O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


-mavzu: Qonun ustuvorligi demokratik fuqarolik jamiyatni qurishning negizi


Download 0.73 Mb.
Pdf просмотр
bet10/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.73 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

 

4

-mavzu: Qonun ustuvorligi demokratik fuqarolik jamiyatni qurishning negizi. 

Reja 

1. Qonun ustuvorligi tushunchasi, uning O’zbekistonda demokratik jamiyat kurishda 

qO’llanilishi.  

2 . Huquqiy demokratik davlat barpo etishda Ombudsman instituti.  

3. Jinoyat uchun jazoni liberallashtirish-qonun ustuvorligining ah’amiyatli sharti. 

4. Sud h’okimiyatining mustaqilligi-qonun ustuvorligining asosiy  belgisi. 

5. Qonun ustuvorligin taminlashning O’zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyat kurishdagi 

ah’amiyati

 

Adabiёtlar 



 

1.O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.-T., «O’zbekiston» 2003. 

2. Qoraqalpog’iston Respublikasi Konstitutsiyasi. Nukus «Qoraqalpog’iston», 1993. 

3. Karimov İ.A. O’zbekiston XXI asr bO’sag’asida… Tom 6-T.: «O’zbekiston» 1997 31-40, 125-

135, 149-162 b. 

4. Karimov İ.A. O’zbekiston XXI-asrga intilmoqda-T.: «O’zbekiston» 2000 6-8-12, 14-15, 16-26, 

28-38 47-48 betlar.  

5.Karimov İ.A. O’zbekistonning O’z istiqlol va taraqqiёt yO’li. T.1-T., «O’zbekiston», 1996, 36-

85 b. 

6. Karimov İ.A. O’zbekistoning siёsiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoiyillari. T.3.-



T., «O’zbekiston» 1995 3-54 bet. 

7. Karimov İ.A. Adolat qonun ustuvorligida. T.10.-T, «O’zbekiston», 2002, 26-52 b 

8. Karimov İ.A. Xaёtimizning, taraqqiёtimizning h’uquqiy asosi. T.11. T., «O’zbekiston», 2003, 

3-52 b. 


9. Karimov İ.A. Biz tanglagan yO’l-demokratik taraqqiёt va marifiy dunё bilan h’amkorlik yO’li. 

T.11.-T, «O’zbekiston», 2003, 97-120 b. 

10. Karimov İ.A. Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni demokratlashtirish, mamlakatni 

modernizatsiya va isloh’ etishdir.-T., «O’zbekiston» , 2005. 

11. Karimov İ.A. O’zbekistonda demokratik O’zgarishlarni yanada  chuqirlashtirish va fuqoralik 

jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yO’nalishlari. «Xalq sO’zi» 2002, 30-avgust. 

12. Karimov İ.A.  İnson uning h’uquqi va erkinliklari h’amda manfaatlari-eng oliy qadriyat. 

«O’zbekiston avozi» gazetasi 8-dekabr 2005. 

13. Azizxujaev A.A. Demokratiya-xalq h’okimiyati demakdir.-T., 1996. 

14. Azizxujaev A.A, Xusanov O.T, Azizov X. Konstitutsiyaviy h’uquq. T., «Akademiya», 2001. 

15. Halilov E. O’zbekiston respublikasining Qonun chiqaruvchi oliy organ soxta vakillikdan 

h’aqiqiy parlamentarizmga h’adar.-T., «O’zbekiston», 2001. 

16. O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliёti. Darslik-T., 2005 yil 161-177 

b. 


 

 

 



 

 

 

 

 

1.Qonun ustuvorligi tushunchasi va O’ning ah’amiyati.  

Malumki, O’zbekiston mustaqillikka erishganidan keyin O’ziga xos bO’lgan taraqqiёt yO’lini — 

yani, bozor iqtisodiёti tamoyillariga asoslangan erkin, ochiq demokratik davlat qurish vazifasini asosiy 

maksad qilib belgilab oldi. O’zbekistop Respublikasi Prezidenti İslom Karimov takidlab O’tganidek: «Biz 

shunchaki demokratik jamiyat emas, demokratik odil jamiyat qurmoqchimiz... ,adolat va h’akiqat g’oyasi 

ijtimoiy h’astimizning barcha soh’alarini qamrab olmog’i darkor. Adolat va h’dqiqat g’oyasi qonunchilik 

faoliyati-mizning zamini, bosh yO’nalishi bO’lmog’i shart»

1



Darh’aqiqat, adolat tushunchasi bilan tsonun ustuvor-ligi tushunchasi chambarchas bog’liqdir. 



Yurtboshimiz belgilab berganlaridek, qabul qilinaёtgan qonunlarimizning zamirida adolat ёtishi lozim. 

Adolatga asoslangan qonunlarning h’aёtga tatbiq etilishi adolatning tantana qilishiga olib keladi. 

Dsmokratik jamiyat kurish uchun mamlakatda qabul qilinaёtgan qonunlar adolatli bO’lishi, O’zida 

xalq manfaatlarini ifoda etishi shart. Bu qonunlarga roiya etilsa gina, jamiyatda demokratiya qaror topadi 

va mustah’kam bO’ladi. Chunki barcha dsmokratik institutlar, inson h’uquq va erkinliklari qonun 

vositasida joriy etiladi. 

Demokratik jamiyatning eng muqim bslgilaridan biri — jamiyat azolarining qonun oldidaga 

tsngligining, Konstitutsiya va qonunlarning ustuvorligining tamin-langanligidir. Shu bilan birga, 

Konstitutsiya va qonunlarning pirovard maqsadi inson, uning h’uquq va erkinliklarini taminlashdan iborat 

bO’lmog’i lozim. 

«Qonun ustuvorligani taminlash, shaxs, oila, jamiyat va davlatning h’uquq va manfaatlari 

muh’ofazasini kuchaytirish, ah’olining h’uquqiy madaniyati va h’uquqiy ongini oshirish, fuqarolarni 

qonunga bO’ysunish va h’urmat ruh’ida tarbiyalash — bu rivojlangan bozor iqtisodiёtiga asoslangan 

chinakam demokratik, h’uquqiy davlat va erkin fuqarolik jamiyati qurishning nafaqat maqsadi, balki 

uning vositasi, eng mu\im sharti h’isoblanadi»

1



Qonun ustuvorligining moh’iyati O’zbskiston Rsspublikasi Konstitutsiyasining qator moddalarida 

bslgilab bsrilgan. Konstitutsiyaning 111 bobi ikkita 15 va16moddalaridan iborat bO’lib, Konstitutsiya va 

qonun ustuvorligiga bag’ishlangan. 

Konstitutsiyaning 15-moddasiga muvofiq «Uzbekiston Respublikasida O’zbekioton 

Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlarining ustunligi sO’zsiz tan olinadi. 

Davlat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari, fuqarolar Konstitutsiya va 

qonunlarga muvofiq ish kO’radilar». 

O’z faoliyatini Konstitutsiya va qonunlarga muvofiq amalga oshirish sanab O’tilgan subektlarning 

konstitutsiyaviy burchi h’isoblanadi. Agarda davlat organlari, nodavlat tashkilotlar, mansabdor shaxslar 

ёki fuqarolar O’zlarining bu burchlarini bajarmasachar, ularga nisbatan tegishli javobgarlik choralari 

qO’llanishi mumkin. 

Konstitutsiya va qonunlarga rioya etmagan shaxslarning javobgarligi Konstitutsiyaning O’zida ёki 

tsgishli qonun h’ujjatlarida mustah’kamlab qO’yilgan bO’ladi. Masalan, Konstitutsiya 93-moddasi 12-

bandiga muvofiq Konstitutsiyani, qonunlarni buzgan tuman va shah’ar h’okimlarini Respublika 

Prezidenti O’z qarori bilan lavozimidan ozod etishga h’aqli. 

Bu borada shuni h’am aytib O’tish lozimki, Konstitutsiyaning normasi boshqa qonunlarning 

normalariga nisbatan ustunlik xaraktsriga ega. Chunki Konstitutsiya barcha boshqa qonunlar uchun 

poydevordir. 

Shuning uchun h’am Konstitutsiyaning 16-moddasida mustah’kamlangan qoidaga binoan «Birorta 

h’am konun ёki boshqa normativ -h’uquqiy h’ujjat Konstitutsiya normalari va qoidalariga zid kslishi 

mumgash emas». Agarda birorta normativ-xuquqiy h’ujjat Konstitutsiyaga zid keladigan bO’lsa, u bekor 

qilinishi lozim. 

O’zbekiston Respublikasida normativ-xuquqiy xujjatlarning Konstitutsiyaga mosligini taminlash 

mexanizmi ishlab chiqilgan va amalda qO’llaniladi. 

XO’sh, Konstitutsiyaning bu moddasiga binoan qonun ёki boshqa normativ-xuquqiy xujjatning 

Konstitutsiyaga mosligini qaysi organ nazorat qiladi, degan savolning tug’i-lishi tabiydir. 

Normativ-xuquqiy h’ujjatlarning Konstitutsiyaga mosligini nazorat qilishni uning qaysi bosqichda 

amalga oshirilishiga qarab, quyidagi ikki tO’rga bO’lish mumkin: 

Birinchidan, dastlabki nazorat. Bu nazorat normativ-xuquqiy h’ujjatlar loyih’a shaklida tayёrlangan 

vaqtida ularni xuquqiy ekspertizadan O’gkazish orqali amalga oshiriladi. O’zbekiston Respublikasining 



Normativ-h’uquqiy xujjatlar tO’g’risida»gi 2000 yil 14 dekabrda qabul qilingan qonunining 18-

moddasiga muvofiq «Huquqiy ekspertiza normativ-xuquqiy h’ujjat loyih’asini tayёrlagan organning ёki 

normativ-h’uquqiy h’ujjatni qabul qiladigan organning yuridik xizmati, shuningdek, O’zbskiston 

Rsspublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshirilishi mumkin». 



İkkinchidan, keyingi nazorat. Bu nazorat normativ-h’uquqiy xujjatlar qabul qilinganidan keyin 

amalga oshiriladi. Keyingi nazoratning O’zini xam ikki turga bO’lish mumkin. 

a) normativ-xuquqiy h’ujjat qabul qilinganidan keyin, ammo u h’ali kuchga kirishidan avval amalga 

oshiriladigan nazorat. Bu nazorat h’am Adliya vazirligi tomonidan vazirliklar, davlat qO’mitalari va 

idoralar qabul qilgan umummajburiy xarakterga ega bO’lgan normativ-xuquqiy h’ujjatlarni davlat 

rO’yxatidan O’tkazishdan avval amalga oshiriladi. Bu normatov-xuuquqiy h’ujjatlar davlat rO’yxatidan 

O’tkazilgandan keyingina kuchga kiradi. 

Uzbekiston Rsspublikasida vazirliklar, davlat qO’mitalari va idoralarning umummajburiy 

xarakterdagi normativ-h’uquqiy h’ujjatlarining Konstitutsiya va qonunlarga mosligini taminlash 

maqsadida Uzbekiston Respublikasi Vazirlar Mah’kamasi 1993 yil 17 iyunda «Vazirliklar, davlat 

qO’mitalari va idoralarning umumiy-majburiy tusdagi normativ h’u

g

jjatlarining h’uquqiy ekspertizasi va 



ularni davlat rO’yxatiga olish tO’g’risidagi Nizomni tasdiqlash h’aqida» va 1997 yil 9 oktyabrda 

«Vazirliklar, davlat qO’mitalari va idoralar msёriy h’ujjatlarining qonuniyligini taminlash chora tadbirlari 

tO’g’risida» qarorlar qabul qildi. 

Bu qarorlarning moh’iyati shundaki, ular umummajburiy xarakterdaga idoraviy normativ-h’uquqiy 

h’ujjatlarni Uzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat rO’yxatidan O’tkazilishining 

majburiyligani taminlab berdi. 1997 yil 9 oktyabrdagi qarorda bslgalanishicha, agar shunday h’ujjatlar 

davlat ruyxatidan O’tkazilmasa, ular yuridik kuchga ega bO’lmaydi. Konstitutsiya ёki qonunga zid 

bO’lganlari esa davlat ruyxatiga olinishi mumkin emas. Ana shunday yO’l bilan idoraviy normativ-

h’uquqiy h’ujjatlarning Konstitutsiyaga va qonunlarga mosligi taminlanmoqda. 

b) kuchga kirgan normativ-h’uquqiy h’ujjatlarning Konstitutsiyaga mosligi yuzasidan nazorat. 

Buiday nazoratni barcha davlat organlari amalga oshiradilar. 

Uzbekiston Respublikasi Prszidenti İ.A.Karimov Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Senatining 

qO’shma majlisidagi maruzasida «Haёtimizni isloh’ qilish va yangilash h’aqida gapirar ekanmiz, O’z 

oldimizga qO’ygan quyidagi ustuvor vazifa va yO’nalishlarga aloh’ida etiborni qaratish zarur» dsb 

takidladi. Birinchi ustuvor vazifa: «Davlat qurilishi va boshqaruvi soh’asidagi eng muh’im vazifa, bu — 

qonunchilik h’okimiyati bO’lmish mamlakat parlamentining roli va tasirini kuchaytirish, h’okimiyatning 

qonunchilik, ijro va sud tarmoqlari O’rtasida yanada mutanosib va barqaror muvozanatga erishishdan 

iborat».


1

 

Umuman olganda, qonunlarning ijro etilishi va normativ-h’uquqiy h’ujjatlarning Konstitutsiyaga va 



qonunlarga mos bO’lishini nazorat qilish qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud h’okimiyatini amalga 

oshiruvchi davlat organlari tomonidan olib boriladi. 

Qabul qilingan qonunlarning ijro etilishini nazo-rat qilib borish Oliy Majlis faoliyatida O’ziga xos 

O’rin tutadi. Oliy Majlis tomonidan qonunlarga rioya qilishshshni nazorat qilish, ularning tasirchanligini 

qonun h’ujjatlarida kamchiliklarni, munosabatlarni tartibga solishdagi nuqsonlarni O’ vaqtida bartaraf 

etish maqsadini kO’zlaydi. Oliy Majlis qO’mitalari va komissiyalari h’ar yili qarib 50 ta qonunning 

ijrosini O’rganadilar. Qonun h’ujjatlari talablari qanday bajarilaёtganligi diyarli barcha vazirliklar va 

idoralarda, viloyatlarda tekshiradi. 

 konstitutsiyaviy h’ujjatlari va erkinliklarini taminlash yuzasidan parlament nazoratini amalga 

oshiradi. 



2.Huquqiy demokratik davlat barpo etishda Ombudsman instituti

 

Mamlaktda h’uquqiy demokratik davlat barpo etishda Oliy Majlisning İnson Huquklari bO’yicha  

vakili (Ombudsman) instituti muh’im rol O’ynaydi

1

. Er yuzida inson borki, u doimo O’z h’uquqi va 



erkinligin h’imoya qilish uchun imkoniyat izlagan. Ombudsmanning tashkil topishi esa, davlat bilan 

fuqaro O’rtasidagi mutsosabat-larga yanada aniqlik kiritdi. Ombudsman fuqarolarning h’aq-h’uquqlarini 

h’imoya qiluvchi, munosabatlarni nazorat qiluvchi vakildir. «Ombudsman» (Nombutsmen) shvedcha 

sO’z bO’lib, «h’ukumat idoralari faoliyatini taftish, nazorat qiluvchi mansabdor shaxs ёki vakil» 

manosini anglatadi

2



Ushbu faoliyat turiga oid malumotlar h’ozirgi zamon h’uquqiy adabiёtlarida keng tarqalgandir. 

Botroq yakamiyatda qonun ustuvorligin taminlashda Ombudsman institutining 

O’ziga xos talqini va tarixiy 

ildizlari mavjud. Shu nuqtai nazardan, amerikalik mutaxassis Din Gotererning bildirgan fikrlari diqqatga 

sazovordir. U shunday deb ёzadi: Ombudsman institutining ildiz tarixi uzoq O’tmishga borib taqaladi. 

Ombudsmannmng tarixiy ildizlaridan biri Quroni Karim va islom mafkurasining bir qismi sifatida odillik 

tamoyillaridan kslib chiqadi

1

. O’sha payt nnson h’uquqi va erkinliklarini h’imoya qilish, mulkiy, oila va nikoh’ga 



oid xuquqlarni tartibga soluvchi h’amda shikoyatlarni qabul qilish va nizolarni h’al qilish uchun muxtasib mansabi 

dastlab xalifa Umar tomonidan tashkil etilgan edi. Keyinchalik ana shunday muxtasib mansabi Movarounnaxrdaga 

mavjud xonliklarda h’am tashkil etil-gan bO’lib, ular asosan fuqarolarning shikoyatlarini adolat nuqtai nazarvdan 

h’al etishga intilganlar.

 

Shunday qilib, Ombudsman institutining ildiz tarixi Din Gotterer takidlaganidek, Sharq mamlakatlari 



davlatchiligiga borib taqaladi. Biroq Er yuzida rasmiy ravishda esa, birinchi marotaba Ombudsman instituti 1709 

yil Shvetsiya qirolligi xuzurida tashkil topgan. 1709 yili Shvetsiya qiroli Karl XII Poltava jangda mag’lubiyatga 

uchrab, Turkiyaga qochib ketadi. Qirolsiz qolgan Shvetsiyada tartibsizlik boshlanadi. Bundan xabar topgan Karl 

XII Turkiyada turib, 1713 yil Shvetsiya qirolliga h’uzurida Ombudsman tashkil qilish qonuniga imzo chekadi. 

Bugingi kunda deyarli barcha dsmokratik mamlakatlarda Ombudsman instituti tashkil etilgan. Ombudsmanning 

muh’im xususiyatlaridan biri uning mustaqilligidir.

 

Oliy Majlisning inson h’uquqlari bO’yicha vakili (Ombudsman) demokratik yO’ldan boraёtgan 



jamiyatimizdagi inson h’uquqlari bilan bog’liq muammolarni h’al qilishda faol ishtirok etmoqda. Oliy Majlisning 

inson xuquqlari bO’yicha vakili Ombudsman 1997 yil 24 aprelde qabul qilingan qonunda berilgan vakolatlariga 

muvofiq faoliyat kO’rsatmoqda. Mamlakatimizda xuquqiy demokratik davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishda 

aloh’ida ah’amiyatga ega bO’lmoqda.

 

Uzbekiston Resiublikasining «Mah’alliy davlat xokimiyati tO’g’risida»gi Qonuni 26-moddasining birinchi 



qismiga muvofiq «Xalq deputatlari viloyat, tuman, shah’ar Kengashining O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 

va qonunlariga, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlariga zid keladigan 

qarori O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan bekor qilinadi».

 

O’zbekisgon Respublikasi Konstitutsiyasi 93-moddasining 1-bandiga muvofiq Uzbekiston Respublikasining 



Prezidenti «fuqarolarning h’uquqlari va erkinliklariga, Konstitutsiya va qonunlarga rioya etilishining kafilidir».

 

Bu normaga kO’ra, Prezident birinchidan, qabul qilinaёtgan qonunlar va boshqa normativ-xuquqiy xujjatlarda 



fuqarolarning xuquq va erkinliklariga rioya etilaёtganligini, ikkinchidan esa, ularning Konstitutsiyaga mosligini 

nazorat qilib boradi.

 

Konstitutsiyaga kO’ra, qonunlar Respublika Prezvdenti tomonidan imzolanadi, boshqacha qilib aytganda, 



O’zining rasmiy tasdig’ini topadi. Agar Prezident qabul qilmagan qonunda fuqarolarning xuquq va erkinliklariga 

rioya etilmagan ёki u Konstitutsiyaga zid deb xisoblasa,

 

Konstitutsiya 93-moddasining 14-bandiga muvofiq qonunga O’z etirozlarini ilova etib, uni takroran 



muh’okama qatal va ovozga qO’yish uchun Oliy Majlisga qaytarishga xaqli. Agarda boshqa normativ-xukuqiy 

h’ujjat, masalan, Vazirlar Mah’kamasining qarori, vazirning buyrug’i, xokimchiligi qarori Konstitutsiyaga ёki 

qonunlarga zid bO’lsa, respublika Prezidenti shu moddaning 13-bandiga muvofiq uni tO’xtatishga ёki bekor 

qilishga xaqli.

 

«Mah’alliy davlat xokimiyatn tO’g’risida»gi Qonunning 26-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq 



«Hokimlarning O’zbekiston Rsspublikasingshg Konstitutsiyasi va qonunlariga, O’zbekiston Respublikasi 

Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlariga, h’ukumat h’ujjatlariga, shuningdek, O’zbekiston 

Respublikasining davlat manfaatlariga zid keladigan h’ujjatlari O’zbekiston Rsspublikasi Prezidenti tomonidan, 

O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mah’,kamasi tomonidan tO’xtatiladi va bekor qilinadi».

 

Shuni h’am aloh’ida takidlash joizki, konun ustuvorligini taminlashda O’zbekiston Respublikasi Oliy 



Majlisiga qonunchilik tashabbusi asosida inson h’uquqlarini ximoya qilishga qaratilgan qonunlar loyih’alarining 

kiritilishi h’am katta ah’amiyatga ega.

 

3.Jinoiy jazolarni

 

liberallashtirish —qonun ustuvorligining

 

muh’im sharti

 

 Keyingi yillarda O’zbekiston Respublikasi Prezidsnti tomonidan insonparvarlik, adolat-parvarlik g’oyalariga 

asoslangan jinoyat, jinoyat-protsessual qonun h’ujjatlarini takomillashtirishga, jinoiy jazolarni liberallashtirishga 

qaratilgan bir qator qonun loyih’alari Oliy Majlisga kiritildi. Ularning qabul qilinishi mamlakatimiz ijtimoiy 

h’aёtida O’zining samarasini bermoqda.

 

Masalan, Respublikasi Prezidenti tomonidan loyih’asi kiritilib, 2001 yil 29 avgustda Oliy Majlis tomonidan 



qabul qilingai «Jinoiy jazolarning liberallashtirilishi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasining Jinoyat, 

Jinoyat-protsessual kodekslari h’amda Mamuriy javobgarlik tO’g’risidagi kodeksiga O’zgartishlar va 

qO’shimchalar kiritish h’aqida»gi Qonun bilan jinoyatlarni tasniflash engillashtirish manosida takomillashtiradi, 


yarashuv instituti joriy etildi, Jinoyat kodeksidagi O’lim jazosini nazarda tutuvchi moddalar soni keskin 

kamaytirildi, mol-mulkni musodara qilish jinoiy jazo sifatida bekor qilindi va shu kabi inson xuquqini h’imoya 

qilishga qaratilgan qator chora-tadbirlar qO’llanildi.

 

Utgan O’n yildan ortiqroq vaqt mobaynida O’lim jazosi tO’laqonli mumkin bO’lgan jinoyatlar tarkibi 33 



tadan 2 tagaga qisqartirildi.

 

Endilikda faqat terrorchilik va og’irlashtiruvchi vaziyatlarda qasddan odam O’ldirganlik uchungina O’lim 



jazosi berilishi kO’zda tutilgan. Ayni vaqtda qonunchiligimiz O’lim jazosining xotin-qizlarga, voyaga etmaganlar 

va 60 ёshdan oshgan shaxslarga nisbatan qO’llanilishini man etadi.'

 

O’'zbekiston Respublikasining «Prokuratura tO’g’risida»gi 2001 yil 29 avgustda yangi taxrirda qabul qilingan 



Qonunining 20-moddasiga muvofiq «Vazirliklar, davlat kO’mitalari, idoralar, fuqarolarning O’zini O’zi boshqarish 

organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar h’amda vazirliklar, davlat qO’mitalari va 

idoralarning h’arbiy qismlari, h’arbiy tuzilmalari, h’okimlar va boshqa mansabdor shaxslar tomonidan 

qonunlarning ijro etilishi, shuningdek, ular tomonidai qabul qilinaёtgan h’ujjatlarning O’zbekiston 

Rsspublikasining Konstitutsiyasi va qonunlariga muvofiqligi nazorat predmeti h’isoblanadi».

 

Qonun ustuvorligini



 

taminlash — h’uquqiy

 

davlat barpo etishning

 

asosiy mezoni

 

Huquqiy davlat tushunchasi dsmokratik davlat tushunchasi bilan chambarchas bog’liqdir. Jah’on tajribasi 

shuni kO’rsatmoqdaki, demokratik, h’uquqiy davlat kuch, inqilob bilan emas, balki tabiiy-tarixiy evolyutsion yO’l 

bilan barpo etiladi. Albatta, h’ar qanday jamiyatda h’uquqiy davlat tushunchasi u ёki bu qonunlarning mavjudligi 

bilan belgilanmaydi. Negaki, qonunlar h’uquqiy normalar majmui sifatida h’ar bir davlatda mavjud va h’ar qanday 

h’okimiyat ulardan foydalanadi. Hamma gap O’sha qonunlarning qandayligida va ularning qanday bajarilishidadir.

 

Mamlakatimiz Prezidenti İ.A.Karimov  İkkinchi chaqiriq Uzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining birinchi 



sessiyasidagi maruzalarida h’uquqiy davlatning

 

mazmun-moh’iyatini belgilaydigan amaldagi kodekslar, qonunlar, 



meeriy h’ujjatlarni tanqidiy bah’olagan h’rlda h’uquqiy davlatni shakllantirish borasida birinchi galda qabul 

qilishimiz zarur bO’lgan yangi qonun va meёriy h’ujjatlarni aniqlab olishimiz kerak»

1

 deb takidlab O’tdilar.



 

Mamlakatimizda qonun ustuvorligini taminlashda Yurtboshimizning 1996 yil 31 oktyabrdagi «İnson 

h’uquqlari bO’yicha O’zbekiston Respublikasi Milliy markazi»ni tuzish tO’g’risidagi farmoni aloh’ida ah’amiyatga 

ega bO’lmoqda. Bugungi kunda Milliy markazning mamlakatimiz va butun jah’ondagi inson h’uquqlari, 

erkinliklarini jah’on xalqaro h’uquq normalari asosida h’imoya etishning tasirli vositasi sifatida faoliyati h’am 

ibratli bO’lmoqda. Biroq bu borada demokratik tamoyillarni h’aёtga tO’liq joriy etilishida ayrim jiddiy muammolar 

x,am mavjud. Ulardan biri tom manodagi sud mustaqilligaga erishishdan iboratdir. Prezidentimiz İ.A.Karimov 

takidlaganidek, «Sudlar tom manodagi mustaqil bO’lgan h’oldagina qonunlarning qatiy ijrosi, ularning h’ukuqiy 

ustuvorligi sO’zsiz taminlanadi. Qaerda sud mustaqil bO’lmas ekan, shu erda qonun talablari va adolat buzilishi 

muqarrar»

2

. Darh’aqiqat, qonun ustuvorligi, insonning xuquq va erkinliklari h’imoyalash taminlamasdan turib, 



demokratik va fuqarolik jamiyatini qurish h’aqida sO’z yuritishga h’ech qanday asos qolmaydi.

 

Sudlar tomonidan davlat  organlari  h’uquqiy      h’ujjatlarining Konstitutsiyaga va qonunlarga        



mosligining nazorat qilish sud organlarining vakolatlaridan biri h’isoblanadi. Uzbekiston Respublikasi Fuqarolik 

kodeksining 12-moddasi «Davlat organining ёki fuqarolarning O’zini O’zi boshqarish organining h’ujjatini xaqiqiy 

emas deb topish», deb nomlangan bO’lib, uning birinchi qismiga muvofiq «Davlat organlarining ёki fuqarolarning 

O’zini O’zi boshqarish organining qonun h’ujjatlariga muvofiq bO’lmagan h’amda fuqarolarning ёki yuridik 

shaxslarning fuqarolik h’uquqlarini va qonun bilan qO’riqlanadigan manfaatlarini buzadigan h’ujjati sud 

tomonidan h’aqiqiy emas, deb

 topilishi mu’mkin

».

 



Sud h’uquqiy h’ujjatni h’aqiqiy emas, deb qaror chiqargan takdirda, bu qaror h’amma davlat organlari va 

boshqalar uchun h’am majburiydir. Chunki Konstitutsiyaning 114-moddasida «Sud h’,okimiyati chiqargan 

h’ujjatlar barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar 

va fuqarolar uchun majburiydir», deb mustaqkamlab qO’yilgan.

 

Sud qaroriga kO’ra h’aqiqiy emas deb elon qilingan xuquqiy h’ujjat — yuridik kuchga ega emas. Agarda 



biron-bir h’ujjatning qonuniyligi tO’g’risida sud qarori mavjud bO’lsa, O’sha h’ujjat yuzasidan fuqarolar ёki 

tashkilotlar sudga yana shikoyat qilishlari mumkin emas.

 

Qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi h’okimiyatlar tomonidan chiqarilgan normativ-xuquqiy h’ujjatlarning 



konstitutsiyaviyligini nazorat qilish O’zbekisgon Resiublikasining Konstitutsiyaviy sudiga yuklatilgan.

 

Uzbekiston Resiublikasi Konstitutsiyaning 109-moddasiga muvofiq O’zbekiston Respublikasi 



Konstitutsiyaviy sudi qonunlarning va O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlmsi qabul qilgan boshqa h’ujjatlarning, 

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlarining, Hukumat qarorlarining, davlat h’okimiyati mah’alliy organlari 

qarorlarining O’zbekiston Resiublikasi Konstitutsiyasiga mosligini aniqlaydi.

 


Konstitutsiyaning ushbu moddasida kO’rsatilgan normativ-h’uquqiy h’ujjatlarning Konstitutsiyaga ёki 

qonunlarga mosligini umumiy yurisdiktsiya ёki xO’jalik sudlari nazorat qilishga h’aqli emaslar. Ularning 

Konstitutsiyaga mosligini aniqlash Konstitutsiyaviy sudning mutlaq vakolatiga kiradi.

 

Shu erda yana bir savol tug’iladi. Konstitutsiyaviy sud fsh^atgina normativ-h’uquqiy x^'jjatlarning Konstitu-



tsiyaga mosligini nazorat qiladimi ёki normativ bO’lmagan individual h’ux^uqiy h’ujjatlarning xam 

Konstitutsiyaga mosligini nazorat qiladimi? Bu tO’g’rida Konstitutsiyada h’am, boshqa qonun xujjatlarida h’am 

aniq kO’rsatilmagan. Ammo O’zbekiston Resiublikasininng" «Prokuratura tO’g’risida»gi Qonunining 13-

moddasini oxirgi qismiga muvofiq «O’zbekiston Respublikasi Bosh prokurorining buyruqlari va boshqa xujjatlari 

(individual xususiyatga ega bO’lgan h’ujjatlar bundan mustasno) O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va 

qonunlariga zid bO’lsa, O’zbekisyun Resiublikasi Konstitutsiyaviy sudining qarori asosida bekor qilinadi» degan 

norma mustah’kamlangan.

 

Agar shu norma asos qilib olinadigan bO’lsa, fikri



mizga kO’ra, O’zbekiston Respublikasi 

Konstitutsiyaviy sudi respublika Prezidentining individual xarakterga ega bO’lgan farmonlarining ёki 

Vazirlar Maxkamasining individual xarakterga ega bO’lgan qarorlarining Konstitutsiyaga mosligini xam 

nazorat qilmasligi lozim. 

Prokuror qabul kilgan qarorlar ustidan, shuningdek, respublika Bosh prokurori qabul qilgan 

individual xarakterga ega bO’lgan buyruqlar va boshqa h’ujjatlar ustidan amaldagi qonun h’ujjatlariga 

kO’ra, sudga shikoyat qilish mumkin emas. Chunonchi, «Prokuratura tO’g’risida»gi qonunning 7-

moddasida prokuror qabul qilgan «qaror ustidan yuqori turuvchi prokurorga shikoyat qilinishi mumkin» 

degan qoida mustah’kamlab qO’yilgan. 

Fikrimizcha, bu normaning O’zi Konstitutsiyaga mos emas. Konstitutsiyaning 44-moddasida «Har 

bir shaxsga O’z h’uquq va erkinliklarini sud orqali h’imoya qilish, davlat organlari, mansabdor shaxslar, 

jamoat birlashmalarining g’ayri qonuniy qatti-xarakatlari ustidan sudga shikoyat qilish xuquqi 

kafolatlanadi», deb kO’rsatilgan. 

Agarda umumiy yurisdiktsiya sudlarida ёki xO’jalik sudlarida Konstitutsiyaning 109-moddasida 

sanab O’tilgan normativ-h’uquqiy h’ujjatlarning" Konstitutsiyaga mosligiga shubh’a bO’lsa ёki bu 

masalada fuqarolarning shikoyatlari bO’lsa, Oliy sudning raisi, Oliy xO’jalik sudining raisi ushbu 

normativ-h’uquqiy xujjatning Konstitutsiyaga mosligini aniqlab berishni sO’rab, Konstitutsiyaviy sudga 

murojaat qilishi mumkin. 

Bunday h’olda ular Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishlari shartmi ёki bu ularning xuquqlarimi, 

degan O’rinli savol tug’iladi. «O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi tO’g’risida»gi 

Qonunining 19-moddasiga muvofiq  bu ularning h’uquqlaridir. Demak, ular xoh’lasalar Konstitutsiyaviy 

sudga masalani kO’rib chiqish uchun murojaat etadilar.Normativ-h’uquqiy xujjatlarni Konstitutsiyaga 

mosligini nazorat qilishda kO’rsatib O’tilgan organlarning, jumladan, Konstitutsiyaviy sudning 

vakolatlari muh’im ah’amiyat kasb etadi va mamlakatimizdagi isloh’otlarning keyingi bosqichlarida yana 

h’am takomillashib boradi. 

Xulosa qilib aytadigan bO’lsak, qonun ustuvorligi qO’yidagi uchala h’olat bO’lgandagana, O’zining 

tO’liq ifodasini topadi. 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling