O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Download 0.86 Mb.

bet3/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.86 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Dunёviy mamlakat tamoyillari. O’zbekistonda dunёviy mamlakat qurish yO’li saylanishining 

h’am O’ziga xos  sabablari bor. Buning uchun dunёviy mamlakatga xos tomonlarin, O’ning 

xususiyatlarin bilish katta ah’amiyat kasb etadi. Dunёviy mamlakatning ah’amiyatli tomonlari qO’yidagi 

tamoyillarda O’z kO’rinishin topgan: 

- inson h’uquqlari h’am mamlakat suvereniteti g’oyalariga sodiqliq; 

- demokratiya va ijtimoiy adolatga sodiqliq; 

- xalqaro h’uquqning umumiy etiborga olingan qag’idalari ustuvorligiga tan olish; 

- respublika fuqarolarining munasib  h’aёt kechirishlarin taminlash; 

- insonparvar, demokratik, h’uquqiy mamlakat qurish; 

- O’zbek davlatchiligining  tarixiy tajribasiga tayanch; 

- diniy tashkilotlar h’am birlashmalarining mamlakatdan ajratilganligi h’am da qonun oldida 

tengligi. Mamlakatning diniy birlashmalarning faoliyatiga  aralashmasligi 

- fuqarolar tinchligi h’am milliy totuvligin taminlash; 

- h’ozirgi h’am kelajak avlodlar oldidagi katta masuliyatni onglash; 

- O’zbekistonda mamlakat h’am jamiyat qurilishining h’uquqiy asoslari O’ning 

Konstitutsiyasida belgilab qO’yilganligin h’am O’nga tayanib ish olib borishin anglatadi. 

- O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish yO’lining asoslari O’tgan totalitar tuzimdan 

qO’yidagi xususiyatlari bilan ajraladi: 

- yakka kommunistik mafkuraga tayanbaganligi bilan; 

- sinfiy, partiyaviylik tamoyilaridan umumiy begonaligi bilan; 

- inson – eng buyuk, degan fikrga asoslanganligi bilan; 

- «mamlakat - jamiyat - fuqaro» munasabatidan tubdan farq qiladigan «fuqaro - jamiyat - 

mamlakat» O’rtasidagi O’z-aro munasabotning aqliy bilan h’uquqiy asosga qO’yilganligi bilan ajralib 

turadi. 


Hozirgi vaziyatda, demokratiyaning asosiy tarkibiy  bO’limlari bO’lgan Erkin h’am adolatli 

saylovlar, ochiq h’am h’isobat beruvchi ijro etuvchi h’okimiyati, siёsiy h’am fuqarolik h’uquqlarining bor 

bolishi, adolatli h’am da fuqarolik jamiyatining qurilishi qonunlariga amal qiladi. 

O’zbekiston ijtimoiy-siёsiy tarixi adolatli jamiyat qurish asossiy kontseptsiyalardan biri bO’lib 

h’isoblanadi. 3000 yillik tarixga ega bO’lgan bugingi O’zbekistonning kO’rinishlari demokratik,adolatli 

jamiyat tamoyillarining negizlari O’ziga xos tomonlarda,  qarashlarda kO’rinmoqda. 

                                                 

10

 Каримов И.А. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон хаёт – пировард мақсадимиз.8-жилд,-Т.: Ўзбекистон, 2000, 332-



334 бетлер 

Bizge malum,O’zbekiston O’rta Osiёda islomga ishonuvchi  eng qadimgi O’rinlardan biri 

bO’lishi bilan birga, musulmon ilmining islom dunёsida h’amma tan olgan dasturlariga da ega. İslom 

qadriyatlari bir necha asrlar davomida O’zbek xalqining manaviyati bilan uyg’unlashib ketgan,h’ozir 

h’am shunday. Prezident İ.Karimov mamlakatni dunёviy asosda rivojlantirish, dunёviy mamlakat qurish 

yO’lidan borishiga O’z oldiga ah’amiyat berdi. Bu demokratik  mamlakat qurilishida ah’amiyatli O’rin 

tutadi. Bu masalada İ.Karimov shunday deydi: «Biz bundan boshlab xalqni eng yuqori manaviy, moral 

h’am manaviy qadriyatlardan tarixiy h’am madaniy meros bilan sO’g’orilishi tarofdarimiz. Ammo biz 

h’ech qachon kurashga, siёsat, iqtisodiy h’am qonunchilikga aralashish uchun din bayroq bO’lishiga yO’l 

qO’ymaymiz. Shunki bu h’olatni mamlakatimiz xavfsizligi, barqarorligi uchun  tah’did deb 

h’isoblaymiz»

11

.  


O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida «dunёviy mamlakat» degan nomning 

moh’iyati. Mazmuni h’am tamoyillari asosan  O’ning qO’yidagi moddalarida O’z kO’rinishin topgan: 

«Diniy tashkilotlari h’am birlashmalar mamlakatdan ajratilgan h’am da qonun oldida teng. 

Mamlakat diniy birlashmalarning  faoliyatiga aralashmaydi.» (61-modda) 

«Konstitutsiyaviy tu’zumni zO’rovonlik bilan O’zgartirishni maqsad etuvchi , respublikaning 



suvereniteti, birligi va xavfsizligiga, fuqarolarning konstitutsiyaviy h’uquq va erkinliklariga qarshi 

chiquvchi, urushni,ijtimoiy, milliy, rasalik va diniy majoralarni nasih’atlovchi, xalqning salomatligi va 

manaviyatiga xavf tO’g’diruvchi, shuningdek h’arbiylashtirilgan birlashmalarning, milliy va diniy 

ruO’xiyatiga siёsiy partiyalarning  h’am da jamoat tashkilotlarning tuzilishi va faoliyati nazorat  etiladi. 

Yashirin jamiyatlar h’am tashkilotlar tuzish nazorat qilinadi» (57-modda) 

«O’zbekiston Respublikasida ijtimoiy h’aёt siёsiy institutlar, mafkuralar h’am fikrlarning h’ar 



xilligi asosida rivojlanadi.Hech qaysi mafkura mamlakat mafkurasi sifatida O’rnatilishi  mumkin emas» 

(12-modda) 



Milliy davlatchilik va demokratik jamiyat. Hozirgi davrda «milliy demokratik mamlakat», 

«milliy davlatchilik va demokratik jamiyat» tushunchalari kO’proq ishlatiladi. O’nga xos bO’lgan 

xususiyatlari qO’yidagi O’zining kO’rinishin topgan: 

- demokratik meёrlarga tayangan h’uquqiy mamlakat; 

- demokratiyaga xos bO’lmagan  h’olda tarixiy dasturlar h’am jamiyat h’aёtining ah’amiyatli 

soh’alardagi milliy xususiyatlarning saqlanishi; 

-barcha fuqarolarning tengligiga asoslangan milliy siёsat olib borish; 

- O’ning geosiёsiy statusi iqtisodiy, manaviy h’am h’arbiy texnikaviy imkoniyatiga, 

potentsialiga mos bO’lish; 

- fuqarolar ijtimoiy ongida demokratik fikrlashga amal qilishi; 

- mustaqil ichki va tashqi siёsat olib borish; 

- O’z rivojlanish yO’lin mustaqil tanglash h’am amalga oshirish; 

- O’z qabig’ida yashash mumkin emasligi qag’idasiga tayanish,ochiq demokratik mamlakat 

h’isoblanadi. Bu milliy davlatchilikni demokratik jamiyatga xos emasligin kO’rsatadi. 

XX asrning sO’ngi cheragi butin dunё bO’yicha demokratiyaning g’alaba bilan tarqalish davri 

bO’ldi. 1998 yili bor bO’lgan 191 mamlakatdan 117 i ёki 61,3% Erkin, yashirin, umumiy teng h’am 

nisbatan adolatli saylovlar O’tkazildi. 1974 yildan sO’ng 89 avtokratiya mamlakatlarida demokratik 

tartibga O’tdi

12

. Bu milliy davlatchilik negizlarin demokratiya bilan bog’liq h’olda amalga oshirilgan 



vaziyatda gina kutilgan natijani beradi, deb h’isoblasa bO’ladi. Bu demokratiya soh’asida O’lar bir xil 

bosqichda turibdi, degan manoni bermaydi. Hozirgi vaziyatda muammUlar borligin da inkor etmaydi. 

V.Markel asarlarida noliberal  demokratiya sifatida (nuqsonli, kamchiliklarga ega demokratiya) 

kO’rsatiladi.

13

 Saylov rejimi quroli bilan h’okimiyatga ega bO’lishin qonunlashtirish tizimi tushuniladi. 



Huquqiy,demokratik mamlakatda: 1) fuqarolar h’uquqlari qonun bilan kafolatlanadi; 2) 

mamlakat organlari h’am h’amaldor shaxslar qonunga bO’ysinadi; 3) shaxs erkinligining qonun asosida 

kafolatlanishi h’am h’imoyalanishi amalga oshiriladi. 

                                                 

11

 КаримовИ.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка тахдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт 



кафолатлари, 6 жилд. – Т.:Ўзбекистон,1998, 59 бет. 

12

 Социология. Маърузалар матни. –Т.: 2000,125 бет 



13

 Маркель В. Формальные и неформальные институты в дефектных демократиях//Полис, 2002, №2, с.7. 



«O’zbekistonda demokratik jamiyat  qurish  nazariyasi va amaliёti» fanin 

O’rganishning ah’amiyati

.  O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliёti  katta 

ah’amiyatga ega. Fuqarolarning mamlakatga amalga oshirilaёtgan  demokratik jamiyat qurishining 

maqsadlari, O’ning shakllanishi va rivojlanishining milliy-manaviy negizlari, demokratik jamiyat 

tO’g’risidagi g’oyalar, qarashlar bilan tenglashtiriladi. Demokratik jamiyat qurishning qonuniyatlarin 

bilishda, O’ning dunёda maqullangan tamoyillarin h’ar bir mamlakat h’am xalqning milliy, manaviy 

xususiyatlari bilan bog’lik h’olda amalga oshirish zarurligin h’is etish va O’nga amal qilish 

kO’nlikmalarin shakllantiradi. Haqiqiy demokratiya bilan soxta demokratiyaning farqin kO’rishda,O’ni 

bah’olab, munasabat bildirishda, fuqarolik pozitsiyasin shakllantirishda ah’amiyat kasb etadi. 

  O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliёti fanini urganish orqali erkin

demokratik, fuqarolik jamiyati qurilishining nazariy asoslarini, jaxonda demokratik jamiyat qurish bilan 

bog’liqli umum qonuniyatlarini bilish bilan birga, demokratiyaning O’ziga xos milliy kO’rinishlari, 

«milliy modellarining» mano mazmunini tO’g’ri tushinishga muvofiq bO’lish mumkin.  

İjtimoiy rivojlanish va bugungi globallashish jaraёnlari dunё xalqlarining turmushiga, ijtimoiy-

siёsiy, manaviy-marifiy negizlariga tasirini O’tkazmoqda. Dunё xalqlari bir-biri bilan bog’lanib 

bormaqda. Shunday sharoitda O’zligini h’imoya qilish, milliy-manaviy qadriyatlarni unutmasdan, O’ni, 

demokratik jamiyat qurish tamoyillari bilan bog’liq h’olda amalga oshirishga erishish, demokratik 

jamiyat qurishni maqsad qilgan O’zbekiston xalqi uchun h’am ah’amiyatli h’am  aktual masala. Fan h’ar 

bir fuqaroni mamlakat milliy manfaatlaridan kelib chiqib, milliy qadriyatlarni, milliy va umuminsoniy 

demokratik tamoyillarini da h’urmat etishga O’rgatadi. 

Bu fan fuqarolarimiz O’zbekiston jamiyatin ijtimoiy-iqtisodiy,siёsiy va manaviy h’aёtida 

amalga oshirilgan demokratik O’zgarishlarining, mamlakatda belgilangan ozod va obod Vatan, erkin va 

farovan h’aёt qurishga erishish maqsadlari bilan tig’iz bog’liqligin yurakdan h’is etishga,O’ning faol 

ishtirokchilariga aylanishiga yaqindan ёrdam beradi. 

O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish vazifalarining fuqarolik jamiyati asoslari bilan 

birdayligi inson h’uquq erkinliklarin, O’larning qonun oldida tengligin amalda taminlashga 

qaratilgan.O’nga erishish shart-sharoitlarin, asosiy yO’nalishlarin bilish demokratik jamiyat tO’g’risida 

tushuncha beradi. Bu bugungi kuni h’aёtimizda uchraёtgan demokratiyaga qarshi bO’lgan ayrim xato ish-

h’arakatlar, «demokratiya niqobi bilan»O’ning milliy-manaviy xususiyatlarin, O’zbekiston xalqi h’aёt 

tarzi, milliy-manaviy qadriyatlari: tarixi, tili, madaniyati, urf-odot, dasturlarin h’isobga olmasdan, 

demokratiyaga bah’o berishdagi bir tomonlama, noxolis O’rinishlarining tub maqsadlarin,asosiy 

muddah’alarining moh’iyatin anglashga ёrdam beradi. 

Fanni O’rganish orqali fuqarUlar O’zbekiston Respublikasining demokratik jamiyat qurishdan 

iborat maqsad, vazifalarin bilib olishi mumkin.O’zbekiston jamiyati h’aёtining barcha tomonlari 

tO’g’risida: mamlakati,xalq h’okimiyatchiligi, inson h’am fuqarUlarining demokratik jamiyatda ishtirok 

etishi,asosiy h’uquq va erkinliklari, burchlari, O’nga xos xususiyatlar,jamoat birlashmalari, mamlakat 

h’okimiyatining tashkil etilishi va fuqarolik jamiyati qurilishining asoslari, O’ning milliy va 

umuminsoniy negizlari tO’g’risida bilimga ega bO’lish ah’amiyatli siёsiy h’am ijtimoiy-marifiy 

ah’amiyatga ega. FuqarUlarda vatanparvar, millatparvar, milliy, umuminsoniy qadriyatlarga h’urmat 

tO’yg’ularin  shakllantirishga da xizmat qiladi. Shu qarashdan,bu fan ah’amiyatli tarbiyaviy vazifalarni 

h’am amalga oshiradi. Milliy istiqlol g’oyasining tamoyillariga tayanadi va demokratik jamiyat qurilishi 

bilan bog’liq qadriyatlarni keng jamoatchilikning ishonch va iymoniga aylanishiga xizmat qiladi. 

      O’zbekiston  zaminidagi  adolatli   jamiyat tO’g’risidagi dastlabki qarashlar

.  Har qanday 

mamlakat O’z jamiyatining tarixiy, madaniy h’am adob-ah’loq merosi negizlari asosida rivojlanadi. 

Bunda uyg’un xalqni rivojlanishning yangi bosqichlariga kO’taradi. O’ning kelajakka qaratilgan 

iqbollarining omillarin kengaytiradi. Ajdodlarimiz tomanidan yaratilgan «Avesto»  ana shunday 

davlatchiligimizning dastlabki qarashi sifatida insoniyat tarixin anglashda muh’im O’ringa ega

Prezidentimiz İslom Karimov tarixchilar bilan uchrashuvda  «Hozir O’zbekiston deb nomlanuvchi 



xudud,  bizning Vatanimiz Sharq gina emas,  balki umumiy jah’on tsivilizatsiyasi beshiklaridan biri 

bO’lganin butin jah’on tan olmaqda. Bu qadimgi va tavarruk tO’proqdan buyuk allomalar, mutafakkirlar, 



olim va  siёsatchilar, lashkorboshilar etishib chiqqan. Diniy va dunёviy bilimlarning asoslari  shu zaminda 

bunёd etilgan, mustah’kamlangan» 



14

 degan edi. 

Haqiqatdan da, Moverennaxrda paydo bO’lgan katta davlatchilik madaniy merosi insoniyat 

tarixining eng dastlabki va qadimgi davlatchilik madaniyati sifatida malum. Mustaqilligimizning sharofati 

bilan bunday merosni milliy, demokratik qadriyatlarimizning ah’amiyatli negizi sifatida  O’rganish 

imkoniyatlari bO’ldi.  

Malum bO’lganidek, O’zbekistonda milliy davlatchiligimiz tO’g’risidagi eng qadimmgi manba 

«Avesto» bO’lib h’isoblanadi. U eramizdan avvalgi uch ming yillarda ajdodlarimiz tomanidan yaratilgan 

dastlabki davlatchilik tO’g’risidagi ijtimoiy qarash h’isoblanadi Agar «Avesto» da  qO’yilgan g’oyalarga 

etibor beradigan bO’lsaq, bugungi adolatparvar-demokratik jamiyat barpo etishga qaratilgan g’oyalarimiz 

bilan undosh ekanin kO’ramiz.  

Davlatchilik asoslarin shakllantirish bO’yicha «Avesto» derlik barcha siёsiy masalalarni, iqtisodiy 

va ijtimoiy munasobatlar, davlatchilik tuzum asoslari, zardushtiylik falsafasi, dunё tarixining rivojlanishi 

tO’g’risida malumotlarni O’z ichiga qamraydi. Manbada barchasidan avval, inson erki, O’ning manaviy 

etukligi masalalari yuqori O’ringa qO’yiladi. Masalan, «Men yaxshi fikr, yaxshi sO’z, yaxshi ishga 

shuxrat bog’ish etaman»  delinadi Yasna (14) kitobida. Axuramazda insonlar O’rtasidagi munasabotlar 

yurakdan chiqqan, muh’taram, mustaqil, O’z-aro erdam va oxibatli bO’lishi zaruriyati, salbiy fikrlardan 

qochiq bO’lishga yO’l kO’rsatadi. Ёshi kattaga h’urmat va kichikga izzat, sabr-bardoshlik, h’alollik, 



meh’r-muruvvat va  boshqa bir qadar tamoyillar bor bO’lib, O’lar milliy g’oyamizning asosiy 

tamoyillariga uyg’un keladi.  

«Avesto»dagi eng ah’amiyatli masalalarning biri bu h’uqiqiy munasabotlarning nazariy tomondan 

shakllantirilganligi. O’nda inson h’aёti va odamlar arosidagi ijtimoiy-iqtisodiy munasabotlar h’uquqga 

asoslanganligi tO’g’risida malumotlar bor. Haqiqat, yaxshi sO’z va maqsad, poklik va yaxshilikga 

intilish, suv, er, O’t,  oila va charvoni asrab-abaylash adab-axloq minnat bO’lib h’isoblangan. İnson 

O’zining ishlari va fikrlari bilan, yaxshilik, ёrug’lik, va baxt keltiruvchi, h’aёt va h’aqiqat beruvchi oliy 

tangri Axuramazdaga erdamchi bO’lib xizmat qiladi.  

Oila va jamoatga berilgan sO’zdan ёki h’asamёdtan bosh tartish, odamlar O’rtasida tuzilgan 

murosani  buzish katta gunoh’ h’isoblangan: «U Spitama, shartnomani buzuvchi odam butin mamlakatni 

buzadi, shu bilan birga Artaga tegishli barcha mal-mulkga ziyan tiygizadi. U Spitama, xasamёdingni 

buzba...» («Yasht, X bap»)  

Tarixiy h’ujjatlar asosida shuni aniq aytish mumkin: «Avesto»ning    «Yasna»,  «Visprat», 

«Yasht»,  «Videvdat»  kitoblarida olga qO’yilgan h’uqiqiy talimotlar Rim h’uquqida da qadimgi 

h’isoblanadi. Qala bersa, O’lar sO’ng paydo bO’lgan mamlakatlarning siёsiy tizimining shakllanishining 

manbayi bO’lib da xizmat etgan.  «Avesto»  yunon mutafakkirining va Rim h’uquqshunoslarining 

bunёdkorligida O’zining h’ar tamonloma tiyanaqligi bilan tasir qilgan. Masalan, inson h’uqiqi, jismoniy 

va h’uqiqiy shaxs erkinligi, insn erkinligi, er va xotinning tengligi masalasi, ozchilikning h’uquqi, voyaga 

etmaganlar h’uquqi, vijdon, ishonch va din erkinligi, jamoat va guruh’larning h’uquqi, mal-mulk h’uquqi, 

oila h’uquqi, shartnomalarning majburiyligi h’uquqi, jinoyatning qasdan ёki bilmaslik natijasida amalga 

oshirilgan jinoyat turlari ishlab chiqilgan, shuningdek,  «Avesto»  O’g’rilik  ёki bosqinchilik farqi 

tariflangan, h’imoya qilish h’uquqi va sud ishlarin yurgizish va  tashkil etish uxshagan boshqada  

h’uquqiy tamoyillar O’z ifodasin topgan.



3

   

Malumki, demokratik jamiyat asoslari mamlakatda ijtimoiy-siёsiy, iqtisodiy va h’uquqiy 

tamoyillarning bir butun tuzumining bor bO’lishida kO’rinadi.Shu bilan bir vaziyatda, O’lar 

umuminsoniy qadriyatlar bilan uyg’un h’olda bO’lishiga asoslanadi. «Avesto»da shunday qadriyat va 

tamoyillarining shakllanishining guvoh’i bO’lamiz. 

IX-XII va XIY-XY asrlardagi O’rta Osiё mutafakkirlarining qarashlaridagi 

mamlakatni boshqarish adolatli jamiyat qurish tO’g’risida g’oyalar. 

İnson tabiiy turda 

erkinlikda, yaxshilikga intilib yashaydi. Bunday mutajliklarning h’amma uchun umumiy bO’lgan 

qag’idalarin va O’larning tartibotlarin tashkil etishda mamlakatda bO’lgan mutajlik yuzaga keladi.  

Shunday mutajlik umuminsoniy qadriyatlarning nazariy O’lshamlarin shakllantirgan.Shu bilan birga, 

                                                 

14

  


insoniyat jamiyatining O’z-aro urushlar va majoralar bilan bog’liq davrlarida yangi marifiy talimotlar 

qutqaruvchi g’oya sifatida da paydo bO’lgan. Jumladan, IX-XII asrlar O’rta Osiё tarixida shunday 

murakkab davr bO’lgan. Xalqning O’z mustaqilligi uchun kurashi, bunda ozodlik va inson erkinligi bilan 

bog’lik g’oyalar millatni manaviy olga ilgarlashiga chaqiradi. Dunёga nomi belgili Xorazmiy, Farg’aniy, 

Abu Nasr Farabiy, İbn Sina, Beruniy, Yusuf Xos Hajib, Nizamulmu’lk uqshagan filosof, siёsatchi, 

tarixchi olimlar shu davrda yashab ijod bilan chug’ullangan Bu davr O’z mazmuni, vazni bO’yicha O’rta 

Osiё O’yg’onish Davri deb tarixga kiradi. O’yg’onish Davri madaniyatining O’ziga xos tomonlari bor 

bO’lib, O’lar davlatchiligimiz nazariyasining paydo bO’lishida qO’yidagilarga asoslangan h’olda talqin 

etiladi:  

O’rta Osiёda IX-XII asrlar va XIV-XV asrlar Dastlabki Renessans va SO’ngi Renessans 

(O’yg’onish) davri deb nomlanadi. Bu O’yg’onish davri madaniyatining O’ziga xos tomonlari bor bO’lib, 

O’lar qO’yidagilardan iborat: 

1. 

Dunёviy marifatga intilish, bu yO’lda O’tmish va qO’shni mamlakatlarning 



madaniyatining omadlaridan keng foydalanish, ayniqsa, tabiiy, falsafiy, diniy, tarixiy va ijtimoiy 

ilmlarni rivojlantirish. 

2. 

Tabiyatga qizig’ish, tabiyatshunoslik ilmlarining rivojlanishi, ratsionalizm, aql-



kushiga ishonch, asosiy etiborni h’aqiqatni topishga qaratilgan fanlarga berish, h’aqiqatni inson 

tO’yg’usi ilmining asosiy deb h’isoblash. 

3. 

İnsonni ulug’lash, O’ning aqliy, tabiiy, manaviy, sanaat, manaviy fazilatlarin 



asoslash, insonparvarlik, yuqori odob-ah’loq qonunlar va qag’idalarni yuzaga chiqarish, kamil 

insonni tarbiyalash. 

4. 

 Universal-entsiklopediyaviy, barcha tabiyat h’odisalari bilan O’ning moh’iyatiga 



intilish. 

5. 


Mamlakat qurilishi va boshqarishining nazariy negizlarin adolatlilik odob-ah’loq 

tamoyillarini shakllantirish, O’larning h’uqiqiy va da amaliy asoslarining rivojlanishi. 

15

 

Mamlakat rah’bari va vakillarining faoliyat darajalarin klassifikatsiyalari, masuliyatligi 



O’lshamlarining tiziminin’ nazariy negizlarining yaratilishi. 

Vatanimiz tarixida O’z qarashlari va asarlari bilan davlatchilik faniga h’issa qO’shgan 

ajdodlarimiz merosi kO’p va O’larning ayrimlari tO’g’risidagi qisqacha turda sO’z yuritishga qaror etdik. 

MUSO AL XARAZMİY (783-850). Buyuk matematik, astronom va geograf. U algebra fanining 

asoschisi . «Algebra»  sO’zi O’ning «Al-kitob al-muxtasar fi h’isob al-jabr va al-muqobala» asarining 

nomidan olingan. Bizgasha etib kelgan «Hind h’isobi tO’g’risida kitob», «QO’shish va olish tO’g’risida 

kitob», «Kitab surat-ul-arz », «Zij», «Asturlab bilan ishlash tO’g’risida kitob»  uqshagan O’nga yaqin 

asarlari kengdan belgili.  

ABU NASR FARABİY  (873-950). «Sharq Aristoteli»  yag’niy  «Muallimi Saniy» - İkkinshi 

Muallim («Birinchi Muallim»  dbp Aristotel tan oladi) unvonin olgan entsiklopediyaviy olim. 160 dan 

ortiq asarlar yaratdi. «Mantiqga kirish kitobi», «Dalillash kitobi», «Falsafaga tushundirmalar», «Musiqa 

tO’g’risida katta kitob»,  «İnsonning azUlari tO’g’risida kitob,»  «SO’zliklar tO’g’risida kitob», 

«Shah’arni boshqarish»,  «Fazilatli odoblar»  uqshagan asarlari jah’on madaniyatiga qO’shilgan katta 

h’issa bO’lib h’isoblanadi. 

O’z davrining ilmining iri vakillarining biri Abu Nasr Forobiy O’zining «Fozil odamlar shah’ri» 

asarida  insoniyat jamiyatin boshqarishda h’am da rivjlanishida adolat va odob-ah’loqning ah’amiyatining 

shakllanish qonuniyatlarining nazariy tamoyillarin yaratganligi bilan belgili. U shunday deb ёzgan: 

«Madaniy jamiyat va madaniy shah’ar (ёki mamlakat) shunday bO’ladi, bu mamlakatning xalqidan h’ar 

bir odam kasb-h’unarda ozod, h’amma tengba-teng bO’ladi, odamlar O’rtasida farq bO’lmaydi, h’ar kim 

O’zi h’oqlagan ёki tanglagan kasb-h’unari bilan chug’ullanadi. Odamlar chin manosida ozod bO’ladi. 

Odamlarning tinchlik va erkinliklariga tO’sqinlik qiluvchi sulton bO’lmaydi. O’lar orasida turli yaxshi-

odatlar, zavq-lazzatlar paydo bO’lad i.»  



5

  

                                                 

15

  4  Ўзбекистанда  ижтимоий  –фалсафий  фикрлар  тарихидан  лав алар  



М.Хайруллаев та рири остида.-Т; Ўзбекистон, 1995 11-12-бетлер  

 


Shunday etib, olim bugun bizning O’y-fikrimizdagi demokratik mamlakatning omillari va O’nda 

boshqarishning siёsiy va falsafiy moh’iyatin yaratishga erishadi. Masalan, fozillar shah’rining (mamlakat 

nazarida tutilgan) shakllanishi va O’nda qanday odob-ah’loq sifatidagi shaxslarning rah’bar bO’lishi 

tO’g’risidagi fikrlari bugungi kunda demokratik jamiyat qurishning bevosita nazariy talablariga xos 

keladi. Bu tO’g’risida Abu Nasr Forobiy: «O’larning O’zlaridan saylangan rah’bar ёki rah’barlarning 

h’okimligi absolyut bO’lmaydı. O’lar odamlar ichidan kO’tarilgan, sinalgan, eng qobiliyatli , rah’barlikga 

loyiq odamlar bO’ladi. Shunday rah’barlar O’z saylovchilaridan tO’liq ozodlikga chiqaradi. O’larni sirtqi 

dushmandan h’imoya qiladi.»  



, deb mamlakat boshqarishida demokratik tamoyillardi taminlash bilan 

bog’liq odob-ah’loq va madaniy qadriyatlarni tizimlashtiradi. Diqqatga sazovar tomoni shunda, 

Forobiyning qarashlaridagi «h’okimlikning absolyut bO’lmasligi», «saylovchilar erki», «ozodlik» 

uqshagan fikrlari faqat shu davr uchun gina emas,  bugun da insoniyat madaniyatining  bah’oli mah’suli 

h’isoblangan-demokratiyaning bosh g’oyasi bO’lib xizmat etadi.  

Mamlakat va O’ni boshqarishga munasabati bor masalalar Yusuf Xas Hajib asarlarida  muh’im 

O’rin tutgan. U «Qutadg’u bilig» dostonida mamlakatni boshqarish yO’llari, qag’idalari va siёsiy-odob-

ah’loq munosabatlarni jamiyatda O’rnatishga qaratilgan qarashlari bilan etiborga loyiq. U mamlakat 

boshqarishi va xizmatin tashkil etish turlarin h’am da shu darajalarga muvofiq keladigan sifatlarni 

klassifikatsiyalaydi. Masalan, «Shoxlikga davogarlar O’ndan bosqasha bir talant bilan tO’g’iladi va O’lar 

jiddiy ijobiy-salbiyni ajratish xususiyatiga ega bO’ladi. Bundaylarga Xudo tO’yg’i, farosat va  kO’ngil 

boxish etadi, qola bersa ijobiy ish yuritish, O’qishi bilan da mukofotlaydi»

3

 deb kO’rsatgan. Shuningdek 



Yusuf Xos Hajib O’z asarlarida bajariladigan barcha ishlarda tajribali, ёmonlikni darh’al h’is kiluvchi, 

aqllilik soh’asida namunali, O’ziq O’yli, marifatga intiluvchi, kishilarga tayanuvchi, odalatparvar, 

sadiqliq uqshagan sifatlarning egasi bO’lishi shart ekanin kO’rsatadi. Buyuk olloma faqat shu bilan 

chegaralanib qO’ymaydi, balki diqqat-etiborni jamiyatning rivojlanishi va tag’diri uchun masul bO’lgan 

shaxslarning mamlakatni boshqarishdagi sifatlarining klassifikatsiyasin rivojlantirishning ah’amiyatligiga 

qaratadi. Shu bilan birga, u jamiyatda ilmiy va madaniy uslublari adolatli mamlakatning asoslarin 

yaratuvchi omil deb bilgan. Masalan, u ziёlilar tO’g’risida shunday deydi, «Haqiqiy ziёli h’aqiqatning 

tayanchi bO’ladi. Agar, olamda donishmandlar bO’lmaganda erdan risqi-nasiba O’nmas edi. O’larning 

nuri xalq yO’lin yarituvchi yarqiragan O’t. Donishmandlarning shirin sO’z bilan kO’nglin al, moddiy 

manfaatlari qondirishga h’arakat qil» 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling