar,  chunki  ular  valyuta 

bozorlarida  tijorat  banklari  bilan  raqobat  qila  olmaydilar.  Shu  sababli,  valyuta 

intervensiyasidan  maqsad  –  valyuta  kursining  keskin  tebranishlari  oqibatlarini 

yumshatish hisoblanadi.  

Valyuta  intervensiyasi  rasmiy  oltin-valyuta  zahiralari  yoki  markaziy 

banklarning banklararo ―svop‖ bitimlari asosida amalga oshiriladi. 

Valyuta  intervensiyasi  XIX  asrdan  boshlab  qo`llanila  boshlandi.  Masalan, 

Niderlandiya  Markaziy  Banki,  Avstriya-Vengriya  banki  milliy  valyuta  kursini 

barqaror  tarzda  ushlab  turish  uchun  undan  foydalanganlar.Oltin  monomettalizmi 

bekor  qilingandan  so`ng,  valyuta  intervensiyasidan  foydalanish  keng  tarqaldi. 

1929-1933-yilgi jahon iqtisodiy inqirozi yuzaga kelgan sharoitda markaziy banklar 

valyuta  dempingiga  ko`mak  berish  uchun  o`z  valyutalarini  kursini  tushirish 

maqsadida valyuta intervensiyasidan foydalandilar. 

Valyuta  intervensiyasini  o`tkazishning  moddiy  bazasi  vazifasini,  30-

yillarda  AQSH,  Buyuk  Britaniya,  Fransiya,  Italiya,  Kanada  va  boshqa 

mamlakatlarda tashkil qilingan maqsadli valyuta fondlari – oltin, chet el va milliy 

valyutalarda tashkil etilgan davlat fondlari o`tadi. Hozirgi sharoitta bu fondlarning 

roli  va  yo`nalishi  ayrim  davlatlarda  alohida  xususiyatga  egadir.  Masalan, 

Fransiyada  maqsadli  valyuta  fondi  mamlakat  oltin-valyuta  zahiralari  summasi 

miqdorida  ajratilgan  fonddir.  Fransiya  Markaziy  Banki  o`zining  intervensiya 

operatsiyalari  hajmini  va  xarakterini  oshkor  qilmaslik  uchun  o`lchov 

ko`rsatkichlarini  matbuotta  oshkor  qilmaydi.  Buyuk  Britaniyada  ham  maqsadli 

valyuta 


fondi 

mamlakatdagi 

oltin-valyuta 

zahiralarini 

o`zida 

mujassamlashtirgandir. 



Bretton-Vuds  tizmi  doirasida  valyuta  intervensiyasi,  asosan,  qat`iy 

belgilangan kurslarnng qadrini ushlab turish maqsadida o`tkazilardi. Intervensiyani 

o`tkazishda asosiy  valyuta dollar bo`lgani uchun, AQSH  boshqa  davlatlargauning 

kursini  ma`lum  darajada  ushlash  yuzasidan  majburiyat  qo`ydi.  Yamayka  tizmiga 

suzib  turuvchi  valyuta  kurslariga  o`tilgandan  so`ng,  valyuta  intervensiyasi  aosan 


18

 

 



kurslarni tez tebranishini oldini olish maqsadida o`tkazilish an`anasiga ega bo`ldi. 

AQSH  dollarining  rezerv  valyuta  sifatidagi  roli  pasayishi  oqibatida  valyuta 

intervensiyasida  dollar  bilan  bir  qatorda  nemis  markasi  hamda  bir  qator  G`arbiy 

Yevropa va Yaponiya davlatlari valyutalari qo`llana boshlandi.  

70-yillarning  o`rtalaridan  boshlab  bir  qator  markaziy  banklar  valyuta 

intervensiyasini  hamkorlikda  o`tkazdilar.  1974-yilning  may  oyida  AQSH, 

Germaniya, Shvetsariya mamlakatlari valyuta intervensiyasi hamkorlikda o`tkazish 

haqida  bitim  tuzdilar.  1975-yilning  fevralida  Fransiya  ham  bu  bitimga  qo`shildi. 

Rambuydagi  olti  mamlakat  hukumati  rahbarlari  yig`ilishida  birlashgan  valyuta 

siyosati  va  o`zaro  yordam  ko`rsatishlar  haqida  bitim  tasdiqlandi.  1975-yilning 

dekabridan  boshlab  ―o`nlik  guruhi‖  mamlakatlari  valyuta  intervensiyasini  ―svop‖ 

birgalikda o`tkazishgan.  

Mamlakat pul-kedit siyosati bilan bog`liq intervensiyaning ―tozalangan‖ va 

―tozalanmagan‖ turlari mavjud (birinchi navbatta muomaladagi massasiga va foiz 

stavkasiga  ta`sir  ko`rsatish  masalasi  muhim  ahamiyatga  egadir).  Pul-kredit 

sohasiga 

―tozlangan‖  intervensiya 

nazariya 

jihatdan 

ta`sir  etmaydi, 

―tozalanmagan‖i  esa,  ta`sir  etadi.  Intervensiyaning  ikkinchi  shakli  murakkab 

hisoblanadi  va  undan  foydalanish  keng  tarqalgan.  Chunki,  u  pul-kredit  siyosatiga 

valyuta  bozoridagi  talab  va  taklifni  o`zgartirish  orqali  ta`sir  etadi.  Davlat  odatda 

o`zining valyuta zahiralarini qisqa muddatli qimmatli qog`ozlar va bank depozitlari 

ko`rinishida saqlaydi, chunki ular daromad olib keladi. Konversion operatsiyalarni 

amalga  oshirishdan  oldin  shu  kredit  vositalari  ustidan  bir  necha  manipulyatsiyani 

amalga  oshirish  kerak.,  sababi,  ular  pul  muomalasiga,  foiz  stavkalari  darajasiga 

ta`sir o`tkazishi mumkin. 

Intervensiyaning  psixologik  samarasi  katta  ahamiyatga  egadir:  Markaziy 

Bank operatsiyalarining oshkoralik darajasi qanchalik yuqori bo`lsa, taxmin qilish 

mumkinki,  valyuta  bozoridagi  subyektlar  boshqaruv  organlarining  tazyiqiga 

shunchalik  darajada  bo`ysunadilar.  Markaziy  bankning  birjaga  chiqishi  hamda 

valyuta brokerlariga murojaat qilishi oqibatida ko`p hollarda bozorga sezilarli ta`sir 


19

 

 



o`tkazadi,  buning  izohi  sifatida  operatsiyalarning  rasmiy  summasi  kattaligini 

ko`rsatish mumkin.  

Ba`zi  markaziy  banklar  brokerlar  orqali,  boshqalari  birja  orqali,  lekin 

ko`pchiligi  tijorat  banklari  bilan  bevosita  muloqotga  o`tadilar.  Markaziy  Banklar 

muddatli  banklararo  operatsiyalardan  foydalanmoqdalar.  Amaliyotda  valyuta 

―svop‖  operatsiyasi  keng  tarqalgandir,  shu  jumladan  AQSH  federal  Rezrv  tizimi 

hamda bir qator markaziy banklar o`rtasidagi maxsus kelishuvlar yuzasidan amalga 

oshiriladi. Shu narsa alohida xarakterga egaki, ko`pgina hollarda markaziy banklar 

AQSH  dollariga  yetakchi  xalqaro  valyuta  sifatida  qarab,  o`z  kurslarini  unga 

moslab boradilar. 

Hozirgi  kunda  har  qanday  intervensiyaning  asosiy  maqsadi  valyuta 

bozoridagi vaziyatni barqaror ushlab turish va valyuta kurslarini tez tebranishining 

oldini  olish  maqsadida  o`tkazmoqda.  Valyuta  bozoridagi  barqaror  holat  birinchi 

navbatta  tashqi  iqtisodiy  aloqalarni,  shu  jumladan,  butun  iqtisodiyotning 

rivojlanishini  ta`minlaydi.  Har  bir  davlat  o`z  iqtisodiy  sharoitidan,  xalqaro 

iqtisodiy  munosabatlarning  ―ochiqlik‖  darajasidan  kelib  chiqib,  valyuta 

intervensiyasini o`z vazifalariga moslab amalga oshiradi. 

Eng  qisqa  muddatli  rejada  markaziy  banklar  har  kungi  valyuta 

tebranishlarining  oldini  olish  maqsadini  bozorning  texnik  ko`rsatkichlari  holatiga 

yo`naltirilgan holda amalga oshiradilar. 

Qisqa  muddatli  istiqbolda  hukumat  ko`pincha  ―shamolga  tayanch‖  (lean 

against  the  wind)taktikasini  qo`llaydi,  bu  taktika  chegaralangan  boshqaruvchilik 

qarama-qarshiligida namoyon bo`ladi. Masalan, shu narsa aniq belgilangan bo`lishi 

mumkinki,  kursning  biron  soat  va  kun  davomida  o`zgarishi  qarama-qarshi 

operatsiya  o`tkazishni  talab  qiladi.  Ba`zan,  hukumat  intervensiya  yordamida 

muhim iqtisodiy masalani hal qilishda yoki saylov oldi tadbirlarida yutib chiqishda 

foydalanadi. 

Valyuta  intervensiyasining  uzoq  muddatli  maqsadlari  orasida  hukumat 

tomonidan  bozordagi  holatni  mamlakatning  asosiy  iqtisodiy  ko`rsatkichlari  bilan 

moslash,  xususan  kursni  oshib  yoki  tushib  ketishining  oldini  olish,  iqtisodiyotni 



20

 

 



xalqaro  valyuta-kredit  konyekturasining  salbiy  ta`siridan  saqlashlarni  ko`rsatish 

mumkin.  Ba`zi  vaqtlarda  davlat  o`z  valyutasi  kursini  haqqoniy  bo`lmagan  kurs 

darajasida saqlashga harakat qiladi. 

Ko`pgina  markaziy  banklar  mamlakatning  oltin-valyuta  zahiralari  bilan 

o`tkaziladigan  operatsiyalarga  eytiyotkorlik  bilan  yondoshmoqdalar  va  kamroq 

harajat talab qiladigan usullardan foydalanishga intilmoqdalar. 

80-yillarda shu narsa  ma`lum bo`ldiki, bir  mamlakatning o`zi intervensiya 

yoki  hamma  pul-kredit  vositalari  yordamida  bozorga  qarshi  tura  olmaydi.  Shu 

sababliular  valyuta  intervensiyasini  jamoa  bo`lib  o`tkazishga  kelishadilar.  Bunga 

yorqin  misol  sifatida  1982-yilda  Versaldagi  ―yettilik  guruhi‖  rahbarlari 

uchrashuvlari natijalarini ko`rsatish mumkin. 

Oxirgi  yillar  davomida  yetakchi  mamlakatlar  bir  necha  marta 

muvofiqlashgan  valyuta  intervensiyasini  o`tkazadilar.  Ularning  asosiy  maqsadi  – 

AQSH  dollari  kursini  tushirish  yoki  hech  bo`lmaganda  uning  kursi  o`sishining 

oldini olish edi, biroq o`tkazilgan operatsiyalar summasi nisbatan kam bo`lganligi 

sababli aytarli darajada yutuqlarga erishilmagan. Shunday bo`lsada, shu narsa aniq 

bo`ldiki, alohida mamlakatlarning shartli intervensiyasiga nisbatan muvofiqlashgan 

intervensiyaning natijasi samaralidir. 

Muvofiqlashgan  intervensiyaning  nihoyatda  samarali  bo`lganiga  misol 

qilib  odatda,  1985  yilning  22-sentyabrdagi  (―Plaza  kelishuvi‖)  beshta  yirik 

rivojlangan mamlakatlar kelishuvi natijasida AQSH dollari kursining tushganligini 

keltiradi. 

Shunday  bo`lsada,  bundan  keyingi  interventsiyalarning  summasi  unchalik 

katta  emas  edi.  Bu  yerda  shu  narsani  ta`kidlash  joizki,  ―katta  beshlik‖  harakati 

bozordagi talab va taklifning real farqini o`zgartira olmaydi, balki birinchi navbatta 

ruhiy ta`sir o`tkaza oldi xolos.  

Nyu-Yorkdagi  huddi  shu  1985-yil  22-sentyabrdagi  besh  mamlakat  moliya 

vazirliklarining  yuqori  darajadagi  yig`lishida  aniq  maqsadlarni  hal  etish  takliflari 

o`rtaga  tashlandi.  Misol  uchun,  Germaniya  va  Yaponiya  mamlakatlarini  ichki 

talabini  o`stirish  va  shu  kabilar.  Biroq  bu  masalada  birlik  bo`lmagan  va  bo`lishi 



21

 

 



ham  mumkin  emas  edi.  Har  bir  davlat  o`z  manfaatlaridan  kelib  chiqadi  va  bu 

manfaatlar ko`p hollarda boshqa mamlakatlarning qiziqishlari bilan mos kelmaydi.  

Valyuta  qarama-qarshiligi  (nomutanosibligi)  ning  kuchayishi,  valyuta 

kursini  intervensiya  yordamida  tartibga  solishning  samarasiz  urinishlari  va  shu 

kabi  holatlar  hatto  rivojlanayotgan  mamlakatlar,  masalan,  Janubi-Sharqiy  Osiyo 

mamlakatlarida bo`lib o`tgan moliyaviy inqirozlar bu davlatlar tomonidan Xalqaro 

Valyuta  Fondining  qayta  qurish  bo`yicha  yangi  takliflar  qurish  bo`yicha  yangi 

takliflar  kiritishga  sabab  bo`lmoqda.  Ko`pgina  davlatlar  (asosan  rivojlanayotgan 

mamlakatlar)  valyuta-moliya  masalalari  bo`yicha  yuqori  darajadagi  konferentisya 

o`tkazishni  talab  qilmoqdalar.  XVF  ga  doimiy  ravishda  hamma  tomonlarning 

qiziqishlarini  e`tiborga  olgan  holda  uning  mexanizmlarini  o`zgartirish  haqida 

takliflar  kiritmoqda.  Masalan,  kiritilayotgan  takliflardan  biri  yetakchi  valyuta 

kurslarini o`rtacha tortilgan indeksi tebranishlari chegarasini o`rnatishdir. 

Valyuta  sohasidagi  hamkorlik  bo`yicha  katta  voqea  sifatida  1987-yil 

Parijdagi ―Luvr kelishuvi‖ ni ko`rsatish mumkin. Yetkchi rivojlangan mamlakatlar 

valyuta  barqarorligiga  erishish  va  birinchi  galda  dollar  bilan  bog`liq  muammoni 

hal  etish  masalasiga  qattik  kirishganliklarini  bildirdilar.  Umuman  olganda,  1987-

yil  valyuta  intervensiyasini  o`tkazish  darajasi  bo`yicha  eng  yaxshi  natijali  yil 

bo`lgan. Bu intervensiyalar G`arbning yirik markaziy banklari kelishuvi asosida va 

alohida  yakka  o`zlari  o`tkazgan  intervensiyadan  iborat  edi.  Bu  vaqtda  endi  gap 

AQSH dollari kursini tushishini to`xtatib turish haqida ketmoqda edi, shu sababli, 

AQSH  dollari  faol  sotib  olinmoqda  edi.  Buning  natijasi  sifatida  1986-yilning 

avgust  oyidan  1987-yilning  avgustigacha  Germaniya,  Yaponiya  va  Buyuk 

Britaniya  oltin-valyuta  rezervlarining  63  mlrd.  dollarga  o`sganini  ko`rsatish 

mumkin. Bu vaziyat ko`zga ko`rinadiga yutuq va foyda olib kelmadi, 1987-yilning 

kuzida  ro`y  bergan  birja  inqirozi  esa,  markaziy  banklarning  barcha  urinishlarini 

yo`qqa  chiqardi.  ―Luvr  kelishuvi‖  iqtisodiyotni  va  pul-kredit  siyosatini 

muvofiqlashishiga  olib  kelmadi,  chunki  unda  hisob  stavkasini  o`zgartirish 

kelishuvi  doirasidan  chetga  chiqilmagan  hamda  AQSH  davlat  byudjeti  difitsiti 


22

 

 



muammosini  hal  etish  masalasi  va  xalqaro  to`lovlarni  balanslashtirishiga 

erishilgani yo`q edi. 

Oxirgi  yigirma  yil  davomida  valyuta  siyosatidagi  barqaror  holatni  olib 

borish  maqsadida  hamda  o`z  valyutlarning  kuchli  pozitsiyasini  ushlash  uchun  bir 

qancha rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar ham yig`ayotgan oltin-valyuta 

rezervlarini ko`payishi bilan izohlash mumkin.  

Devalvatsiya  –  (lotincha  so`zdan  olingan  bo`lib,  de  valeo  –  qadri  tushishi 

ma`nosini anglatadi) milliy valyutani chet el valyutalariga yoki xalqaro hisob-kitob 

pul birliklariga nisbatan qadrining tushishidir. 

Devalvatsiyaning kelib chiqishiga sabab bo`lib, inflyatsiyaning kuchayishi 

va mamlakat to`lov balansining salbiy qoldiqqa ega bo`lishi hisoblanadi. 

Devalvatsiyaning yuzaga kelishiga quyidagi ikki omil sabab bo`ladi: 

 

Eksportni rag`batlantirishning zarurligi; 



 

Milliy  valyutaning  rasmiy  kursi  bilan  uning  real  harid  quvvati 



o`rtasida sezilarli farqning paydo bo`lishi.

5

 



Devalvatsiya  siyosatini  mamlakat  to`lov  balansi  yomonlashgandan  va 

mamlakatga  import  oqimi  sezilarli  darajada  ko`payganda  amalda  qo`llash 

iqtisodiyotga  ijobiy  ta`sir  etadi.  Devalvatsiya  qo`llash  shart-sharoiti  yuzaga 

kelganda,  uni  darhol  amalga  oshirish  lozim,  aks  holda  sun`iy  ravishda  kursni 

ushlab turish butun iqtisodiyotga sezilarli darajada salbiy ta`sir etish mumkin. 

Revalvatsiya  (lotincha  so`zdan  olingan  bo`lib,  re  valeo  –  qadri  oshishi 

ma`nosini  anglatadi)  –  milliy  valyutani  chet  el  valyutalariga  yoki  xalqaro  hisob-

kitob pul birliklariga nisbatan qadrining oshishidir.  

Revalvatsiya  qadri  kuchli  valyutalarga  nisbatan  qo`llaniladi.  Uning  kelib 

chiqishiga  sabab  inflyatsiyaning  nihoyatda  past  darajada  bo`lishi,  uzoq  vaqt 

davomida  mamlakat  to`lov  balansining  aktiv  bo`lishi,  milliy  firma  va 

kompaniyalarning  jahon  savdo  bozorida  juda  raqobatbardoshligidir.  Revalvatsiya 

devalvatsiyaga nisbatan jahon amaliyotida kamroq qo`llanilgan. 

                                                           

5

 Жумаев Н.Х. Валюта сиѐсатининг асосий шакллари. Бозор, пул ва кредит. 1998 йил, 5-сон, 44-бет. 



23

 

 



Markaziy 

Bank 


valyuta 

operatsiyalarining 

asosiy 

qismi 


svop 

operatsiyalariga  to`g`ri  keladi.  Svop  operatsiyalarining  pul  bozoriga  ta`siri 

sezilarlidir.  Markaziy  Bank  tijorat  banklaridan  svop  bitimlari  asosida  chet  el 

valyutasini, ataylik, AQSH dollarini sotib olsa, u banklar ixtiyoriga Markaziy Bank 

pullarini  ma`lum  davrga  berib  qo`yadi.  Va  aksincha,  u  svop  bitimi  bo`yicha 

banklarga  AQSH  dollarini  sotsa,  unda  mamlakat  pul  bozori  ma`lum  vaqtgacha 

ancha likvidli mablag`lardan mahrum bo`ladi. 

Markaziy  Bank  valyuta  siyosatining  muhim  jihatlaridan  biri  shundaki,  u 

orqali  kredit  institutlarining  likvidliligiga  ta`sir  ko`rsatish  mumkin.  Ularning 

likvidliligiga  ta`sir  ko`rsatishning  muhim  usullaridan  biri  garov  evaziga  ssudalar 

berish  bilan  bog`liq  valyuta  operatsiyalarini  amalga  oshirishdir.  Ushbu 

operatsiyalrni amalga oshirish uchun tijorat banklariga Markaziy Bankning chet el 

valyutasidagi  aktivlaridan  vaqtinchalik  foydalanish  huquqi  beriladi.  Aktivlarning 

o`zi  esa  Markaziy  Bankning  mulki  bo`lib  qolaveradi,  shu  sababli  unga  foiz 

hisoblanib borilaveradi.  

Odatda,  har  bir  mamlakat  valyuta  bozorini  ikki  tarkibiy  qismga  bo`lish 

mumkin: 

 

Valyuta birjasi; 



 

Birjadan tashqari valyuta bozori. 

Valyuta  operatsiyalarini  rivojlantirish  uchun  Markaziy  Bank  tomonidan 

valyuta  kursining  erkinlashtirishi  ijobiy  ta`sir  ko`rsatishi  mumkin.  Chunki,  qat`iy 

belgilangan  kurslar  tashqi  iqtisodiy  faoliyatni bo`g`ib qo`yish orqali  iqtisodiyotga 

salbiy ta`sir etishi mumkin. 

 



Download 0.93 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling