O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Download 5.23 Kb.

bet1/17
Sana18.05.2017
Hajmi5.23 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

O’ZBEKİSTON  RESPUBLİKASİ OLİY  VA  
O’RTA MAXSUS  TALİM VAZİRLİGİ 
 
BERDAQ NOMIDAGI QORAQALPOQ DAVLAT  UNİVERSİTETİ 
 
YaRİMO’TKAZGİChLAR FİZİKASİ”  KAFEDRASİ 
 
 
 
 
 
 
 
 AMALİY MEXANİKA  
fanidan maruzalar matni 
 
I-qism. Mexanizm va mashinalar nazariyasi  
h’amda konstruktsiya elementlarining mustah’kamlik  
bO’yicha ishonchliligini h’isoblash asoslari 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Nukus-2009  
 
 

Annotatsiya 
 
 
″Amaliy mexanika″ kursi O’quv dasturi bO’yicha ezilgan mazkur maruzalar matnida  
″Materiallar qarshiligi″, ″Mexanizm va mashinalar nazariyasi″ va ″Mashina detallari″ 
fanlarining mashina va mexanizmlar h’aqida umumiy malumotlar
; konstruktsiya elementlarining 
mustah’kamligini bah’olashning umumiy uslublari
; mexanizm, uzel va detallarni loyih’alashning umumiy 
masalalari qisqacha baen etilgan.     
Matn oliy texnika O’quv yurtlarining nomashinasozlik mutaxassislik bakalavr yunalishlari uchun 
mO’ljallangan bO’lib, talabalarning umuminjenerlik tayergarlik negizini kengaytirishni nazarda tutadi. 
 
 
 
 
 
 
Maruzalar matni 
″Yarimutkazgichlar fizikasi″ kafedrasi majlisida muh’okama qilingan va 
tasdiqlangan (200__ y, ______________ , baennoma  №__).  
 
QDU O’quv-uslubiy kengashida muh’okama qilingan va tasdiqlangan (200__ y, ______________ 
, baennoma №__)  
 
  
 
 
 
Tuzuvchi:    f-m.f.n.B.Kunnazarov 
 
Taqrizchi: N.S.Saparniyazov, Nukus Davlat pedagogika instituti 
″Umumtexnikaviy va kasb talim″ 
kafedrasi mudiri, dotsent, t.f.n.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1-maruza  
Mavzu:  Amaliy    mexanika fani, vazifalari, roli   
   
Maruza rejasi: 
1.1. Kirish. Amaliy mexanika  fanining mazmuni va asosiy vazifalari 
1.2. Amaliy mexanikaning rivojlanishi h’aqida qisqacha  tarixiy malumotlar 
1.3. Mashina va mexanizmlar h’aqida umumiy malumotlar 
1.4. Mashinalarning asosiy tavsifnomalari va ularga  qO’yiladigan  talablar 
 
Adabietlar: 
1. G.B.İosilevich i dr.  Prikladnaya mexanika. M., «Vısshaya shkola», 1989, s.3-7 
2. G’.Sh.Zokirov. Mashina va maxanizmlar nazariyasi. T.,  «O’zbekiston», 2002, 3-7 b.          
3. A.JO’raev va boshq.  «Mexanizm va mashinalar nazariyasi» fanidan maruza matni. T., 
1999, 3-6 b. 
  
1.1. Amaliy mexanika mashinashunoslik fanining tarkibiy qismi bO’lib, u mexanizmlar 
h’arakati va ishlashini O’rganish, mashina va mexanizmlar asosiy elementlarining 
mustah’kamlik bO’yicha ishonchliligini bah’olosh, mexanizm va mashinalar yaratishning 
injenerlik tajribalarini umumlashtirish masalalari bilan shug’ullanadi.  
Amaliy mexanika O’quv kursi sifatida quyidagi xususiy masalalarni echadi:  
- mashina, mexanizm va detallar yaratishning umumiy asoslarini urganish; 
- konstruktsiyalar elementlarining mustah’kamlik bO’yicha ishonchlilik assoslarini qarab 
chiqish,  konstruktsion materiallarni tanlash; 
- loyih’alashning (konstruktsiyalashning) dastlabki kO’nikmalarini egallash.  
Amaliy mexanika talabalarning «Mashina va mexanizmlar nazariyasi», «Materiallar 
qarshiligi» va «Mashina detallari» kabi umuminjenerlik  fanlarning muh’im ah’amiyat kasb 
etuvchi bO’limlarini O’rganishini nazarda tutadi va shu asosda O’larning umuminjenerlik 
tayergarlik negizini kengaytiradi. 
1.2. Tarixiy manbalarga asosan evropalik olim Leonardo do Vinchi (1452-1519) tO’quv 
stanogi konstruktsiyasini yaratgan bO’lsa, vatandoshimiz Axmad al Farg’oniy (788-861) 
Arabistonda Nil daresining yuza balandligini O’lchaydigan asbob yaratdiki, bu asbob shu 
vaqtgacha ishlab turibdi. İtaliya olimi D.Kardanning (1501-1576) nomi kO’proq murakkab 
mexanizmlar h’arakati bilan bog’lik bO’lsa, frantsuz olimi Sh.Kulonning (1736-1806) nomi  
ishqalanish kuchlarini h’isoblash bilan bog’likdir.   Amaliy  mexanika  mashinalar  va  boshqa 
konstruktsiyalar h’aqidagi fan sifatida nazariy mexanikadan XIX asrning boshlarida ajralib 
chiqdi, bu Evropada mashinasozlik sanoatining paydo bO’lishi davriga tO’g’ri keladi. Rus 
olimlari va  ixtirochilari  M.V.Lomonosov (1711-1765), L.Eyler (1707 -1783), İ.P.Kulibin 
(1735-1818), E.A.Cherepanov (1774-1842) va M.E.Cherepanov(1803-1849) lar amaliy 
mexanikaning rivojlanishiga O’zlarining salmoqli h’issalarini qO’shganlar. 
Amaliy mexanika kursining nazariy asoslarini yaratgan yirik olimlar qatoriga rus olimlari 
P.L.Chebıshev (1821-1894) va L.V.Assur (1878-1920), nemis olimi F.Grasgof (1826-1893) va 
boshqalarni kiritish mumkin.  
Ulug’ olim İ.İ.Artobolevskiy (1905-1977) mashina va mexanizmlar nazariyasi soh’asida 
butun dune tashkiloti (İFTOMM) ni tuzib, uning birinchi Prezidenti bO’ldi. 
O’zbekistonda 
mashinasozlik 
ilmining 
ilk 
namoendalari 
akademiklar               
M.T.O’rozbaev va X.A.Raxmatullinlardir. 
M.T.O’rozbaev elastik bug’inlar dinamikasini tah’lil etgan bO’lsa, X.A. Raxmatullin 
duneda birinchi bO’lib tO’lqinlar nazariyasini ixtiro  etdi. Akademik X.X.   UsmonxO’jaevning 
ilmiy ishlari vintli shpindelli paxta terish mashinalari yaratishga, dinamik tah’lil qilish 
masalalariga bag’ishlangandir. Akademik A.D. Glushenko paxta terish mashinasini 
takomillashtirish, yangi ishchi organlar ixtiro etish va ularni tah’lil etishga oid ishlar qilgan. 
Gidroyuritma masalalari akademik O.V.Lebedev tomonidan ilmiy tah’lil qilingan.  

Amerika QO’shma Shtatlaridan tashqari, faqatgina O’zbekiston paxta terish mashinalari 
ishlab chiqargani munosabati bilan kO’p olimlarimiz uning mexanizmlarini takomillashtirish, 
yangi apparat va mexanizmlar yaratishga O’z ilmiy  ishlarini bag’ishlaganlar.         
1.3. Mashina - inson tomonidan tabiat qonunlardan foydalanish orqali O’zining meh’nat va 
fiziologik funktsiyalarini qisman eki almashtirish yuli bilan jismoniy va aqliy meh’natini 
engillashtirish, uning unumdorligini oshirish maqsadida yaratilgan qurilmadir. 
Bajaradigan funktsiyalari bO’yicha mashinalar kuyidagi turlarga bO’linadi: 
- energetik mashinalar;  
- transport mashinalari; 
- texnologik mashinalar
- nazorat -boshqarish mashinalari; 
- mantiqiy mashinalar; 
- kibernetik mashinalar; 
Dvigatel, uzatuvchi mexanizmlar va ishchi mashinadan, bazi h’ollarda nazorat, boshqarish 
va sanoqchi-h’isoblash qurilmalaridan tuzilgan tizim mashina agregati deb ataladi. 
Mashinalar mexanizmlarni O’z ichiga oladi. Mexanizm deb bir eki bir nechta jismning 
berilgan qonunli h’arakatini boshqa jismlarning kerakli h’arakatiga aylantirish uchun 
 
mO’ljallangan mexanik tizimga aytiladi. 
Mexanizmlar quyidagi turlarga bO’linadi: 
- h’arakat h’osil qiluvchi (dvigatel)  va uni O’zgartiruvchi mexanizmlar; 
- uzatuvchi va yunaltiruvchi mexanizmlar; 
- bajaruvchi va taqlidchi mexanizmlar; 
- boshqarish, nazorat va sozlash mexanizmlari;  
- ishlov beriladigan muh’it va obektlarni olib borish, kO’chirish, oziqlantirish va ajratish 
mexanizmlari;  
- tayer mah’sulotlarni avtomatik sanash, tortish va qadoqlash mexanizmlari. 
1.4. Mashinalarning asosiy tavsifnomalariga: xizmat bajaradigan va qO’llanish soh’asi, 
boshqarish usuli, quvvati va unumdorligi, foydali ish koeffitsienti, massasi, gabarit O’lchamlari, 
narxi va  boshqalar etadi. 
Mashinalarning unumdorligi ishlov beriladigan materiallar uchun qO’l keladigan 
birliklarda O’lchanadi. Masalan, tO’quv stanoklarining unumdorligi tO’qilgan gazlamalarning 
metr miqdorlarini tavsiflaydi, kompressorlarniki esa m
3
/min
 
eki  m
3
/soat larda O’lchanadi. 
Foydali ish koeffitsienti mashinaning tejamkorlik tavsifnomasi bO’lib h’isoblanadi. U 
foydali qO’llanilgan energiya O’lushi va samaradorligini kO’rsatadi.  
Massa 
va 
gabarit 
O’lchamlarni bilish orqali mashinalarni bir joydan ikkinchi joyga tashish va ularni ishlab 
chiqarish O’rinlariga joylashtirish mumkin bO’ladi.  
Mashinalarning asosiy tavsifnomalari 
ularning texnik pasportlarida kO’rsatib qO’yiladi. 
Mashinalarga qO’yidagi talablar qO’yiladi: 
- yuqori unumdorlik va sifat; 
- iqtisodiy tejamkorlik; 
- coddalik, qO’laylilik, xavfsizlik; 
- didga moslik (ixcham, chiroyli va dizayn talabi). 
 
Nazorat savollari: 
1. Amaliy mexanika fani nimalarni urgatadi? 
2. Amaliy mexanika fani qanday vazifalarni echadi? 
3. Mashina, mashina agregati va mexanizm deb nimaga aytiladi? 
4. Mashinalarning asosiy tavsifnomalari nimalardan iborat? 
5. Mashinalarga qanday talablar qO’yiladi? 
 
 
 

2-Maruza 
Mavzu: Mexanizmlarning strukturaviy tah’lili asoslari 
 
Maruza rejasi: 
2.1. Mexanizmlarning tarkibi. BO’g’in va ularning turlari 
2.2. Kinematik juft, kinematik zanjir h’aqida tushunchalar 
2.3. Kinematik element va ularning turlari 
2.4. Kinematik juftlarning sinflarga bO’linishi. Mexanizmlarning qO’zg’aluvchan-lik 
darajasi 
 
Adabietlar: 
1. G.B.İosilevich i dr.  Prikladnaya mexanika. M., «Vısshaya shkola», 1989, s.7-17 
2. G’.Sh.Zokirov. Mashina va maxanizmlar nazariyasi. T.,  «O’zbekiston», 2002,8-13 b.          
3. A.JO’raev va boshq.  «Mexanizm va mashinalar nazariyasi» fanidan maruza matni. T., 
1999, 7-15 b. 
 
2.1. Har qanday mashina va mexanizmlar ayrim qismlardan iborat bO’ladi. Bu qismlarga 
detallar (qismlar) deb ataladi.  
Qismlar bir va bir nechta detallarning qO’zg’olmas birikmasidan iborat bO’lishi mumkin. 
Bir ёki bir nechta detallarning qO’zg’olmas birikmasiga bO’g’in deb ataladi. Har bir mexanizm 
qO’zg’aluvchan bO’lib, bitta qO’zg’olmas va bir nechta qO’zg’oluvchan bO’g’inlardan iborat 
bO’ladi. QO’zg’olmas bO’g’inni tayanch (ustun) deb ataladi.  
TO’liq aylanma h’arakat qiluvchi bO’g’inga krivoship, aylanma-tebranma h’arakat 
qiluvchi bO’g’inga chayqalgich (koromıslo), ilgarilanma-qaytma h’arakat qiluvchi bO’g’inga 
sudralgich (polzun), murakkab h’arakat qiluvchi bO’g’inga shatun deyiladi. Agarda mexanizm 
aylanma-tebranma h’arakat qilsa, uning tosh yO’naltiruvchisiga kulisa deyiladi. Richagli 
(pishangli) mexanizmlarning nomlanishi asosan ularning tarkibidagi bO’g’inlar nomi bilan 
belgilanadi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.1-rasm. Kulisali mexanizm sxemasi:  
1-krivoship; 2-tosh; 3-kulisa; 4-tayanch. 
2.2-rasm. Krivoship-sudraluvchi mexanizm 
sxemasi: 1-krivoshin; 2-shatun; 3-sudralgich 
(polzun); 4-tayanch.  
 
2.2. Mexanizmlarda bO’g’inlar kinematik juft §rdamida O’zora bog’lanishda bO’ladilar. 
Bir-biriga nasbatan h’arakat qiluvchi ikki bO’g’inning birikmasiga kinematik juft deb ataladi. 
2.1-rasmda kO’rsatilgan kulisali mexanizmda qO’yidagi kinematik juftlar mavjud: 
a) aylanma kinematik juft bilan 4 va 1; 4 va 3; 1 va 2 bO’g’inlar bog’langan. 
b) ilgarilanma-qaytma h’arakat qiluvchi kinematik juft bilan 2 va 3 bO’g’inlar bog’langan.  
Bir nechta bO’g’inlarning kinematik juftlar vositasi bilan birikmasidan h’osil bO’ladigan 
qO’zg’oluvchan sistema kinematik zanjir deb ataladi. 
1

2
4
А 
В 
С
ω
1
А
В 
С 
3



ω
1

Kinematik zanjir oddiy va murakkab,  ochiq va §piq bO’lishi mumkin. Agar kinematik 
zanjir tarkibiga kiruvchi bO’g’inlarning biri faqat ikkitadan kinematik juftga kirsa, bunday zanjir 
oddiy kinematik zanjir dep ataladi. Kinematik zanjir tarkibidagi bO’g’inlarning biri ikkitadan 
ortiq kinematik juftga qO’shilsa, bunday zanjir murakkab kinematik  zanjir deb ataladi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.3-rasm. Oddiy ochiq kinematik zanjir 
2.4-rasm. Oddiy ёpiq kinematik zanjir  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.5-rasm. Murakkab ochiq kinematik zanjir 
 
 
2.6-rasm. Murakkab §piq kinematik zanjir 
 
2.3.  İkki bO’g’inning kinematik juft orqali bog’lanishida tegib turgan erlariga kinematik 
element deyiladi. Bog’lanish elementi nuqta eki chiziq bO’lsa, oliy, yuza §ki tekislik bO’lsa quyi 
kinematik juftlar deb ataladi. 
 
 
 
 
 
2.4. Fazoda erkin h’arakatlanuvchi jism 6 ta h’arakat erkinlik darajasiga ega. O’qlar 
bO’yicha ilgarilanma-qaytma va aylanma (2.7-rasm). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
        2.7-rasm  
        2.8-rasm 
А 
В 
С
Z
А 
Х 
У
В 
С
У

А
Х
В
С
Д
А 
В
А 
А 
В
В
С 
С 
Д 
Д 
Е
Е
А 
В
С 
Д 
Е
К


 
BO’g’inlarni kinematik juft bilan bog’lash natijasida ularning erkinlik darajasi O’zgaradi. 
Masalan:  
2.4.1. Birinchi bO’g’in tekislik, ikkinchisi shar bO’lsin (2.8-rasm). Bog’lanishlar  sonini 
«S»  bilan  belgilasak,  kinematik  juftning  erkinlik  darajasi  «H»  ga  teng  bO’ladi:               
H
S
= − = − =
6
6 1 5 
2.4.2. Tekislik bilan bog’langan tsilindr orasidagi kinematik juftni kuraylik (2.9-rasm). Bu 
kinematik juftning erkinlik darajasi:  
                                              H
S
= − = − =
6
6 2 4  bO’ladi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2.9-rasm 2.10-rasm 
 
2.4.3. 2.10-rasmda tasvirlangan kinematik juftda bog’lanishlar bO’g’inlarning X,Y,Z 
O’qlari bO’yicha siljishlarini cheklaydi. Bu kinematik juftning erkinlik darajasi: 
   H
S
= − = − =
6
6 3 3  
2.4.4. 2.11-rasmda kO’rsatilgan kinematik juftdagi bog’lanishlar bO’g’inlarning faqat X 
O’qi atrofida aylanishi va O’q bO’yicha siljishiga imkon beradi. Bu kinematik juftning erkinlik 
darajasi:           H
S
= − = − =
6
6 4 2  
 
 
 
 
 
 
 
2.4.5. 2.12-rasmdagi kinematik juftda sirpang’ish V yO’naltirgich A ning X O’qi bO’yicha 
faqat ilgarilanma-qaytma h’arakat qilishi mumkin. Demak, beshta bog’lanishli bunday juftning 
erkinlik darajasi:  
H
S
= − = − =
6
6 5 1 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Х
А
В


У
Х 
А 
В 
А 
В
Х
У
Z

2.11-rasm 2.12-rasm 
 
Kinematik juftlarning sinflarga bO’linishi bog’lanishlar soni «S» bilan belgilanadi. 
Mexanizmlarning qO’zg’aluvchanlik darajalarini topish uchun, ularning tarkibidagi barcha 
bO’g’inlar sonini «K» dep belgilaymiz. Har bir bO’g’in zanjiriga bog’lanuvchi 6 ta erkinlik 
darajasiga ega bO’lsa, ularning mumkin bO’lgan erkinlik darajalarining umumiy soni H=6K 
bO’ladi. Agar zanjirdagi 1-sinf kinematik juftlarning soni P
1
, 2-sinf P
2
, 3-sinf P
3
, 4-sinf P
4
, 5-sinf 
P
5
 bilan belgilansa, zanjirning umumiy erkinlik darajasi quyidagicha bO’ladi:  
H
K
P
P
P
P
P
=





6
5
4
3
2
2 1
5
4
3
2
1
( . )  
Har qanday mexanizm kinematik zanjirdan iborat bO’lganligi uchun uning bitta bO’g’ini 
h’ar doyim qO’zg’olmos bO’lishi kerak. Yani, mexanizmdagi qO’zg’aluvchi bO’g’inlar soni 
n=K-1 bO’ladi. QO’zg’olmas bO’g’in zanjirning umumiy erkinlik darajasini 6 ga kamaytiradi, 
demak, mexanizm qO’zg’aluvchanlik darajasi O’=H-6 bO’ladi. O’rniga qO’ysak: 
W
n
P
P
P
P
P
=





6
5
4
3
2
2 2
5
4
3
2
1
( . )      
(2.2) ifoda fazoda h’arakat qiluvchi mexanizmlarning qO’zg’aluvchanlik darajasini topish 
uchun «Comov-Malıshev» formulasidir
Tekislikda fazoga nisbatan umuman uchta h’arakat cheklanadi, yani: 
W
n
P
P
P
=

− −


− −
(
)
(
)
(
)
(
)
( . )
6 3
5 3
4 3
3 3
2 3
5
4
3
 
Tekis mexanizmning qO’zg’aluvchanlik darajasi akademik Chebıshev formulasi bilan 
topiladi: bu erda O’-tekis mexanizmning qO’zg’aluvchanlik darajasi, n-bO’g’inlar soni, P
5

beshinchi sinf kinematik juftlar soni, P
4
- tO’rtinchi sinf kinematik juftlar soni. 
 
Nazorat savollari: 
1. BO’g’in deb nimaga aytiladi? 
2. Krivoship, koromıslo, polzun va kulisa deb qanday bO’g’inlarga aytiladi? 
3. Kinematik juft deb nimaga aytiladi? 
4. Kinematik zanjir deb nimaga aytiladi va u qanday turlarga bO’linadi? 
5. Kinematik element deb nimaga aytiladi? 
6. Kinematik juftlarning sinflarga bO’linishi asosini tushuntiring. 
7. Fazoviy va tekislikda h’arakat qiluvchi mexanizmlarning qO’zg’aluvchanlik darajalari 
qanday topiladi? 
 
 

3-Maruza 
Mavzu: Mexanizmlarning strukturaviy klassifikatsiyasi  
 
Maruza rejasi: 
3.1. Mexanizmlarning Assur guruh’lari bO’yicha klassifikatsiyasi  
3.2.Assur guruh’lari, tartibi, turlari. Mexanizmlarning strukturaviy formulalari                                   
3.3. QO’zg’aluvchanlik darajasi ortiqcha mexanizmlar. Passiv bO’g’inli mexanizmlar 
               
Adabietlar: 
1. İ.İ.Artobolevskiy. Teoriya mexanizmov i mashin. M., «Nauka», 1988, s. 52 -63. 
2.S.A.Yuldoshbekov. Mexanizm va mashinalar nazariyasi.T., «O’qituvchi» ,1978,36-40b.  
3. A.JO’raev va boshqa. «Mexanizm va mashinalar nazariyasi» fanidan maruza matni. T., 
1999, 16-21 b. 
 
3.1. Mexanizmlarni tuzilish guruh’lariga ajratish birinchi bO’lib rus olimi L.V. Assur 
tomonidan amalga oshirilgan. Assur 1-sinf  1-tartibli mexanizmga (3.1-rasm)  qO’zg’aluvchanlik 
darajasi  nolga teng bO’lgan turli kinematik zanjirlarni yani Assur guruh’larini qO’shib qator 
mexanizmlar yaratdi.  
 
 
 
 
 
 
 
 
3.1-rasm 
Assur klassifikatsiyasi tarkibida tO’rtinchi va beshinchi sinf 
kinematik juftli mexanizmlarga taluqlidir. Mexanizm 
tarkibidagi  tO’rtinchi sinf kinematik juftlar beshinchi sinf 
kinematik juftlarga almashtiriladi. Assur guruh’i uchun 
Chebıshev formulasi quyidagi kO’rinishda eziladi: 
W
n
P
=

=
3
2
0
3 1
5
( . )  
bundan             P
n
5
3
2
3 2
=
( . )  
 
(3.2) ifoda Assur guruh’ining strukturaviy formulasidir. Bu formulaga asosan, guruh’dagi 
bO’g’inlar soni juft sonlardan, yani n = 2,4,6,8,..., beshinchi sinf kinematik juftlar soni esa 
tegishlicha R
5
=3,6,9,12,... lardan iborat bO’ladi.  
3.2. Assur guruh’i bir nechta sinf va tartiblariga bO’linadi. Guruh’ sinfi zanjir tashkil 
qiladigan sxemaning eng katta sinfiga qarab aniqlanadi. Sxema sinfi esa sxemaga kiruvchi 
kinematik juftlarning soni bilan belgilanadi. Guruh’dagi erkin kinematik juftlar soni guruh’ 
tartibini kO’rsatadi. Har qanday tekis mexanizm bitta §ki bir nechta etakchi bO’g’innan va bitta 
ёki bir nechta tuzilish guruh’idan tashkil topishi mumkin. Mexanizm sinfi esa mexanizm 
tarkibiga kiruvchi eng yuqori guruh’ sinfi bilan belgilanadi. 
II-sinf 2-tartibli guruh’ ikki  bO’g’innan va uchta aylanish h’amda sirpanish kinematik 
juftlardan iborat bO’ladi (3.2 -rasm,b). Bu kinematik juftlarning bittasi ichki (V), ikkitasi esa 
tashqi (A,S) bO’lib, sirpanma eki aylanma h’arakat qiladi. Vaziyatga kO’ra kinematik juftlarning 
sirpanma §ki aylanma guruh’ tarkibiga kirishiga qarab guruh’ning turi O’zgaradi. 
 
 
 
 
 
 
n=1 
P
5
=2 
 
 
n=2 
P
5
=3 
a) II-sinf sxemasi 
b) II-sinf 2-tartibli  tuzilish (strukturaviy) guruh’i. A va S - 
erkin kinematik juftlar 
 
 
 
n=1 
P
5
=3 
 
 
 
 
 
n=4 
P
5
=6 
А
В
С
А 
В 
А 
1

А 
В 
С 
Е

Д

 
 
v) III-sinf sxemasi 
g) III-sinf 3-tartibli tuzilish guruh’i 
 3.2-rasm  
 
II-sinf 2-tartibli Assur guruh’lari besh turli kO’rinishda bO’lishi mumkin (3.3-rasm): 
 
 
 
 
 
1-turi 
 
 
 
 
 
2-turi 
 
 
 
 
 
3-turi 
 
 
 
 
 
 
 
4-turi 
 
 
 
 
 
 
5-turi 
3.3-rasm 
 
Tarkibiga II-sinf 2-tartibli guruh’lar kirgan mexanizmlar II-sinf mexanizmlari deb ataladi. 
Bunday mexanizmlar I-sinf (eki boshlang’ich) mexanizmlarga II-sinf 2-tartibli Assur guruh’ini 
qO’shish yuli bilan h’osil qilinadi. 
Misol: 3.4-rasmda kO’rsatilgan mexanizmning sinfi va tartibi aniqlansin. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1-sinf 
1-tartibli 
(1
1

 
 
 
 
 
 
 
II-sinf 
2-tartibli, 1-tur (II
1

 
 
 
 
 
 
II-sinf 
2-tartibli, 2-tur 
(II
1

3.4-rasm 
 
Mexanizmning strukturaviy formulasi: I
1
→II
1
→II
2
. Demak, mexanizm II-sinf 2-tartibli 
mexanizm deb ataladi. 
 
3.3. Sistemaga bog’lik bO’lmagan bO’g’inni O’z ichiga olgan mexanizm 
qO’zg’aluvchanlik darajasi ortiqcha mexanizm deyiladi. 3.5-rasmda kulachokli mexanizm 
kO’rsatilgan. 
 
 
 
 
 
 
 
 

3
В 
А 
Р
4
 
Р
5
 
Р
5
 
А
В
2
А 
1
В 
Р
5
С 
  1 

Р
5
Р
4
  
 
А 
В 
С

2
А
С
 
В
1
2
 
В
  С
Д
Р
5
Р
5
 
Р
5
Р
5
А
В
1

 
 С 
1
2
А 
В 
С
В
1
А
С

2
В 
Д 
Е 
 
 
А 
В 
С 
Д 
Е 






С

5
4

 
 
 
 
 
 
                
                a.                                        b. 
 
 
 
 
 
 
 
                                3.5-rasm                                                      3.6-rasm 
 
Mexanizmning qO’zg’aluvchanlik darajasini h’isoblaymiz. Bu erda n=3; P
5
=2; P
4
=1. 
Berilgan mexanizm uchun 2 ta etakchi bO’g’in talab etilishi kelib chiqadi, yani 1 va 3 bO’g’inlar 
orqali butun mexanizmni h’arakatlantirish mumkin. Bunda 3 bO’g’in rolik bO’lib, uning 
h’arakati qolgan bO’g’inlarning kinematikasiga tasir qilmaydi. Rolik olib tashlangan h’olda, 
agar kulachok profili rolik radiusiga qadar kattalashtirilsa, qolgan bO’g’inlarning h’arakat 
darajasi O’zgarmaydi (3.5-rasm). Natijada n=2; P
5
=2; P
4
=1 bO’lganligi uchun O’=3
•2-2•2-
1
•1=1. Demak, rolikli turtkich bitta O’tkir uchli bO’g’in almashtiriladi. 
Paravoz juft bO’g’inli mexanizmining qO’zg’aluvchanlik darajasini h’isoblaylik (3.6-
rasm). Berilgan mexanizmda: AV II SD; AE II G’D; AD=VS=E” h’amda n=4; P
5
=6; P
4
=0 va 
O’= 3
•4-2•6 =0, yani bu sxema qO’zg’aluvchanlik darajasi nolga teng bO’lgan fermadir. 
Sxemadan EG’ bO’g’in olib tashlansa, qolgan bO’g’inlarning kinematikasi O’zgarmaydi va 
qO’zg’aluvchanlik darajasi O’=3
•3-2•4 =1 bO’ladi. Bunday mexanizmlar passiv bO’g’inli 
(EG’) mexanizmlar deyiladi. Bu xildagi mexanizmlar ayrim bO’g’inlarning mustavh’kamligini 
oshirish maqsadida ishlatiladi. 
 
Nazorat savollari: 
1. Mexanizmda Assur guruh’larining qO’zg’aluvchanlik darajasi nimaga teng

2. Mexanizmning sinfi va tartibi qanday aniqlanadi

3. II-sinf 2-tartibli Assur guruh’larining turlarini kO’rsating. 
4. Mexanizmning strukturaviy formulasi qanday aniqlanadi

5. QO’zg’aluvchanlik darajasi ortiqcha deb qanday mexanizmga aytiladi

6. Passiv bO’g’inli mexanizmlar deb qanday mexanizmga aytiladi

 


Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling