O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Download 0.86 Mb.

bet4/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.86 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Sababi, agar biz demokratiyani jamiyatning yuqori madaniy omili 

deb qaraydigan bO’lsak, O’nda ajdodlarimiz yaratgan meros bevosita adolatli mamlakatning 

fundamentiga asos bO’la oladi.  

ABU ALİ  İBN SİNA (980-1037). O’rta Osiё xalqlarining madaniyatin  dunёga tonitgan 

mashh’ur tabib-vrach, bir qator tibbiёt fanlarning bilimdoni, Evropada Avitsenna nomi bilan tonilgan 

buyuk entsiklopedist olim. U ёzgan 450 dan ortiq asarlaridan «Tib qonunlari», «Donishnoma», «Najat 

kitobi»,  «Turar joyning tuzilishi»,  «İnsof kitobi»,  «Tibbiёt kO’rsatmalar tO’g’risida»  nomli 160  ga 

yaqini bizgacha etib kelgan. Entsiklopedist olim İbn Sina O’rta Osiёning tabiiy-ilmiy va ijtimoiy-falsafiy 

fikrlarning buyuk vakili, meditsina,falsafa, ijtimoiy-siёsiy, odob-ah’loq talimotlar tarixiga katta h’issa 

qO’shgan mutafakkir. O’ning «İsharat va Tanbih’at»,  «Risalaltu tadbiri manzil»,  «Qush tili»  nomli 

asarlari bevosita mamlakat boshqarishining adolatparvar va odob-ah’loq asoslariga bog’ishlanadi.  



Adolatli davlat boshqarish,O’ning tiyanaqli nazariy asoslarin yaratish bO’yicha katta ilmiy meros 

qaldirgan O’rta asrning mutafakkiri, mamlakat etakchisi Nizomulmulkning  «Siёsatnoma»  asari  

ah’amiyatli manba h’isoblanadi. U amaldorlarni odob-ah’loq fazilatlariga qarab tanglash, adolat va 

insonni oёq ostiga basadigan odamlarni mamlakat ishlariga aralashtirmaslik, mamlakatni boshqarishda 

masloh’at bilan ish olib borish,faoliyatlarni  barqaror turda nazorat qilish, bog’inish, O’rinlash va 

boshqada sifatlari tO’g’risidagi qarashlari bilan axamiyatli. Ayniqsa Nizamulmulkning «KO’pchilik 

bO’lib qabul qilingan ish eng savobli bO’ladi va shunday yO’l tutish kerak»

6

  degan fikrlari 



ajdodlarimizning mamlakat qurilishining adolatli tartibotlariga zO’r etibor berganligining dalili bO’lib 

h’isoblanadi.  



O’rta Osiёda shakllangan tasavvufchilik talimotida erkinlik va adolat. Milliy davlatchilik 

negizlari tO’g’risidagi  fikr yuritar ekanbiz, qadimgi Turon, Maveraunnaxr, Turkiston xududi dastlabki 

mamlakatlar paydo bO’lgan muqaddas makonlardan biri sifatida h’attaki qadimgi dunё olimlari 

tomonidan tan olingan. Masalan, bundan 2000 yil avval yashagan Rimli tarixchi Pompey Trog turkiy 



xalqlarning eng qadimgi ajdodlari tO’g’risida  deb ёzgan: «Baktriyalilar, sO’g’dlar va xorezmlikler kelib 

chiqisining qadimligi bO’yicha misrliklar bilan erkin bellasha oladi». Bunday fikrni yunon tarixchilari 

Strabon, Gerodot, Hikatiylar ёzib qaldirgan malumotlarda da uchratish mumkin.

  9

 

O’zbek milliy davlatchiligimiz negizlarining qadimligi tO’g’risida buyuk bobomiz Alisher 

Navoiyning «Tarixi mulki Ajam» asarindagi fikrlar muh’im diqqatga loyiq. Navoiy «mamlakat» sO’zin 

«mulk»  deb  ёzadi. «Ajam»  degani bO’lsa arabchada «arabdan tashqari»  degan manoni anglatadi. 

Demak, qadimgi tarixlarda Eron va Turon xududida dastlab tashkil etilgan va uzoq asrlar davomida 

h’okimchilik etgan mamlakatni arablar Ajam, ёki arab mamlakatidan tashqari degan nom bilan atagan. 

Bizga malumki, islom dini ijtimoiy dunёga qarash sifatida keng tarqalib borishi bilan O’ning 

nazariy, falsafiy, h’uqiqiy tomonlarin ishlab chiqishga etibor da bargan sari ortib borgan. Shu sababli IX-

XII asrlarda Maveraunnaxrda ilm-fan, madaniyat, islom falsafasining nazariy tomonlari yuqori darajada 

rivojlangan davr bO’ldi. İmom Al-Buxariy, İmom At-Termiziy, Al-Matrudiy, Muxammed İmam 

G’azzaliy, Maxmud Az-Zamaxshariy, Burxanuddin Al-Marg’inaniy, Axmad Yassaviy, Najmiddin Kubra, 

Abdulxalq G’ijduvaniy, Bah’ovuddin Naqshband, Jalaloddin Rumiy uqshagan buyuk ollamUlar 

O’zlarining ilmiy tadqiqotlari bilan jah’on madaniyatiga h’issa qO’shti. Diniy-ilmiy tadqiqotlarda 

bO’lmish, iloh’iy qudrat, insonning komilligi, adolat, insof, diёnat, vijdon uqshagan g’oyalar bilan inson 

manaviyat poklash orqali erkin jamiyatga chaqiriladi. Bu tO’g’risida J. Rumiy shunday deydi: «İnson 

buyuk bir tang qUlarlik ajoyib h’odisa va O’ning ichida h’amma narsa ёzilgan. Biroq qorongilik va 

perdelar bor, O’lar ёzuvlarni O’qishga imkon bermaydi. Qurang’ulik va perdalar, turli-tumon ishlar 

insonning dunё ishlari bO’yicha olgan ishlari va kO’ngilning tO’gamas h’oqishlari bO’ladi». 



10  

Haqiqattan da, J. Rumiyning qarashlarida insonning xususiyati O’ning komilligiga asoslanadi. U irqi, 

dini, millati, qatlamidan mustaqil dunёdagi barcha insonlarga tengday chaqiriq qiladi. «Menga birlik 

sharobin ber, boshqalarga da annan totib kO’rish imkonin yarat,  jamoat jam bO’lib, faqat tashqi 

kO’rinishda bor bO’lgan tafovuti yO’q etaylik. Biz h’ammamiz bir ёg’oshning butaqlari, bir butin 

lashkarning navkarlarimiz». Jaloladdinning insoniyat birligi tO’g’risida sO’z yuritishi shu davr uchun 

tengi-toyi yO’q mardlik edi

11 

İjtimoiy-siёsiy rivojlanishning olga ilgarilashining manaviy asoslarin O’rganishda O’rta Osiёda 

paydo bO’lgan tasavvufchilik oqimining ah’amiyati da aloh’ida  O’rin tutadi. Tasavvuf islom bog’ridan 

O’sib chiqqan, Quron va Hodislarning h’ikmatidan, ozuqa olgan shariat qag’idalariga tayangan bO’lsa da, 

biroq u rasmiy diniy aqidaparastik va fanatizmga va h’okimlik etuvchi qatlomlarning rah’at-h’azlikga 

tO’lib-toshgan h’aёt tarziga, tolavchilik va manfaatkorligiga qarama-qarshi, meh’natkash xalqning 

naroziligin ifoda etib keldi. Bu talimotning el orasiga ёyilib, fikrlarning yangilanishiga qanot berganining, 

h’aq va h’aqiqatga intilgan ziёlilar yuragin bant etganining sababi shunda. 



12 

 Tasavvuf talimoti asosida 

adolat, h’aqiqat, tO’g’rilik, meh’r-muruvvat, insof, emon, ishonch, ilm, meh’natsevar, vatanparvar 

uqshagan umuminsoniy g’oyalarni nasih’atlovchi, saqovatpesharga negizlangan bir qancha diniy, siёsiy 

oqimlar paydo bO’ldi.  Ular jamiyatning odob-ah’loqsiz elementlariga g’oyaviy kuch sifatida qarshi 

qO’yildi. Bu tO’g’risida A. Yassaviy shunday deydi: «Shayx shu, niёz olsa, loyiq odamlarga, g’arib 

beshoralarga bergay. Agar olib O’zi ёgan bO’lsa, O’liksa gO’sht eganday bO’lgay. Agarr tO’n qilib 

kiysa, u tO’n tO’zg’incha Haq taola namoz, O’razasin qabul qilmagay h’am agar olgan niёzidan non qilib 

egan bO’lsa, Haq toala O’ni dO’zoqta turli ozobga giriptar qilgay. Ham agar O’nday shayqga kimda kim 

sig’insa, kofir bO’lgay» 



13 

Yassaviyning h’ikmatlaridagi jamiyatda etakchi shaxslarning sifatlari tO’g’risidagi uy-fikrlar, shu 

vaqtning O’zida, ochchiq tanqidiy munasabotlar uning bunёdkorligining asosin quraydi. Sababi shu 

davrlarda shayxlar siёtsatga bevosita oralashib kelgan.  

Bu soh’ada Amir Kulolning ug’li Amir Umarning qarashlari   (1406 yili vafot etgan) siёsatning 

nazariy va amaliy moh’iyatin ochishda etiborga loyiq. U siёsatga shunday munasobat bildiradi: «Bilib 

qO’y, siёsat-ushlab turish va tartibga solish bO’ladi..., ёmon odamlarni qO’rqinish va qaltiratib ushlash, 

yaxshilarni mukofotlash kerak. Agar siёsat bO’lmasa, mamlakatning ah’amiyatli ishlari amalga 

oshmaydi; agar tartib, ёzalash qonunlari bO’lmasa, mamlakat ishlari da tartibga tushmaydi, sababi 

h’ukimronning, jamoaning ravnaqi, mamlakat va dinning rivojlanishi siёsat bO’lib topiladi»  



14

. Ёki, din 

orqali siёsatda umuminsoniy qadriyatlar yuzaga chiqishi h’am bunday siёsat bevosita mamlakat qonunlari 

orqali amalda O’z tasdiqlanishin topishiga erishish lozim deb qaraydi.  



Amir Temur va Temuriylar davri milliy davlatchilik tO’g’risida  qarashlarida demokratik 

tamoyillar. XIII-XIV asrlarda O’rta Osiёning mongollar tomonidan bosib olinishi iqtisodiy va manaviy 

h’aёtga katta salbiy tasir kO’rsatadi. Mamlakatda zurovonlik  kuchayadi, meh’natkash xalq  jabr kO’radi. 

Juda kO’p madaniy boyliqlar, ilm markazlari, madrasa va kutubxonalar yO’q etiladi, iskusstvo va ilm-fan 

vakillari, olimlar, shoir va ёzuvchilar, astronomlar, arxitektorlar O’ltiriladi, omon qolganlari tushlik 

Hindiston, G’arb Eron h’am Xuroson viloyatlariga qoshib jon saqlab qaladi 

15  

Dal mana shunday 

quramalı davrda Amir Temurdın’ (1370 jıl) siyasat saxnasına keliO’i va de Mustakillik mamlakat payda 

etiO’i Urta Osiё xalqlarining mongol istilosidan, ichki O’z-ora majoralardan qutilishiga olib keldi. 

Mamlakatda O’rnatilgan barqarorlik markaziy mamlakatning tez orada mustah’kamlanishiga, siёsiy 

kuchlarning bO’lshaklanishni bartaraf etishga, shu bilan bir vaqtda turli isloh’otlarni amalga oshirishga, 

ilm-fan va madaniyatning rivojlanishiga turtki bO’ldi. 

Bu davrda milliy davlatchilik tO’g’risidagi qarashlarning rivojlanishida Amir Temurning xizmatlari 

buyuk bO’ldi. Uning tuziklarida mamlakat tizimi, O’ni boshqarish uslublari h’am qurallari, undagi turli 

lavozim-vazifalarning darajasi, xalqning turli qatlomlarin toyfalarga bO’lib qarash, h’arbiy lashkarlarni 

tashkillashtirish, urush olib borish qobiliyatlari, davlat xizmatkorlarni mukofotlashni tashkil etishda, 

mamlakatni obodonlashtirish ilajlari milliy davlatchilikning yuqori madaniy va h’uquqiy darajada 

shakllantirishga erishganligining guvoh’i bO’ladi. Bunday siёsatning asosiy-manosi adolatli mamlakat, 

insonparvar jamiyat negizlarin ornatıO’g’a qaratıladı. 

Amir Temur mamlakatti boshkarishning demokratik asoslarin bunёd etishda mamlakat ishlarin 

barh’oma kengash,  maslah’ot, qirag’ilik,  O’z-aro fikrlashish, ixtiyatkorlik 



16 

bilan amalga oshirishga 

qaratadi,xokimiyat ishlarin kengash asosida olib borish-h’aslida xizmatkorlarning roziligi va h’oqishi 

degani. Bundan kO’ramiz, bu taqilette munasabot bevosita mamlakat boshkarishi taqsimlanishining 

dastlabki kO’rinishlari tO’g’risida qarashlarning rivojlanishiga asos yaratgan.  

Sah’ibqiron h’ar bir ishda siёsatni adolat bilan amalga oshirishga h’am bunda turli uslublar 

negizida uning izbe-izchiligin taminlashga erishadi. Ёki, adolat qaratilgan maqsadlarni adolatli uslublari 

bilan uyg’unlashtirish asosida mamlakat boshkarishining nazariy ta’liymatların a’meliy jaqtan sonday etip 

bayıtadı, na’tiyjede saltanatta a’dalattı taminlovchi siёsat yO’llari yuzaga keladi. Masalan, u mamlakat 

boshkarishi vakillarining qanday sifatga ega bO’lishi kerakligi gina emas,  shunday sifatdagilarning 

qanday etib mamlakat boshkarishiga kelishin taminlashning tamoyillarin ishlab chiqadi. Bu tO’g’risida u 

shunday deydi: «Agar h’ar narsani h’am h’ar kimni O’z martabasida saqlay olmasang, soltonatga bundan 

kO’p malol h’am ziёn etar. Demak, h’ar kimning qadr-qimbatin, tutgan O’rnin h’am h’ar narsaning 

mug’dorin belgilab olishing va shunga loyiq ish kO’rishing kerak» 



16

 deb, u mamlakat xizmatida kuchli 

mumkinchiliklarga ega shaxslarning ishtirokin amaliy qO’llanish tartibiga aylantiradi. Masalan, 

«Kimning aqli h’am mardligin sinosh tarazisida tartib kO’rib, boshqalardikidan ortig’iroqligin bilsam, uni 

tarbiyama olib, amirlik darajasiga kO’tarar edim. Shundan keyin xizmatkorlariga loyiq martabasin oshirib 

barar edim»  



17

  deydi. 

Amir Temurning xizmatlarining eng asosiysi h’am eng ulug’i- bu uning mamlakatlik xodim 

sifatida adolat g’oyalariga asoslangan milliy davlatchilik talimotlarning xukukiy negizlarin bunёd 

etganligi h’am da uni turmushga engizganida bO’lib h’isoblanadi. Shunday etib, u O’z siёsiy faoliyatin 

shunday tasvirlaydi: «Har mamlakatning yaxshi odamlariga men da yaxshilik qildim, nafsi ёmonlar, 

buzuqlar h’am odobsiz odamlarni mamlakatimdan quvib chiqardim. Nakas odamlarga O’zlariga loyiq 

ishlar topshirdim h’am da h’addilaridan oshishiga yO’l qO’ymadim. buyuklarni h’am etiborli kishilarni 

h’O’rmatlab, martabalarin oshirdim. Har mamlakatda adolat eshigin oshtim, zurovonlik yO’lin tO’stim» 



18

.  


MİRZO 

ULUG’BEK

 

(1394-1449). buyuk astronom, mamlakatlik g’ayratker, ilm-fan h’am 



madaniyat g’amxurlik, O’z davrida Samarqandta observatoriya qurdirib, astronomiya maktab bunёd etgan 

olim.  İlmiy merosining shingi - «Ziji jadidi Kuraganiy»  asari bO’lib,  «Bir daraja sinusni aniqlash 

tO’g’risida risola», «TO’rt ulus tarixi» asarlari da O’ning qalamiga tegishli. 

ALİShER NAVOİY  (1441-1501). O’z davrining iri klassik vakillardan biri Alisher Navoiy 

bO’lib h’isoblanadi. U teoretik h’am amaliёtchi sifatida mamlakat siёsatining adolatli asoslari va uning 

manaviy O’lshamlarin rivojlantirishga katta h’issa qO’shadi. Uning faoliyatida h’am asarlarida 

adolatsizlik h’am zurovonlik mamlakatni qiyrashga, jamiyatdagi nadonlikga olib kelishi tO’g’risida 



qarashlar O’z ifodasin topadi: «...mamlakat ishi bilan chuqullangan amaldorlik davrlarimda kO’ngil 

mulkin turli odamlarning tO’pilishi bilg’aladi. Geyde amirlik O’rnida O’tirdim h’am h’ukumat 

mah’kamasida xalqning arzu-h’alin sO’radim h’am geyde podsho h’uzurida vazirlik qildim h’am menga 

umidvor nazar bilan qarab turgan elga muruvvat kO’rsatdim» 



19  

deydi. 


U O’zbek tili va klasssik adabiёtining asoschisi mutafakkir, davlat xizmat kO’rsatkan xodim. 

O’zining «Hamsa»si bilan olamg boy kO’rsatgan buyuk sO’z ustozi. «Badayi ul-bidaya», «Na’vadir ul-

nih’aya»,  «Zubda’t ut-ta’varix»,  «Char kitab»,  «Ma’jalis un-na’fais»,  «Mah’bub ul-qulub»  nomli 

asarlari da bizga meros etib qoldirgan. 

U adolat tO’g’risida qarashlarida inson ruO’xiyati bilan bog’liq ijtimoiy illatlarning manosin 

izlaydi. Jamiyatda ёvozlikning kelib chiqish sabablarin tallaydi. Adolatli jamiyatga erishishda faqat gina 

podshoning adilligi emas, balki fuqarUlar O’rtasidagi munasabotlarning adolatli, manaviy salomat 

bO’lishi lozimligi etiborni qaratadi: «Olamda bar bO’lgan h’ar xil odam bilan kO’rishdim;  katta-

kichining xarakterin O’rgandim;  yaxshi-ёmonning xususiyatlarin tajribadan O’tkardim;  ёzgulik h’am 

ёmonliklarning sherbetin ichib, zah’arin totib kO’rdim. Baxiyil va pastkashlarning kO’ngil qaldirishlarin, 

sah’ovatli kishilarning yubotishlarin kO’nglim darh’ol sezadigan bO’lib qaldi»

    20

  deydi. Shu vaqtning 

O’zida, u inson ruO’xiyati bilan bog’lik illatlarga shunday fikr bildiradi: «Ёzgulikga mukofot-qupollik; 

odob bilan ishlangan kayfiyatga gardayish, takabburlikdan bshsqacha munasabot kO’rmaysiz. Birovga bir 

xizmat qilsang, undan O’n dakki eyishga tayar turish kerak;  kimgadur bir h’urmat kO’rsatsang, ming 

qO’pollik va kO’ngil qaldiruvchilikga tayar bO’lib turishing lozim»  



21 

Shunday etib, u «Mah’bub ul-qulub» asarida h’ar turli odamlarning xulq-atvori va ah’voli, yaxshi 

odotning xususiyati va salbiy odatning kasofati tO’g’risidagi qarashlari asosida jamiyat, ijtimoiy 

munasobatlar bir butin nazariy tizimin, fuqaro-jamiyat-mamlakat O’rtasidagi odob-ah’loq burchlarni 

umumiylashtirishga erishadi. 

ZAHİRİDDİN BABUR (1483-1530). Shark madaniyati, adabiyati va poeziyasida O’ziga xos 

O’rin egallagan ёzuvchi, shoir, olim, iri mamlakatlik xodim va h’arbiy rah’bar . Uning dunё xalqlariga 

mashh’ur bO’lgan bah’oli asari «Baburnoma» dan boshqa «Mubayyin», «Xatti Baburiy», «Urush ishi» 

uqshagan asarlari va gO’zzal poeziyasi kengdan malum. A. Navoiy zamondoshlarining ilmiy merosin 

qunt bilan urgangan, O’zi da shu yO’nalishda katta meros qoldirgan bunёdkorlar Za’h’iriddin 

Muh’ammad Babur, Husayn Vaiz Kashifiy va Jalaliddin Davoniylar bO’lib h’isoblanadi. Ular 

davlatshunoslik, madaniyatshunoslik, adabiёt, talim-tarbiya, proza va poeziya soh’alarida bunёdkorlik 

qilgan iri olimlar. Mamlakat boshqarishi va uning siёsati bilan bog’lik bulgan ijtimoiy odob-axloq 

masalalar Baburning «Baburnama»  

22

, Koshifiyning «Ah’laqi Muh’siniy» 



23,

 Davaniyning «Ah’laqi 

Jalaliy»  

24 

asarlarida h’ar tomonlama boёn etilgan.  

Ularda jamiyatni boshqarish asoslari, ijtimoiy qatlomlarning O’z-aro munasobatlari, adolatli va 

adolatsiz podsho fazilatlari, fuqarUlarga odil munasabot, odob-ah’loq, talim-tarbiya masalalari talqin 

etilgan. Shunday etib, mamlakatni boshqarishga xos ijtimoiy qarashlar O’z navbatida O’tmish 

davlatchilik madaniy merosimiz bilan tig’iz bog’lik bO’lgan qadriyatlarimizni yanada boyitishga xizmat 

etgan. 

Yuqorida takidlaganimizdek, XIV-XV asrlardagi ijtimoiy va madaniy olga ilgarilash O’z 



mazmuni bilan IX-XII asrlardagi O’rta Osiёdagi O’yg’onish davrining uzliksiz davomi edi. Xulosa 

shundan iborat, bunday madaniy meroslarning uyg’unlikga intilishida, uning davrlik uyg’unlashida 

xalqlar h’aёtida rivojlanish va  olg’a ilgarilashga negiz bO’lgan nazariy va talimotlarning rivojlanish 

bosqichlarin kO’ramiz. Biroq, O’zbekiston xalqlarining davlatchilik tarixi O’z rivojlanishida bir xil 

rivojlangan emas.  

XVI-XIX asrlar Urta Osiё xaёtida murakkab va keskin burilish davri bO’ldi. Uning murakkabligi 

baridan-avval, Amir Temur soltonatining bO’linib ketishi va  merosxorlar O’rtasidagi majora bilan 

bog’lik. Barqaror qarshiliqlar maydoniga aylanib qolgan Mavaraunnah’r Shaybaniyxon lashkorlari 

tomonidan bosib olindi. Yurtda egasizlik, rah’barsizlik h’okimchilik etdi. Mana shunday h’olatda 

h’aqiqiy ilm urnin diniy aqidaparastik qarashlari egallaydi. Natijada, aniq va tabiyatshunoslik fanlari 

quvg’inga uchraydi, ayniqsa matematika va astronomiya ortda qoldi. Buning oxibatida ilm-fanning 

rivojlanish darajasi keskin pasayib ketti. Shu bilan bir vaktda, bu davr mashh’ur mutafakkirlarining 

oldingi qator g’oyalarining O’z-aro jadal tasirining h’alsirashi bilan xarakterlanadi. Din bevosita 


mamlakat siёsatinın’ asosiga, xokimiyat uning raxbarlarining manfaatlarini niqoblovchi mafkuraga 

aylanadi. Natijada, jamiyatda diniy qisim kuchayadi. Har qanday bunёdkorlik, erkin fikr quvdalavga 

olinadi.  

25

    Shunga qoramasdan, Urta Osiёda ijtimoiy fikr, filosofiya, adabiёt, tarix, musiqa fanlari

arxitektura, tasvirlash iskusstvosi rivojlanadi, bir qator madrasa va meshitlar qurildi. Shuningdek, İbn 

Muvamad Yusuf Al-Qarabag’iy, Muvamad Sharif, Mashrab va SO’fi Allayar, Nadira, Uvaysiy, Dilshad, 

Kamil Xarazmiy, Avaz O’tar, Bedil, Fuzuliy, Axmad Danish, Muqimiy, Ogah’iy, Furqat, Mulla Alim 

Mah’dum Haji bunёdkorligida ilg’or ijtimoiy g’oyalar yaratildi.  

Etiborli tomoni shunda, bu davr bunёdkorlari qaysi soh’ada bunёdkorlik qilmasin, shaxs va 

ziёlilikga xos qudratga ularning asosiy diqqati xalq va uning turmush dardlari bilan bevosita bog’lik 

bO’lganligiga ishonch paydo etamiz. MO’lla Alim Mah’dum Haji «Tarixi Turkiston»  nomli asarida 

shunday deydi: «Turkiston xanlari vaqtidagi musulmonlar juda darajada olam ah’validan xabarsiz bO’ldi. 

Zolim h’okimlarga rost va tO’g’ri sO’zni aytadiganlar qolmay, zolimlar uchun besh-O’n tilla h’isobiga 

ertadan kechgacha  xO’shomad sO’zlar aytib, ular qanday sO’z aytsa, maqul deydiganlar bO’lgan edi. İlm 

bilan talim tizimida bO’lsa, Turkistonda O’tgan İbn Sina, Forobiy, Ulug’bek, Ali Qushchi O’rniga 

bO’lgan olim, zamonning filosofi deganlarimiz izzat bilan nafas va ikki yuzlamachilik berilib, jah’il 

bolasiga giriptar bO’lgan edi. Hokim va buyuklarimiz fuqarolardan yig’ilganlarni O’z O’rniga va tegishli 

eriga ishlatmay, O’z h’oqishlari va manfaatlariga qarajat agar va sarflar edi. Hukumat ishida h’ech 

qanday  qag’ida va qonun yO’q edi. Fuqarolar ularning O’z moliday h’isoblanar edi.» 

26

 

Bar bulgan manbalar milliy davlatchiligimizni inqilobga tortgan siёsiy kurashlar va O’z-aro 



qarshiliklar sabablarin urganish, undan xulosa chiqarish mumkinchiligin beradi. 

Malum bulganidek, Maveraunnaxrning davlatchilik tarixi va uning rivojlanishin islom 

falsafasidan aloh’ida kO’ra olmaymiz. Ajdodlarimiz dunёviy va diniy ilmlarni bevosita uyg’un tarizda 

olib bargan. U mayli diniy, mayli dunёviy yO’nalishda bO’lmasin, uning asosida inson-jamiyat-mamlakat 

muammosi turgan. Faqat tomonlama diniy mafkuraga negizlangan munasabot, sO’ngidan mustah’lama 

siёsat adolatli jamiyat qurishga qaratilgan ilg’or, milliy madaniy merosni nazoratchilik ostiga oladi. 

Natijada, fan va talimot O’z negizidan ayrilgan aqidalar va abstrakt g’oyalar tasiriga tushib qoladi.  

XYI-XIX asrlardagi mamlakat h’am jamiyat qurilishining ijtimoiy siёsiy ah’voli. 

Jadidchilik. 

Biroq tariximizning ana shunday murakkab davrida da Vatanimiz xududida ozodlik bilan 

qaratilgan ijtimoiy-siёsiy qarashlar tO’qtagan emas. Aksincha, bunday orzular h’ar bir vatandoshimiz 

qalbida umumiy milliy g’oyaning paydo bO’lishida turtki bO’ldi. Ana shunday g’oyalarning 

shakllanishida XX asrning boshlarida paydo bO’lgan jadidchilik h’arakatin aloh’ida atab O’tish lozim.  

Jadidlar qarashlarida marifiy-demokratik tamoyillar.  Milliy mamlakatning mustakilligi uchun 

kurashda ozodlik h’a’reketlerinin’ o’zine ta’n aloh’ida va  shart-sharayatlarin siёsiy tomondan talqin 

etishga aloh’ida etibor qaratish lozim.  

Atap aytqanda, Jadidlarning mustaqillik uchun kurash g’oyalarining yuzaga kelishi nazarda 

tutiladi. Millat ozod bO’lib, O’zining mustaqillik mamlakatin O’rnatmagancha ijtimoiy adolatni tiklab 

bO’lmasligi Beh’budiy kelgan birinchi xulosalardan edi.  

27 

  Shu bilan bir vaziyatda, bunday g’oya milliy 

mustaqillik xarakatining asosin tuzgan. 

Jadidlar asosan etiborni jamiyatda manaviyatni rivojlantirishga qaratgan. Ular yangi uslubdagi 

maktablarni tashkil etish, gazetalar chiqarish, O’quvlik va O’quv qO’llanmalarin nashriёtdan chiqarish, 

G’arbning yangi madaniyat va texnologiya uslublarin elon qilish zaruriyatin h’amda  O’ni Turkistonda 

targ’ib qilish orqali milliy-dunёviy talimni yuzaga chiqarish, manaviy h’aёtni yangilab va boyitib milliy 

O’zlikni onglashni olg’a ilgarilatishga asos yaratishga intilgan. Bunday siёsiy munasabot bevosita 

jamiyatda adolatli mamlakat qurilishining negizlarining rivojlanishiga xizmat qiladigan nazariy omillar 

ekanligin h’isobga olish kerak. Albatta, ular demokratiyaning chin manosidagi kO’rinishlaridan uzoqta 

bO’lgan.  

Tu’rkistonda mustah’kamlama siёsatga qarshi kurash va uning ijtimoiy-siёsiy asoslarin yaratuvchi 

manbalar Munavvarqori Abdurashidxon O’g’li  

28

, Beh’budiy, Fitrat, Avlaniy  



29 

, Xuvoyda va 

boshqalarning asarlarida O’z kO’rinishin topgan.O’z davrida Jadidlar milliy-madaniy respublika qurilishi 

tamoyillarin rivojlantirishga, Tu’rkistonda mamlakatchil omili va O’ni boshqarish qonunlarin elon qilish

sud organlarin tashkil etish, mamlakatning tarkiblarin yaratish O’qshagan masalalarga katta etibor bergan. 

Biroq shu davr siёsiy h’olati va  mah’alliy xalqning tushunchasida Tu’rkistonda mustaqillik demokratik 



jamiyat kurish tO’g’risida qarashlarning bir qancha sheklanganligin kO’ramiz. Beh’budiyning 

«Tu’rkiston madaniy avtonomiyasi rejasi» 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling