O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Download 0.86 Mb.

bet15/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.86 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Dunё xavfsizligidagi demokratik O’zgarishlar.  XX asrning oxirida dunёning siёsiy makoni 

sifat tomondan O’zgardi. Sovetlar Soyuzi xalqlari h’amda oldingi «ijtimoiyistik ittifoq» dagi boshka 

davlatlar bir partiyaviy tizimdan va markazdan turib rejalashtirish iktisodiёtidan voz kechdi. Natijada 

dunёda antogonistik ijtimoiy-siёsiy tizimlarning global qarama-qarshiligi saflashtirildi va dunё siёsatida 

demokratik jamiyatlarning roli ancha ortdi.  EvrOsiё xududida jumladan, Markaziy va Sharqiy Evropa 

davlatlari, shuningdek, oldingi Sovetlar Soyuzi davlatlarining roziligi orqali ijtimoiy siёsiy tuzimning 

demokratik turiga O’tiladi. Agar bunday davlatlarda eng dastlab, Rossiyada amalga oshirilaёtgan 

reformalar jaraёni samarali yakunlansa Evropa, Shimoliy Amerika, EvrOsiёda bir-birlariga yaqin 

ijtimoiy-siёsiy va iktisodiy tamoyillar asosida yashovchi, bir-biriga O’xshash qadriyatlarga ishonuvchan 

jumladan, global dunё siёsati jaraёnlariga bu tarzda ёndoshuvchi xalqlar h’amjamiyati shakllanadi.  

 «Birinchi» va  «ikkinchi» dunёlar O’rtasidagi qarama-qarshilikka chek qO’yilgandan sO’ng 

avtoritar tuzimlar Afrika, Lotin Amerikasi, Osiёdagi O’z tarafdorlirini qullab-quvvatlashdan tO’qtadi. 

Sababi, bu davlatlar mafkuraviy h’amjixat sifatida O’z obrO’larini yO’qotdi va natijada moddiy va siёsiy 

ёrdamdan ayrilib qoldi. Oxirida Samali, Liberiya, Afg’onistonda bO’linish yuzaga keldi va fukarUlar 

urushi boshlanib ketdi. Boshka davlatlarning kO’pchiligi esa masalan Efiopiya, Nikaragua, Aljir 

avtoritarizmdan voz kecha boshladi.   

«Salqin urush» Bilan tO’g’ridan-tO’g’ri bog’liq bO’lmagan barcha regionlarda bO’lgan keng 

kO’lamli demokratiyalashtirish jaraёni 80-yillarning ikkinchi yarmiga tO’g’ri keladi. Braziliya, 

Argentina, Chili boshkaruvning h’arbiy-avtoritar shaklidan fukarolik parlamentar shakllariga O’tdi. 

Bunday tendentsiya Markaziy Amerikada sal kechroq tarqaldi. Bu jaraёnning etiborli natijalaridan biri 

shu, 1994-yili 14-dekabrda Shimoliy va Janubiy Amerika davlatlari boshchilarining uchrashuvida ishtirok 

etgan 34 davlat boshchisi O’z davlatlarining demokratik yO’l Bilan saylangan liderlari edi. Shunga 

O’xshash demokratiyalashtirish jaraёnlari Filippin, Tayvan, Shimoliy Koreya, Taylandda kuzatildi.  

1998-yilda Pokistonda h’arbiy tizim O’rniga saylangan h’ukumat keladi. Janubiy Afrika respublikasining 



aparteid tizimidan voz kechish demokratiyaga qarab yO’l olganligini kO’rsatadi. Afrikaning boshqa 

joylarida avtoritarizm jaraёni bir qancha asta-sekin kechdi. Biroq tanazzulga uchrash, Gana, Benin, 

Keniya, Zimbaveda demokratik reformalarning malum darajada oldiga siljishi demokratiyalashish 

tO’lqini bu regionga h’am tasir etmasdan O’tmaganligini kO’rsatadi.    

Shuni h’am aytish joiz, demokratiya etuklikning bir necha darajasiga ega. Bu frantsuz h’amda 

amerika inqilobiy davrlaridan boshlab bugungi kungacha demokratik jamiyatlarning rivojlanishida aniq 

kO’rinadi. Qator Afrika davlatlarida ёki eski tuzim O’rnida paydo bO’lgan Yangi mustakil davlatlarning 

ayrimlarida uzluksiz, kO’p partiyaviylik saylovlar kO’rinishiga ega bO’lgan demokratiyaning dastlabki 

kO’rinishlari, aytaylik, G’arbiy Evropa tipidagi etuk demokratiya shakllaridan bir qancha farqi bor. Agar 

Linkolinning demokratiyaga bergan «xalq saylagan va xalq manfaatlariga muvofik amalga oshiriladigan 

xalq boshkaruvi» tarifidan kelib chikadigan bO’lsak, eng avvalo rivojlangan demokratiyalar h’am tO’liq 

emas.   


Albatta, kO’p narsa «demokratiya» va «urush» tushunchalarining qanday tariflanishiga bog’liq. 

Davlat qay vaktda uning ijro etish va qonun chikaruvchi h’okimiyatlari saylovlar yO’li Bilan 

shakllantirilgan bO’lsa, demokratik h’isoblanadi. Bu degani, shunday saylovlarda ikki partiya ishtirok 

etsa, katta ёshdagi xalqning eng kamida yarmi ovoz berish xukukiga ega bO’lsa va h’okimiyatning bir 

partiyadan ikkinchisiga O’tishi kamida bir marta tinch konstitutsiyaviy yO’l Bilan amalga oshirilgan 

bO’lsa…  

Dunё tarixining tadqiqotlanishi shuni kO’rsatmoqda, demokratiyalar avtoritar tizimlar Bilan urush 

olib boradi va juda kO’p boshqa demokratik davlatlar Bilan qarshilikka borsa h’am, h’ech qachon bu 

narsa urushishgacha etib bormagan. Vestfal tizimi O’sha davr davomida demokratik davlatlar orasidagi 

munosabatlar tor kO’lamda bO’lganligi va ularning birgalikda bO’lishiga avtoritar mamlakatlar tasir 

etganligini kO’rsatuvchi tanqidlarda buning uchun malum bir asos mavjud ekanligini tan olish zarur. 

Avtoritar davlatlar tomonidan xavfning yO’qolishi ёki kamayishi Bilan demokratik mamlakatlar bir-

birlari Bilan munosabatda O’zlarini qanday tutib turishlari h’am nomalum.   

Agar  XXI asrda h’am demokratik davlatlarning O’zaro tinch munosabatlaridagi qonunchilik 

buzilmasa, unda xozir dunёda yuz beraёtgan demokratiyaning kengayishi dunё global zonasining h’am 

kengayishini anglatadi. Mumkin, Yangi shakllanaёtgan xalqaro munosabatlar tizimining Vestfal 

tizimidan birinchi va asosiy farqi ana shunda bO’lib h’isoblanadi.   

Global kO’lamda demokratiya va avtoritarizm O’rtasidagi nisbiy munosabatning O’zgarishi 

amerikalik tadkikotchi F.Fukuyamaning demokratiyaning yutug’ini elon qilishga h’amda shu manoda 

tarixiy formatsiyalar O’rtasidagi kurash sifatida «tarixning yakunlanganligi» h’akida elon qilishga asos 

bO’lib xizmat qildi. Biroq demokratiyaning keng kO’lamda taralib boraёtganligi uning tO’liq yutug’i 

degani emas. Kommunizm g’oyasi biroz O’zgartirilgan kO’rinishda bO’lsa h’am Xitoy, Vetnam, 

Shimoliy Koreya, Laos, Kubada saqlanib qolindi, uning izlarini eski tuzimning ayrim davlatlarida, 

Serbiyada sezish mumkin.  

Shimoliy Koreyadan tashqari boshka barcha ijtimoiyistik davlatlarda bozor iktisodiёtining 

elementlari paydo bO’lmoqda, u ёki bu manoda jah’on iktisodiёti qanday da bir bozor iktisodiёti tizimiga 

tortilmoqda. Saklanib qolgan ayrim kommunistik davlatlarning boshqa davlatlar Bilan munosabatlari 

«sinfiy kurash» tamoyilidan kO’ra, «birga tinch yashash» tamoyiliga asoslanadi. TO’liq emas amalga 

oshirilaёtgan iktisodiy reformalar va xalqaro iktisodiy munosabatlar uchun ochiq bO’lishi siёsiy 

erkinliklarni kengaytirishni talab etuvchi ijtimoiy kuchlarni yuzaga chiqardi. Biroq bir partiyaviylik tizimi 

teskari tomonga qarab ish olib bormoqda. Natijada, liberalizmdan avtoritarizmga, avtoritarizmdan 

liberalizmga qarab h’arakat qiluvchi «otkO’chak» effektini kuzatish mumkin.  

XX asr tajribasi shuni kO’rsatmoqda, kommunistlik tizim shunday tashqi siёsatni ishlab chiqardi, u 

demokratik jamiyatlar siёsatiga qarshi bO’ldi.   

Bunday qarshilikning mavjudligi ular O’rtasidagi h’arbiy janjalni keltirib chiqarishi mumkinligi va 

ular O’rtasida munosabatlar bO’la olmasligi h’akidagi fikrlarning asosi ekanligini kO’rsatadi.  

Xozirgi kunda dunёda avtoritar tizimdagi bir qancha davlatlar bor. Avtoritar tizimda bO’lgan 

davlatlar orasida aloxida O’rinni ekstremistlik mazmundagi «islomiy» davlatlar – Eron, Sudan, 

Afg’oniston egallaydi. «İslom fundamentalizmi» nomi Bilan nomlanuvchi islom ekstremizmi xalqaro 

siёsiy h’arakati dunё siёsatiga bu davlatlar O’z tasirini O’tkazishi uchun imkon bermoqda.  



G’arb demokratiyasini inkor etuvchi va zO’rlik zO’mbilikga yO’l qO’yuvchi ushbu mafkuraviy 

oqim sO’nggi yillarda Yaqin Sharqning kO’pchilik davlatlari xalqi va musulmon xalqi yuqori bO’lgan 

boshqa davlatlarda keng tarqalgan.   

Demokratik davlatlar bilan birga ishlashishga intilaёtgan kommunistlik tizimidagi davlatlardan farqi 

shunda, islom siёsiy ekstremizmi dinamik turda Saudiya Arabistoni, Persiya qO’ltig’i davlatlari, 

Pokiston, Turkiya, Markaziy Osiё davlatlari tinchligiga katta xavf tug’dirmoqda.    

Avtoritar davlatlarning saklanib qolinishi ёki ular sonining ortishi, mumkin, ular O’rtasidagi, 

shuningdek, demokratik dunё bilan O’rtalarida h’arbiy tO’qnashuvlarga olib kelishi mumkin. Albatta, 

xalqaro munosabatlarning qonunliklarini, demokratiya O’rtasidagi munosabatlarining kelajakdagi 

rivojlanishini engizish demokratiyaning avtoritar tizimlarga tasirini yaxshilab tah’lil qilish lozim bO’ladi.    



Uzbekiston Respublikasining diplomatik munosabatlarida demokratik tamoyillar.  Xalqaro 

munosabatlarni rivojlantirishda jah’on jamiyatchiligi tomonidan etiborga olingan demokratik qadriyatlar, 

xalqaro xukuk asosida O’z tashqi siёsatini yuritish, munosabatlarda kuch ishlatmasdan suh’batlashuvlar 

ёrdamida masalalarni echish, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashuv va mamlakatning suveriniteti, 

xududiy bir butunligini h’urmat qilish katta ah’amiyatga ega. Uzbekiston O’z diplomatiyasini yuqoridagi 

qadriyatlar asosida olib bormoqda.  

İktisodiy reformalarni amalga oshirishda, Uzbekistonning jah’on h’amjamiyatiga 

integratsiyalashuvini taminlashda Xalqaro valyuta fondi, Jah’on banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi, 

Evropa tiklanish va taraqqiёt banki kabi xalqaro moliyaviy, iktisodiy tashkilotlar Bilan birga ishlashish 

unamli natija bermoqda. Uzbekiston xalq xO’jaligidagi aniq loyih’alarga sarflanaёtgan chet ellik 

investitsiya miqdori yildan-yilga ortib bormoqda. Keyingi yillarda bO’y kO’targan zamonaviy imoratlar 

va yirik korxonalar bunga misol bO’la oladi.  

Uzbekistonda investitsion atrof-muh’itni shakllantirish, eksportga yO’naltirilgan iktisodiёtni paydo 

etish buyicha munosabatlar rivojlanib bormoqda. Tashqi iktisodiy faoliyatni erkinlashtirish jaraёni 

izchillik Bilan davom ettirilmoqda. Shuning Bilan bir vaktda, mamlaktni dunё Bilan bog’lovchi 

kommunikatsion tizimlarni rivojlantirishga katta ah’amiyat berilmoqda. Chet ellardagi taniqli 

iktisodchilar, chet el kompaniyalari vakolatxonasi boshchilari va mutaxassislari, ёzuvchilar va jurnalistlar 

bu ilojlar asosida Uzbekiston yaqin kelajakda regiondagi eng oldingi davlatlardan biriga aylanishini 

mO’ljallamoqda.    

Uzbekiston bir qator tashkilotlar – Evropada xavfsizlik va birga ishlashish tashkiloti (EXBT), 

iktisodiy birga ishlashish tashkiloti (EKO) Bilan teng xukukli azo sifatida, Evropa h’amjamiyati, NATO 

bilan esa aniq bitimlar asosida natijali birga ishlashib kelmoqda. Masalan, NATO bilan «Tinchlik yO’lida 

birga ishlashish» dasturi doirasidagi munosabatlarimiz regionda  tinchlik va xavfsizlikni taminlashga 

ulush qO’shmoqda. AKSh va boshqa etakchi davlatlar askarlari Bilan birgalikda h’ar yili O’tkazilaёtgan 

h’arbiy mashqlar qurolli kuchlarimiz uchun O’ziga xos chevarlik maktabi bO’lmoqda.      

Evropada xavfsizlik va birga ishlashish tashkilotiga azo davlatlar boshchilari va h’ukumat 

boshliqlarining Stambul shah’rida bO’lib O’tgan uchrashuvi davrimizning eng muxim anjumanlaridan 

biri bO’ldi. Respublikamiz Prezidentining bu anjumandagi sO’zlagan nutqi aniq takliflar va fikrlari Bilan 

yig’ilganlar etiborini O’ziga tortdi. Ayniqsa, terrorizmga qarshi kurash buyicha xalqaro markaz tuzish 

buyicha taklif kO’plab davlatlar tomonidan qO’llab-quvvatlandi. MDX h’amjamiyati doirasida ana 

shunday markazning tuzilishiga h’am Uzbekiston boshchilarining taklifi sabab bO’ldi.   

Uzbekiston O’zining tashqi munosabatlarini h’am kO’p tomonlama, h’am ikki tomonlama asosda 

tuzish tarofdori. Bugungi kunda er yuzining turli joylarida ishonchli va manfaatdor sheriklarimiz bor. 

Ularning doirasi barkaror turda kengayib bormoqda. Bu erda AKSh bilan munosabatlarimizni tilga 

olishimiz mumkin. Bu munosabatlar ikki davlat uchun h’am muxim bO’lgan yO’nalishlarda izchillik 

Bilan rivojlanib bormoqda. Uzbekiston rasmiy delegatsiyasining 2002-yilda AKSh ga safari, strategik 

h’amkorlikning yuzaga kelishi va qO’l qO’yilgan xujjatlar bir qator xalqaro anjumanlarda ikki davlat 

boshchisining O’zaro suh’batlari, kO’ngil yaqinlik bildirishlar O’zaro munosabatlar darajasidan malumot 

beradi. Dunёning etakchi davlati, juda katta siёsiy, iktisodiy, h’arbiy-texnik intellektual potentsialga ega 

bO’lgan AKSh Bilan h’ar tomonlama munosabatlarini rivojlantirish va chukurlashtirish davlatimiz uchun 

juda katta ah’amiyatga ega.  


Evropa h’amjamiyati Bilan 1996-yilda qO’l qO’yilgan, h’amkorlik va birga ishlashish h’akidagi 

bitim 1999-yilning 1-iyulida kuchga kirdi. Davlatimizning Evropa davlatlari Bilan keng kO’lamli 

munosabatlar uchun qulay imkoniyat paydo bO’ldi. Uz-O’zidan tushunarli Germaniya, Frantsiya, Buyuk 

Britaniya kabi oldingi davlatlarning demokratik jamiyat qurish buyicha tajribalari, ishlab chiqarishdagi 

oldingi texnologiyalari biz uchun katta ah’amiyatga ega.   

Keyingi yillarda Sharq va Janubiy-Sharqiy Osiё davlatlari – Yaponiya, Koreya Respublikasi, Xitoy 

va boshqa davlatlar Bilan munosabatlarimiz kengaydi. Uzaro foydali birga ishlashishimiz natijalarini 

birga qurilaёtgan korxonalarda, bO’y kO’taraёtgan imoratlarda, bozorlarimizdagi h’ar h’il mah’sulotlarda 

kO’rish mumkin.   

Albatta, MDX ga azo davlatlar, jumladan, Markaziy Osiё respublikalari Bilan birga ishlashish 

tashqi siёsatimizning ustunlikga ega yO’nalishlaridan biri bO’lib qolmoqda. Bunga sabap, h’amdO’stlik 

davlatlarining xududiy yaqinligi va iktisodiy tomondan bog’liqligidangina emas, balki chuqur tarixiy 

tomirlar, madaniy va manaviy munosabatlar, katta tarixiy davr davomida xalqlarimizning birgalikli 

taqdirga ega bO’lganligida.  

Rossiya Federatsiyasi Bilan mustakillik yillarida shakllangan O’zaro manfaatdor va teng xukukli 

birga ishlashish yaxshi natija berёtganligini aloxida takidlash zarur. İkki davlat O’rtasida diplomatik 

munosabatlar O’rnatilgan 1992-yildan buёn siёsiy, iktisodiy, madaniy va h’.q. soh’alarda jami 150 dan 

ortiq xujjat tasdiqlangan. 1998-yili may oyida İ.Karimovning Rossiyaga va shu  yilning oktyabrida 

B.Eltsinning davlatimizga rasmiy safari, safar davomida qabul etilgan xujjatlar, ayniksa 1998-2007 

yillarga mO’ljallangan iktisodiy birga ishlashish h’akidagi shartnoma O’zaro munosabatlarni 

mustaxkamlashda juda katta ah’amiyatga ega bO’ldi. V.Putin Prezident sifatida dastlabki safarni 

Uzbekistondan boshlaganida Rossiya boshchiligi mamlakatimizni O’zining strategik sheriklaridan biri, 

Markaziy Osiёdagi etakchi davlat deb bilishidan darak beradi.   

Uzbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston O’rtasida birdan-bir iktisodiy makon paydo etish h’akida 

tasdiqlangan shartnoma Markaziy Osiё integratsiyasi yO’lidagi dastlabki qadam bO’lgan edi. 1998-yili bu 

shartnomaga Tojikiston Respublikasi h’am qO’shildi. Xozirgi davrgacha O’zaro birga ishlashish h’akida 

150 dan ortiq xujjatga qO’l qO’yildi. Bundan buёn davlatlararo kengash ishlab turibdi. HamdO’stlik 

dasturlarini ёruqga chiqarish, bajarish buyicha bajaruvchi qO’mitasi, Markaziy Osiё birga ishlashish va 

rivojlanish banki tuzildi. Bu integratsiya xalqimizning manfaatlariga tO’liq mos keladi, regionimizda 

barkarorlik va tinchlikni mustaxkamlashga ёrdam beradi. 2000-yili 20-21 aprel kunlari Uzbekiston, 

Qozog’iston, Qirg’iziston va Tojikiston Prezidentlarining Toshkentda bO’lib O’tgan uchrashuvi davrida 

tasdiqlangan terrorizmga, siёsiy va diniy ekstremizmga, xalqaro tashkillashgan jinoyatchilikka qarshi 

kurash buyicha birgalikdagi h’arakatlar h’akidagi shartnoma bunga misol bO’la oladi.   

Uzbekistonning jah’on h’amjamiyatchiligida erishgan yutuqlari.  Bugungi kunda Uzbekistonda 

demokratik jaraёnlarni ancha etiborga olish emas, balki uni h’ar tomonlama rivojlantirishga etibor 

berilmoqda. Sababi, demokratik qadriyatlarning rivojlanishi davlatning, xalqning rivojlanishiga olib 

keladi. Demokratik qadriyatlarni h’imoyalash esa katta ah’amiyatga ega. Shuning uchun Uzbekiston 

tashqi siёsatning eng muxim yO’nalishlaridan biri regional xavfsizlikni va barqarorlikni taminlash, 

xalqlar tinchligiga xavf soluvchi terrorizmning h’ar xil kO’rinishiga qarshi kuchli turda kurash olib 

borishdan iborat. Mamlakatimiz yana shu maqsad yO’lida BMT, Evropada xavfsizlik va birga ishlashish 

tashkiloti, bir qator davlatlararo va noxukumat xalqaro tashkilotlar bilan keng qamrovli munosabatlarni 

izchil rivojlantirib barmoqda, shuning bilan bir vaqtda bu tashkilotlar faol turda qatnashmoqda. Dunёviy 

h’amjamiyat Uzbekistonning region xavfsizligini taminlash, janjallarni siёsiy ilojlar bilan echish, 

Markaziy Osiё regioni yadro quralidan olish aymoq deb elon qilish, narkobizneska qarshi kurashta 

ilojlarni muvofiqlashtirish bO’yicha konstruktiv takliflarni kullab quvvatlamoqda. 

Uzbekiston paytaxti Toshkent shah’ri bugungi kunda obruli xalqaro tashkilotlar ishtirokida bulib 

utadigan muxim xalqaro anjumanlar markaziga aynaldi. Bu anjumanlarda qabul qilingan xujjatlarning 

axamiyati va kechiktirib bulmaydigan dunёviy h’amjamiyat, shuning ichida BMT h’avfsizlik Kengashi 

tamonidan tan olinaёtganUzbekistonining xalqaro siёsatdagi obruining ortib boraёtganligining dalili 

xisoblanadi. 

Uzbekiston Respublikasi Prezidenti İ.Karimov BMT bosh Assambleyasining 48-sessiyasida 

sO’zlagan nutqida Markaziy Osiёni yadrosiz zona, deb elon qilish boshlamasini olga sO’rdi, «Hozirgi 


zamon h’aqiqatligi shundan iborat bir davlatning xavfsizligi boshqa davlat h’isobidan taminlanishi 

mumkin emas - dedi yurtboshimiz O’z baёnatida, - region xavfsizligini barcha dunё xavfsizligi 

masalalaridan ajratgan h’olda kO’rib bO’lmaydi. Shunga asoslanib, Uzbekiston yadro qurolining 

umuman tO’qtatilishi uchun yadro qurolini tarqatmaslik h’akidagi shartnomaning samarali h’arakat 

qilishi va uning h’ech bir muddatsiz uzaytirilishi uchun h’arakat qiladi… Uzbekiston Markaziy Osiё 

regionining yadrosiz zona, deb elon qilishning tarafdori».   

Bu boshlama Prezidentimizning 1996-yil dekabrda bO’lib O’tgan EXBT Lissabon uchrashuvida 

sO’zlagan nutqida yana bir marta yig’ilganlar etiboriga tortildi. Anjuman ishtirokchilari Markaziy Osiёni 

yadrosiz zona, deb elon qilishi h’akidagi fikrni katta ishonch bilan kutib oldi.    

1997-yil aprel oyida Jeneva shah’rida Markaziy Osiёdagi 5 davlat ekspertlari regional guruh’ining 

birinchi yig’ilishi bO’lib O’tdi. Ushbu yili iyun oyida Uzbekiston delegatsiyasi birinchi marta atom 

energiyasi buyicha xalqaro agentlik (MAGATE) boshkaruvchilari kengashining Vena shah’rida bO’lib 

O’tgan navbatdagi sessiyasida ishtirok etdi. Uzbekiston delegatsiyasi boshchisining rasmiy baёnatida 

Uzbekiston Respublikasi va regiondagi boshqa davlatlarning yadrosiz zona tuzish buyicha kO’z-

qarashlari baёn etildi.   

1997-yil 16-17 sentyabr kunlari Toshkentda «Markaziy Osiё – yadro qurolidan ozod zona» 

atamasida xalqaro anjuman bO’lib O’tdi. Unda 56 davlatdan va 16 xalqaro tashkilotdan 200 dan ortiq 

odam ishtirok etdi. İ.Karimovning bu anjumandagi nutqida aytib O’tilgan yadroviy xavfsizlikni taminlash 

choralari h’akidagi fikrlar anjuman ishtirokchilari tomonidan tO’liq qO’llab-quvvatlandi.  

XO’sh, «yadrosiz zona» ning qanday O’lchamlari bor. Xalqaro amaliёtda bunday xududlarni 

belgilashning yagona O’lchami yO’q. Sababi h’ar bir region O’z xususiyati va ah’amiyatiga ega. Biroq 

olimlar yadrosiz zona tushunchasini mana bunday tariflaydi: «Yadrosiz zona qurol-yaroqlarni cheklash, 

yadroviy kelishmovchilik chiqish xavfini kamaytirish, bu zonaga kiradigan davlatlar xavfsizligini 

mustaxkamlash va 1998-yili qO’l qO’yilgan yadro qurolini tarqatmaslik h’akidagi shartnomaning h’aёtga 

engizilishiga  ёrdamlashish vositasi bO’lib topiladi. Xalqaro shartnoma asosida yadro qurolini sinash, 

ishlab chikarish va joylashtirish man qilingan, shuningdek, uning h’ududida h’am unga qarshi yadro 

qurolini qO’llash man etilgan zona – yadrosiz zona h’isoblanadi».   

Xozirgi paytda 4 yadrosiz zona mavjud. Ular: Antarktida (shartnoma 1961-yili 23-iyunda kuchga 

kirgan), Lotin Amerikasi (shartnoma 1969-yili 25-aprelda kuchga kirdi), Tinch okeanining janubiy qismi 

(shartnoma 1986-y 11-dekabrda kuchga kirgan), Afrika materigi. Hamma zonalar h’akidagi shartnomalar 

Uzbekiston Respublikasi tomonidan tan olingan.  

Shimoliy Evropada, Markaziy va Janubiy Osiёda, Yaqin Sharqda yadrosiz zonalar paydo etish 

g’oyalari bor. Bundan maksad, yadro quroli bor bO’lgan h’ududlarni chekdash, yadro urushi xavfini 

kamaytirish bO’lib h’isoblanadi.  

Markaziy Osiёda yadrosiz zona tuzish h’akidagi Uzbekiston boshlamasi BMT va dunё h’amjamiyati 

tomonidan tO’liq qO’llab-quvvatlanmoqda. Bu taklif BMT bosh Assambleyasining sessiyalarida 

muxokama qilindi va aloxida rezolyutsiya qabul etildi.   

Markaziy Osiёda yadro qurolidan tashqari h’udud paydo etish fakat regiondagina emas, balki 

dunёda h’am tinchlik va barkarorlikni mustaxkamlashga xizmat qiladi.  

Bugungi kunda jah’on h’amjamiyatida iktisodiy, h’arbiy qO’drat Bilan birgalikda mamlakatlardagi 

demokratik jaraёnlarning xarakteri Bilan davlatlarning obrO’-etibori belgilanmoqda. Usha tomondan olib 

qaraganimizda Uzbekistonda boskichma-boskich amalga oshirilaёtgan demokratik jaraёnlar jah’on 

h’amjamiyatida mustaxkam O’rin egallashga va milliy manfaatlarimiz asosida tashqi siёsat yuritishga 

imkoniyat yaratilmoqda.  

XX asrning oxirida inqiloblar yuz yilligi jah’on sah’nasida ijtimoiyistik tizimning qulashi Bilan 

yakunlandi. Oldingi «Qizil imperiya» xududida xalqaro munosabatlar va xalkaro xukukning tO’liq 

subektlari – Yangi mustakil davlatlar paydo bO’ldi. Shular qatori, uzoq davlat tarixiga ega Uzbekiston 

Respublikasi h’am O’z milliy rivojlanish yO’lini tanlab oldi. Qadimgi madaniyat O’choqlaridan biri 

bO’lgan yurtimiz yanada jah’on h’amjamiyatiga kirdi va uning ajralmas bir qismiga aylandi.   

Mustaxkam xavfsizlik, izchil iktisodiy rivojlanish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, fukarUlar 

h’aёt darajasini kO’tarish, kostitutsiyaviy tizim asoslarini mustaxkamlash, millatlararo totuvlik, xalqlar 

dO’stligi, fukarUlar erkinliklari va h’aq-xukuklarini h’imoyalash tashqi siёsatning asosiy maksadlaridan 



h’isoblanadi. Ana shu maksadlarni ёrug’likga chiqarish, jah’on jamiyatchiligi Bilan tabiiy munosabatlarni 

yO’lga qO’yish maksadida tashqi siёsat va iktisodiy faoliyatning milliy mexanizmlari tuzildi.   

1944-yili tuzilgan respublika Tashqi ishlar vazirligi faoliyati tubdan isloh’ qilindi. 1992-yili Tashqi 

iktisodiy aloqalar vazirligi, 1991-yili Tashqi iktisodiy faoliyat Milliy banki tuzildi. Kadrlar tayёrlash 

milliy dasturi asosida diplomatiya, xalqaro xukuk va tashqi iktisodiy faoliyat soh’asida tajribali kadrlar 

tayёrlashning davlat tizimi yaratildi. Tashqi aloqalar soh’asi Bilan milliy kadrlar tayёrlash maksadida 

1992-yili Uzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni Bilan «Jah’on iktisodiёti va diplomatiya 

universiteti» tuzildi. Tashqi iktisodiy va siёsiy faoliyatni tartibga soluvchi «Chet el investitsiyalari 

xakida» qonun (1998),   «Uzbekiston tashqi iktisodiy faoliyati h’aqida» qonun (2000), «Uzbekiston 

Respublikasi tashqi siёsiy faoliyatining asosiy tamoyillari h’akida» qonun (1996), «Uzbekiston 

Respublikasining xalqaro shartnomalari h’akida» qonun (1995), shuningdek «Konsullik ustavi», 

Uzbekiston Respublikasi h’arbiy doktrinasi kabi muxim xujjatlar qabul qilindi.    

Mana shunday nazariy va amaliy qadamlar natijasida bugungi kunda davlatimiz mustakilligini 170 

ga yaqin davlatlar tan oldi. Ularning 120 dan ortig’i Bilan diplomatik munosabatlar O’rnatilgan. 

Uzbekistonda 43 davlat va 20 katta xalqaro tashkilot missiyalari akkreditatsiya qilingan. Uz navbatida, 

Uzbekiston 40 dan ortiq yirik tashkilotlar va 500 dan ortiq xalqaro h’ukuk subektlari Bilan birga 

ishlashmoqda. Uzbekiston fukarUlari tomonidan chet davlatlarda 180 ga yaqin korxona va vakolatxonalar 

ish yuritmoqda. Uzbekiston 34 davlat Bilan «İnvestitsiyalarni h’imoyalash va rag’batlantirish xakida» 

shartnomaga qO’l qO’ygan.     

Uzbekiston h’ar tomonlama aloqalar Bilan ikki tomonlama munosabatlarni h’am rivojlantirib 

bormoqda. Evropa davlatlari va AKSh davlatimiz tashqi siёsatida aloxida O’rin tutadi.  

1996-yili Florentsiyada Uzbekiston Respublikasi va Evropa h’amjamiyati O’rtasida h’amkorlik va 

birga ishlashish h’akida bitimga qO’l qO’yilishi davlatimizning Evropa h’amjamiyati davlatlari Bilan 

munosabatlaridagi burilish nuqtasi bO’ldi.  

AQSh Bilan 2002-yili 12-mart kuni tasdiqlangan strategik sherikchilik va birga ishlashish asoslari 

h’akidagi Deklaratsiya esa Uzbekiston – AKSh munosabatlarini Yangi bosqichga kO’tardi.   

Shunday qilib, xozirgi kunda Uzbekiston jah’on h’amjamiyatida O’zining munosib O’rnini egalladi 

va Markaziy Osiёdagi etakchi davlat sifatida tan olinmoqda. Bunday obrO’-etibor tarixiy 

davlatchiligimiz, manaviyatimiz va oldimizga qO’ygan maksadlarimizga undosh. Uzbekiston O’zining 

tinchlikparvar, barkarorlikka asoslangan tashqi siёsatini davom ettiradi. Buning uchun etarli siёsiy, 

iktisodiy, manaviy imkoniyatlar mavjud.  

 

Tayanch sO’zlar:  



Jah’on h’amjamiyatchiligi, teng xukukli, birga ishlashish, Amir Temur, tinchlik Bilan masalalarni 

echish, davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik, xukukiy meёrlar, tashqi siёsat va aloqalar, 

BMT, İnson xukuklari, EQBİSh, EBİSh(EKO), EA,NATO, «Tinchlik yO’lida birga ishlashish», MAGATE, 

diplomatik munosabatlar, xalqaro shartnomalar, konventsiyalar.  

 

 


Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling