O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Download 0.86 Mb.

bet5/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.86 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

30  

dasturida tO’liq mustaqillik, demokratik jamiyat tO’g’risida 

emas, mamlakatning avtonomiya omili nazarda tutilgan. 1917 yildagi Umumiy Tu’rkiston 

musulmanlarining quraltayin da mamlakatlik qurilish tO’g’risidagi qarashlarda demokratik ёki federativ 

omillar tO’g’risida raqobat olib borildi. Biroq ularning demokratiya va federatsiya tO’g’risidagi 

qarashlari da h’oslida konstitutsiyaviy monarxiya tizimidan sirtqa chiqib keta olmaydi. 



31 

Shu davr voqea-h’odisalarining tO’liq boёni va  omadsizliklarning sabablariga M. ChO’qoy 

«Mustaqillik jallodlari»  nomli asarida qO’yidagicha tushuncha bergan: «Birinchidan, obektiv 

omillar:...Biz kurashga O’zimiz tonglagan vaqtda emas, Rus revolyutsiyasi jaraёni keltirib chiqargan 

h’olatning ruxsoti bilan kirishdik. İkkinchidan, subektiv, ёki O’zimizdan bulgan omillar:  Milliy 

mnfaaatlar yO’lida kurashish lozimligin bila tura Tu’rkistonliklar O’z-aro kuchli birlik tuza olmadi va 

bunga ulgarmadi» 

32

 

Tu’rkiston avtonomiyasining tashkil etilishi, uning siёsiy faoliyati, sO’ngidan inqirozlik 



masalalari mamlakatimizning bir qator olimlarining asarlarida O’z ifodasin topgan.

33 

O’zbekistonda mamlakat h’am jamiyat qurishning sovettik kO’rinishi. 

Milliy 


mustaqillik uchun kurash yO’llari va shu yO’ldagi maqsadlar O’z-aro xoslikda bulgan emas. 

Mustaqillikga erishish uchun kurash, tilakga qarshi, turlicha onglangan va unga turlicha munasabot 

bulgan. Biroq milliy ozodlik xarakatining mag’lubiyatga ushrachi ёki kO’plab ziёlilarining vakillarining 

repressiyaga uchrashi, cheyit bO’lishi bilan millatning ozodlikga bulgan intilishi bir daqikada tO’qtagan 

emas. O’zbek ziёlilarining mustaqillik uchun olib borgan kurashi 30-40  yillarida, sO’ngidan 50-60 

yillarni  turli siёsiy kO’rinishlarda davom etib bora berdi.  

XX asrning 80-yillariga kelib, kommunistik mafkura tah’didi ostida repressiya siёsati yangi 

bosqichga kirdi. Markaz xizmatkarlari tomonidan tashkil etilgan «O’zbeklar ishi», «poxta ishi» bilan 11 

mingdan ortiq O’zbekistonli rah’barlar va oddiy fuqarolar quO’dalaO’g’a ushıradı, jazalandı.   İjtimoiy-

siёsiy jaraёnlarning qarshilashuvi va h’odisalarning keskinlashuvi «qayta kurish»  yillarida da O’z tasir 

kO’lamin kengaytib bordi. Natijada, respublikada jamiyat bir butunligin buzadigan egasizlik h’olati 

fuqarolar O’rtasida mojarali h’olatin yuzaga keltirdi, millatlar aro qarshiliklar, geyda tO’qnashuvlar, 

ayniqsa mamlakat boshqarishida qonunsizlik, bebostaqlik h’olatlari yuzaga keldi. 

Mana shunday xavfli h’olatda, 1989  yil 23-iyunda  İslom Abdug’anievich Karimov 

O’zbekistonning birinchi rah’bari sifatida O’z faoliyatin boshladi. U qisqa vaqt ichida Uzbekistonda 

yuzaga kelgan ijtimoiy inqiroz h’olatni bartaraf qaratilgan tubkilikli yangi milliy siёsatni shakllantirishga 

erishti. Natijada, siёsiy barqarorlik, fuqarolar aro va millatlar aro majoralarning oldi olindi. Mamlakat 

boshqarishida bosqichma-bosqich demokratik tamoyillar mustah’kamlandi-O’zbekistonda Mustaqillik 

mamlakat tashkil etishning siёsiy va xukukiy asoslari yaratildi. Bugungi kunda u «O’zbek modeli» 

sifatida xos olinmoqda. 



Milliy mustaqillik va demokratik  O’zgarishlarga sari yO’l tutilishi

.1991 yil 31-avgust 

kuni O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi elon qilindi. Biraq mustah’kamlama 

siёsatdan sO’ng qolgan siёsiy, iqtisodiy, madaniy-marifiy meros bilan mustaqillikni 

mustah’kamlash va uning iqbol yO’lin aniqlash, h’aslida O’ndan da murakkab vazifa edi. Bunday 

vazifa mamlakatda demokratik xukukiy mamlakat kurish, ijtimoiy yO’naltirilgan bozor 

iqtisodiёtin yuzaga keltirish, uning jah’on ittifoqga azo bO’lishin taminlash bO’yicha qatang va 

izchil siёsat yurgizishdan iborat bO’ldi. 

Prezident İ.A. Karimov «Biz yangi ozod jamiyat, xukukiy mamlakat qurishni O’z oldimizga 

maqsad etib qO’ygan ekanbiz, adolat tamoyilin ustuvorlikga ega tamoyil sifatida mO’yinlaymiz»

34

  

deb, Uzbekistonda  adolatparvar demokratik jamiyat kurishning nazariyasin milliy 

davlatchiligimizning uch ming yillik tarixiy va  madaniy merosi bilan bog’lashga qaratadi. 

Uzbekistonda bozor iktisodiёtiga asoslangan demokratik jamiyat kurishning nazariy 

negizlari qO’yidagi tamoyillarni O’z ichiga oladi: 

• 

mustakillikning xukukiy-O’lshamlik asoslarin Uzbekiston Respublikasi 



Konstitutsiyasi negizida ishlab chiqish; 

• 

demokratik siёsiy tizimni paydo etish; 

• 

inson h’uquqlarin va erkinliklarin taminlash; 


• 

xokimiyatlar bO’linishi tamoyillariga amal qilish; 

• 

millatlar aro totuvlikni taminlash; 

• 

milliy xavfsizlik kontseptsiyasin ishlab chiqish; 

• 

iktisodiy isloh’otlarning «O’zbek modeli»n yaratish; 

• 

Uzbekistonda manaviy poklanish, milliy qadriyatlarni tiklash, meros 

dasturlarni tiklash, meros dasturlarga sodiq avlodni tarbiyalash va amaliyatga joriy etish 

kontseptsiyasin ishlab chiqish 

• 

milliy mustakillikning manosin va mustakillik g’oyalarin onglatish  

• 

Mustakillik Uzbekistonni jah’on ittifoqining teng h’uquqli va faol subektiga 

aylantirish va sirtqi siёsat tamoyillarin ishlab chiqish. 

 

Tayanch sO’zlar 

O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliёti. O’zbek modeli, demokratik jamiyat 

qurishning milliy tamoyillari,   demokratik jamiyat qurishning umumiy tsivilizatsiyaviy tamoyillari, 

demokratiya, tamoyili, bozor iqtisodiy, ochiq tashqi siёsat, suveren demokratik respublika, ozod va obod 

Vatan, erkinlikni qadrlash, inson qadr- qimmati, fanning predmeti va obekti,  «xalq h’okimiyati», 

kO’pchilikning h’okimiyati va ozchilikning erkin h’urmat qilish jamiyat, tsivilizatsiya,erkinlik, h’uquq, 

qonun, madaniyat, taraqqiёt, h’uquqiy mamlakat,xususiy mulk, fuqarolik jamiyati, siёsat, siёsiy 

h’okimiyat, siёsiy tashkilotlar, siёsiy tizim, siёsiy rejim,siёsiy plyuralizm, siёsiy ong,siёsiy madaniyat   

 

 

«Avesto»,  Axuramazda, tarixiy, madaniy h’am odob-ah’loq merosi, Mavaraunnaxr, Xorazmiy

Farg’aniy, Abu Nasr Farabiy, İbn Sina, Beruniy, Yusuf Xos Hajib, Nizamulmu’lk, Dastlabki 

Renessans h’am SO’ngi Renessans, ilm-fan, madaniyat, islom falsafasi, İmom Al-Buxariy, İmam At-

Termiziy, A’l-Maturudiy, Muh’ammed İmam G’azzaliy, Mah’mud Az-Zamah’shariy, Burxanuddin Al-

Marg’inaniy, Ah’mad YassaO’iy, Najmiddin Kubra, Abdulxaliq G’ijduvoniy, Bah’avuodin 

Naqshband, Jaloliddin Rumiy, Amir Temur, Mirza Ulug’bek, Alisher NaO’ayı, Zaxriddin Babur, 

jadidchilik, Jadidlar, Munavvarqori Abdurashidxan ug’li, Beh’budiy, Fitrat, Avloniy, Xuvoyda         


 

 

 



 

 

2-mavzu:O’zbekistonda demokratik jamiyatni  qurishda «O’tish davri»ning 



zaruryati, uning xususiyatlari  

 

Reja: 

1.  O’tish davri tushunchasi, uning manosi va zaruriyati   

2.  O’tish davrining modellari va O’larning O’ziga h’os h’ususiyatlari. O’zbekistonda 

demokratik jamiyatga O’tishning O’ziga h’os h’ususiyatlari  

     3 İ.A.Karimov tomonidan «O’zbek modelin» da demokratik jamiyat qurish bO’yicha    

        tamoyillarning  ishlab chiqilishi. 

     4. «Dunёviy  mamlakat» h’am «milliy davlatchilik tushunchalari». 

      5.  «O’zbek  modeli»ning  jamiyatning  ijtimoiy  siёsiy, iqtisodiy va manaviy  soh’alarida    

yuzaga  chiqishi 

.Adabiёtlar 

1.O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.-T., «O’zbekiston» 2003. 

2.Karimov İ.A. O’zbekistonning O’z istiqlol va taraqqiёt yO’li. T.1-T., «O’zbekiston», 1996, 36-

85 b. 

3. Karimov İ.A. O’zbekiston-bozor munosabatlariga O’tishning O’ziga h’os yO’li. T.1.-T., 



«O’zbekiston», 1996, 274-284, 301-308, 309-322, 341-359 b. 

4. Karimov İ.A. O’zbekiston iqtisodiy isloh’otlarni h’uqirlashtirish yO’lida.. T.3-T., 

 

«O’zbekiston», 1996, 175-181, 183-191, 202-226, 227-246 b. 



5. Karimov İ.A. O’zbekiston XXI asr bO’sag’asida… Tom 6-T.: «O’zbekiston» 1997 31-40, 125-

135, 149-162 b. 

6. Karimov İ.A. O’zbekiston XXI-asrga intilmoqda-T.: «O’zbekiston» 2000 6-8-12, 14-15, 16-26, 

28-38 47-48 betlar. 

7. Karimov İ.A. O’zbekistonda demokratik O’zgarishlarni yanada  chuqirlashtirish va fuqoralik 

jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yO’nalishlari.-T., «O’zbekiston» 2002. 

8. Karimov İ.A. Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni demokratlashtirish, mamlakatni 

modernizatsiya va isloh’ etishdir.-T., «O’zbekiston» , 2005. 

9. G’ulomov S. Usmanov K. Asrlarga teng yillar.-T., «O’AJBNT», 2001, 5-15, 23-35 betler. 

10. Konstitutsiya va qonunlarning ustunligi-O’zbekiston taraqqiёtining kafolati.-T., «Adolat», 

2000. 

11. AzizxO’jaev A.A. Mustaqillik kurashlar, iztiroblar, quvonchlar.-T.: «Sharq», «Akademiya», 



2001. 

12. AzizxO’jaev A.A. Chin O’zbek ishi. –T.: «Akademiya» 2003. 

13. Levitin L. O’zbekiston tarixiy burilish pallasida-T., «O’zbekiston», 2001, 368 b. 

14. O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish 

 nazariyasi va amaliёti. Darslik-T., «NavrO’z nashriёti», 2005 yil 70-97 b. 

 

O’tish davri tushunchasi, O’ning manosi va zaruriyati. O’tish davri ijtimoiy-siёsiy  

fanlar matnlari tizimidagi 

 aktual masalalar qatorida turadi.Sababi mamlakatlar O’zlarining etuk 

rivojlanish darajalariga malum masofa bosqichlarin boshib O’tmasdan erisha olmaydi.  Ana shu 

«masofa» bosqichin O’rganish faqat nazariy jih’atdan emas, balki amaliy ah’amiyatga da ega.  Lekin u 

mustaqil matn sifatida ijtimoiy-siёsiy va moliyaviy adabiёtlarda  ilmiy jih’atdan juda oz O’rganilgan, 

buning asosiy sababi, uning  oniq kriteriyasin  va boshlanish nuqtasi bilan  finish masalasin oniq belgilash 



qiyin-murakkabligicha qalmoqda. Bundan tashqari bazi olimlar, jamiyat rivojlanishi fuqorolik jamiyat 

darajasiga kO’tarilmagancha, faqat O’tish davrin boshidan O’tkazadi, u uzliksiz jaraёn deb h’isoblansa, 

yana bir olimlar O’tish davrining  vaqtin va  manosidan kO’ra, undagi jaraёnlarni O’rganish ah’amiёtliroq  

ekanligin belgilaydi.     Qullasi, O’zbekistonda demokratik jamiyatga  O’tish davrin h’ar tomonlama  

O’rganishga itiyaj sezilmoqda.  Sababi uning boshlanishi va oxirining  O’lchamlarin oniqlamasdan turib, 

jamiyat h’aёtida bO’ladigan ёki bO’lishi mO’mkin bO’lgan jaraёnlar h’aqida oniq kontseptual  g’oyalarin 

ishlab chiqish h’am mO’mkin emas.Bu  jaraёnlar nega turli mamlakatlarda h’ar h’ilda bO’ladi? O’larning 

vaqti nega h’ar bir  mamlakatda h’ar h’il h’olatda bO’ladi? O’tish davrida kuchlar nisbatan qanaqa 

h’olatda bO’ladi? Bu sO’roqlarga javobni  faqat demokratik  jaraёnlar bilan  birgalikta O’z oldiga matn 

sifatida O’rganish arqoligina javob berish mO’mkin bO’ladi. Bu jaraёn  butun mamlakatlar uchun xos.  

Sababi dunёning eng rivojlangan  mamlakatlari da O’ni O’z boshidan kechirmoqda.  

Shu manoda, O’ni O’rganish bugungi O’tish davrin O’z boshidan  kechiraёtgan  O’zbekiston  

uchun h’am nazariy, h’am  amaliy  ah’amiyatga ega.    Sababi, uni  urganish biz quriyatgan jamiyatda 

rO’y beraёtgan jaraёnlar  darajalari h’akida  eslatishlarga ega bO’lish va O’nga etib borish yO’llarin 

aniqlash imkonin beradi. 

O’tish davri butun mustaqillikka erishgan mamlakatlarning etuk rivojlanishiga erishish jaraёnidagi 

O’ziga h’os masofa, muddat h’isoblanadi.  

U h’ar  qanday mamlakat uchun umumiy nizomlilik sanaladi. Sababi mamlakatlar paydo bO’lishi 

bilan oq, birdan etuk rivojlanish darajasiga kO’tarila olmaydi, balkim h’ar bir mamlakat, eng avvalo    

shakillantirish  va malum tarixiy rivojlanish bosqichlarin O’z boshidan O’tkazadi. Bizga malum, h’ar bir 

mamlakatning paydo bO’lish, rivojlanishva etuk darajasiga kO’tarilish jaraёnlari olimlar tarofidan 

O’rganilgan va bugungi kO’nda h’am O’rganish davom etmoqda. DemakO’tish davri deganimiz nima? 

Nima uchun O’tish davri deyiladi?Bunday suroqlarga tO’liq javob ilmiy adabiёtlarimizda eng kam 

suratlangan muommolaridan  biri.Chunga kO’ra uni tO’liq tarizda O’rganmay turib, mamlakatimizning 

rivojlanish jdaraёnlarin oniq kO’z oldimizga keltirib bO’lmaydi. Sababi,bugun etukrivojlangan ёki  kam 

rivojlangan  ёki endi gina rivojlanish sariqadam tashlaёtgan mamlakatlarning moliyaviy, ijtimoiy-siёsiy 

tizimdan ekkinchisiga O’tish jaraёni takrorlanmas h’odisa sanaladi. Tug’ri,O’tish davri uchun butun 

mamlakatlarga h’os umumiy nizomliklar h’am bor. Ular siёsiy h’okimёtni O’zgartish, moliyaviy 

reformalarni amalga oshirish, yangi fikirlash va h’aёt tarizin shakillantirish kO’rinadi.    Lekin O’larni 

amaloga oshirish  h’am  mamlakatlar va O’nda ёshaёtgan  xaliqlar mentaliteti bilan tig’iz  aloqada 

bO’ladi.   Xush, nima uchun shunday? O’tmish jaraёnida tayёr  modeldan foydalanib, oldiga qO’ygan 

maqsatdni amalga oshirishga  kirishilsa ёki malum tarixiy basqichni  boshib O’tmasdan etuk rivojlanishga 

erishib bO’lmaydimi?Aynan shueday savollarga javob topish uchun  va O’tish davri h’aqidagi fikirlarni 

tO’plab, etuk kontseptsiyani ishlab chiqish itiyaji ortib barmoqda. Asosan,bu   itiyaj mamlakatlar 

rivojlanishida ruy beraёtgan h’ar xillik, O’ning ildizidagi  muommolarning yuzaga kelishi va O’larni  

echish chaolarin ishlab chiqish jaraёnidagi  O’ziga h’oslik sabapli ortib bormoqda. 

Aslida, «O’tish davri» nazariyasi  deganda nimani tushinish kerak?O’tmish davri h’aqidagi  turli  

qarashlar tizimi nazariya sanaladi. Ular asosida O’miumiy nazariya shakillanadi.Fikrlar h’ar h’ili, h’atto 

ular bir biriga zid  bO’lishi  mumkin. Eng ah’amiyatlisi, ularni  tah’lil etish asosida ilmiy yakunlar ishlab 

chiqarildi.Yakuniy  qarorlarning ilmiyligi bO’lsa ularning moddiy  kuchga aylanishida O’z aksini topadi, 

yaniy O’tmish davri h’aqidagi  nazariyalik qarashlar  amaliy fikirlar  real h’aёtda O’z kurinishin topsa, 

amaliyatda O’z natiyjasin bersa gina, ilmiy yakun darajasiga kO’tariladi. Ana shu manoda h’am, O’tmish 

davri nazariyasi deganda, mamlakatlarning malum bir jamiyatlik rivojlanishdan ikkinshisiga O’tish uchun 

zarur bulgan masofa bosqichlar  natiyjasi h’aqida  shakillangan  fikirlar tushiniladi. 

Berilaёtgan bu tarif O’tish davrining manosin  urganish asosida  shakillangan  qarashlar natiyjasi   

yuzaga keldi. O’tish davri h’aqida turli fikrlar bO’lishiga qaramasdan uni bir tizimga keltirish, 

umumiylashtirish asosida  shakillangan   tariflar bugungi kunga qadar  uchiramaganligi sabapli, «O’tish 

davri nazariyasi»ga  yuqorida berilgen tarifni boshqalarga nisbatan  imkoniyani  h’am   taqiqlanganligin  

nazarda tutish zarur. 

 Ana shuni h’isobga olgan h’olda, O’tish davrining O’zi h’aqindagi fikrlar manosin aniqlash va 

uning natiyjalariga  asoslanib tegishli nazariyalar   ishlab chiqish  mumkin buladi.  


O’tish davriga munosibat bildirgan germaniyalik olim L.Levitin  shunday ёzadi: «Adotda, «O’tish 

davri» sO’zlarin oniq  tushinib,  uni  O’tmish va kelajak   masofasidagi bugun deb O’ylaydi. O’tish 

davrining paydo bO’lishida  bunday  qarashlarga nisbatan, O’tmish – sabap, kelajak  bO’lsa – maqsad 

tarizida voqiё bO’ladi»

16



Shu muallifning yana bir ah’amiyatli  yakuni bor bO’lib, u h’am etiborga loyiq. Masalan,  u 



shunday  ёzadi: «Tabiyiy O’tish davrlari h’ar h’il   tartibsiz jaraёnlar,   konfliktlar bilan tula. Kimdur 

bunday davrlearni «darё bO’ylab uzuniga tushgan kO’pir» deb uqshatib  tariflagan edi».

17

 

S.Abduxoliqovning fikricha, « jamiyatlik rivojlanish  bir  O’rindan ikkinchi bosqich  uringa, 



birinchi  namunadagi  madaniy  borliqtan  ikkinchi namunadagi  madaniy borliqqa  O’sib   O’tish tarizida  

yuz beradi»

18



Totalitar  tizimidan deomkratik jamiyatga O’tish   qaysi soh’ada  yuz berishiga qarab,  uning mano 



matinin   aniqlash mumkin bO’ladi.  Demokratik rivojlanish   bosqichiga O’tish ,  uning  shubh’asizligin 

h’isobga oladigan bO’lsak, uning zaruriyatin inkor etib bO’lmaydi. Sababi jamiyatda inson singari yuzaga 

kelganiday etuk kamolatga kutarila olmaydi, balki malum bosqichlarni bosib O’tishi zarur buladi. Barcha 

muomma ana shu bosqichlarning  O’ziga h’osligin, O’larda bor bO’lgan muommalar h’ajmin aniqlash av 

echish mexanizmlarin  ishlab chiqish bilan bog’liq.  Biroq bu – engil gina ish emas. Sababi jamiyatning 

bir bosqichdan ikkinchisiga O’tish  jaraёni  keng h’ajimdagi  vaziyfalarni  qamrap oladi. Ularni amalga 

oshirishda  faqatgina  obektiv emas, h’ozirgi payitda, subektiv faktorlarin  h’am h’isobga olish 

zarur.Ularning O’tish davridaga O’z oro  aloqaodarligi  va munosabati  O’z oldiga etiborga  aloqali.  

Shuning uchun h’am, O’tish davri h’akqida fikr yuritganda  faqat jamiyatning  demokratik tizimga O’tish 

h’ususiyatlari   bilan bog’lanib qolmasdan,  balki unga qadar jamiyatlar  bir  bosqichdan ikkinchisiga 

O’tish uchun  zarur bO’lgan  masofa h’am  nazarda tutilmoqda. 

Muommaga bunday ёndashish   jamiyat rivojlanishiga    nisbatan  tsivilizatsiyalıq  ёndashishni 

talab etadi.  Yani jamiyatning   bir  bosqichdan  ikkinchisiga O’tishi  inson h’aёtida  fikirlashida  

jamiyatning moddiy, siёsiy va manaviy- marifiy   h’aёtida  buladigan O’zgarishlar  darajasin aniqlash  

kriteriyalarin belgilash zarur. 

Bugun umumiy tarixiy  davrga shu qatorda , O’tish davriga  kO’z qarashlar  tubdan O’zgardi,  

mundarijasidan  zamonimizning  O’ziga h’os qadiryatlariga  asoslangan. Professor  İ.Ergashev tug’ri 

aytganiday  «Bugun  tarixiy  davrga qarash  O’zinig mazmuni va manosiga kO’ra dasturiy  yakka  

g’oyalik  kO’z qarashdan  tubdan farq  qiladi. ------------ G’a’rezli  tizimning  emirilishi bilan  tarixiy  

davrdi siёsatlashgan, g’oyalashgan    mazmunida  tariflash tuqtatildi »

19

.  


Demak,  O’tish davrin siёsiy, falsafalik, moliyaviy va mannaviy-marifiy  soh’alarida  kechiraёtgan  

yuksak dinamikalıik jaraёnlarining  sabap va oqibatlarin  O’zida jamlagan  O’z oldiga tushuncha  sifatida  

etiborga olish h’am da   shu tarizda tah’lillash  tug’ri buladi. 

 Ana shunday kO’z qarashlarning  yig’indisin   manosin  O’zida tO’liq tasvirlaydi.  Albatta O’tish 

davri  nimadan nimaga   qaysi jamiyatning    qaysi jamiyatga O’tishi h’aqida  gap borish muommasi dunё 

olimlari diqqat etiborida turganligin etirofga olish lozim. Ayniqsa, jamiyat rivojlanishi  bosqichlarida 

informatsional ёndashish ,bugungi kuni bu muommaga oniqlik  kiritish maqsatida turli kontseptsiyalarni 

olga surishga umtilishda kuchaymoqda. 

Masalan, amerikalik sotsiolog Danel Bell  jamiyatlik rivojlanishni quyidagicha  uch bosqichga  

buladi. 


1.  Agrar jamiyat 

2.  İndustrial jamiyat. 

3.  Postindustrial ёki informatsion     jamiyat. 

O’ning jamiyatni klassifikatsiyalashtirish  (tizimlashtirish) ildizida jamiyatni  ishlab chiqarish 

texnologiyasi  ishlab chiqarishga natijali tasir  O’tkarishni belgilash, xizmat kursatish moddiy h’aёt 

turadi, olimning fikricha bugun dunёdagi  kup gina mamlakatlar  industrial jamiyatdan  infarmatsion 

                                                 

16

 Левитин Л. Дональд С.Карлайл. И.Каримов – Янги Ўзбекистон Президенти. –Т.:Ўзбекистон, 1996, 52 бет 



17

 Сол китапта 53 бет. 

18

 Қараң: Тафаккур, 1998, 4 сан. 87 бет 



19

 Эргашев И. Тараққиёт фалсафаси. Т. Академия, 2000, 59 бет 



jamiyatga  O’tish h’olatida

20

… Bazi  bir  Evropalik olimlar    industrial  va pogindustrial jamiyat bilan bir 



qatorda«Yangi jamiyat» (P.Draker), «Post zamanaviylashgan jamiyat» (J.F.Liotara), O’ndan  keyin  

«Rivojlangan jamiyat va  boshqa da shunday atamalarni  faydalanmoqda. 

Umuman, ularning nazariyasida insonning jamiyatdagi O’rni va roli  yana  boshqalarida bO’lsa 

O’tish davrida demokratiyaga tegishli bilm va texnika rivojlanishi tarzida bO’lgan O’zgarishlarni O’zida 

jamlagan

21

.  



Yuqorida kO’rsatilgan olimlarning fikrin umumiylashtirgan h’olda aytadigan bO’lsak: 

birinchidan, jamiyat qanday atalishiga qaramasdan, O’z rivojlanishida bir bosqichdan iikinchisiga O’tish 

jaraёnindan  iborat  bO’lgan rivojlanish subekti oladi; 

İkkinchidan, bir rivojlanish bosqichidan ikkinchisiga O’tishdagi asosiy kO’rsatkich  odamlarning 

h’aёt tarzlarida  kuzatiladigan O’zgarish h’isoblanadi. 

O’tish davrin faqat moddiy faktorlar darajasi bilan  bog’lik –uning manosin tuliq tasvirlamaydi. 

Shunga kura,  buladigan  ijobiy ёki salbiy O’zgarishlarga  tasir O’tkazishi  siёsiy faktorlarning  rolin 

aniqlash  muommasi h’am ah’amiyatli. 

Jamiyatda  rO’y beraёtgan h’ar qanday O’zgarishlar moliyaviy, jamiyatlik-siёsiy va manaviy 

soh’alarning aloqadarligi  h’olatida qaralganda gina O’tish davrining manosin  tushinishga bO’ladi: 

O’tish davri  mamlakatlar rivojlanishining ir jamiyalik moliyaviy  bosqichdan ikkinchisiga u’mumiy 

nizomlilik bO’lishi bilan     birga, O’larning h’ar birida O’tish jaraёnida h’ar h’il h’latda 

kO’rinadi.Barchasiga h’os bO’lgan asosiy umumiylik eskisining rivojlanish ih’tiёjlariga javob bera 

olmaёtganligi oqibatida yangi bosqichga O’tish zarurligin keltirib chiqarichi bilan  bog’lik. Shu manoda, 

O’tish davridagi asosiy bog’it«ortga qaytish» emas, balki «oldinga» yurish pasdan yuqoriga kO’tarilish 

ёki oldingi darajaga nisbatan rivojlanish demak. 

Eski tizimdi saqlab qalish yulidagi  turli urunishlar, qon tO’kishlar xaliq boshiga tushadigan 

achinarli qayg’ulariga  qaramasdan O’larning qaysi darajada bO’lishiga qaramastan, baribir O’tish 

davrining asosiy yunalishi O’zgarmas bO’lib qola beradi. Shu manoda,Leonid Livitining quyidagi fikriga 

qO’shilish mumkin.Jamiyatlik O’tish davri – akslarining  biri. İnsoniyat tarixida bunday davrlar  kam  

bO’lmagan. O’lar O’z ora qancha fariq qilmasin, asosiy  manosi bir –jamiyat asoslarin, yaniy  moliyani, 

siёsiy tizimni,  madaniyatni zamonaviylashtirish»

22

, deb ёzadi. Lekin ana shu zamonaviylashtirishni  



qaysi  O’lcham nizomidan   kelib   chiqib amalga oshirish kerak degan suroqga  javob topish zarur buladi. 

Sababi, zamon O’zgaruvchan  tezlik bilan oldinga intiluvchang jaraёn. Muommoga  shu tarafdan 

qaraladigan bulsa,  O’tish davrining  yakunlanish O’lchamlari bormi ёki zamon singari uzluksiz jaraёn 

h’isoblanama,  degan savollar  yuzaga keladi. 

Aslida, yuqorida biz tushunchaga bergan tarifimizga tarixiy rivojlanishning  jamiyatlik-moliyaviy 

tizimidan ikkinchisiga O’tish uchun zarur buladigan O’z oldiga  bosqich  ekanligin belgilagan edik. 

Albatta, u malum muddatdan sO’ng  oqiriga etadi va  jamiyat oldingiga nisbatan yangi rivojlanish  

bosqichida yashay boshlaydi. 

Biz, ana, shunday jaraёnni aniq tushinishimiz kerak. Agar shunday  bO’lmasa, O’zining boshidan 

O’tish davrin  O’tkazish bilan ёshaydi va bu oxiri yO’q jaraёn degan natog’ri  qarorga keladi. 

 

Mustaqillik sabapli O’zbekistonning totalitarizmdan asta sekin demakratik jamiyat sari 



O’tishning  O’ziga h’os  h’ususiyatlari  h’am bundan h’olis emas. Jamiyat erishgan g’alabalar asosida 

rivojlanish imkoniyatlarining  yakunlanishi, O’ning  etilishaёtgan  ih’tiёjlarin qanoatlandirishga kuchi 

etmay qolishi, jamiyatni yangi bosqichga  kutarilish zarurligin keltirib chiqaradi. Demak, birinchidan, 

O’tish davrin jamiyat O’zi erishgan  imkoniyatlar asosida  rivojlanishning  yakunlanishi, etilaёtgan  

ih’tiёjlarni qanoatlandira olmay  qolishidan boshlab,uning yuqori bulgan  imkoniyatlarining yuzaga 

kelishiga  qadar bO’lgan  muddat bilan belgilash mumkin. 

İkkinchidan, bir ijtimoiy-moliyaviylik, siёsiy tizimdan ikkinchisiga O’tish davri ёki aniqrog’i,  

masofa bosqichining muddati ana shu yangi yuzaga kelgan  rivojlanish jaraёni tasvirlanishi bilan 

yakunlanadi.  

                                                 

20

 Вопросы философии, 3 сан, 2001, 6 бет. 



21

 Вопросы философии, 3 сан, 2001 

22

 Вопросы философии, 3 сан, 2001, 53бет 



Uchinchidan, insoniyat faqat O’tish davri bilan yashamaydi, balki uning boshlanaёtganiday oxiri 

da bor. Ana shu, oqirgi jaraёn darajalarin ёki  tizimlarining biri ikkinchisi bilan  farqlash imkoniyatin 

beradi. Demak, demokratiyalik rivojlanish  ana shu imkoniyatni inson manfaatlari bilan bog’liq. Bunday 

sharoyatda zamonning talab  va rivojlanish  darajalarida yangi paydo bulgan  ijtimoiy-moliyaviy,  siёsiy  

tizimning  turli soh’alarida  bor bO’lgan  mexanizmlarning   astoydil ishlashi amalga oshadi.  Aniqroq  

qilib aytadigan bulsak mamlakat h’aёtida astoydil rivojlanish jaraёni buladi. Shu kO’z qarashdan  

L.Levitinning postkommunistlik maskandagi  O’tish davrin «zamonaviylashtirish» O’lchami singari 

fikriga qushilish mumkin. Uning «…zamanaviylashtirish aniq yakunlanmagancha, yani mamlakat 

astoydil rivojlanish  siёsiy astoydillik darajalariga erishgancha   bulgan davr«O’tish davri»  deb 

ataladi»


23

, degan tarifiga faqat zamon kO’z qarashidan qaralsa gina tog’ri buladi. 

 Sababi,insolar  ixtiёjlariningtuliq taminlanishi va jamiyat rivoshlanishining etuk darajaga  

kO’tarilishi fuqoralik jamiyati qurilganda gina amalga oshadi. Lekin, fuqoraliq jamiyatin insoniyat 

talablarin qanoatlandiradigan jamiyatning eng yuqori  bosqichga kO’tarilgan va uning bundan keyin 

rivojlanishiga ih’tiёji bO’lmaydigan«oxirgi manzil» sifatinda qarash va ilmiy kO’z qarashdan tug’ri 

bO’lmaydi. Sababi, faqat talabning yuzaga kelishigina rivojlanish zarurligin keltirib chiqaradi. U tuqtagan 

vaqitdan boshlab rvojlanishda tO’qtaydi. 

Shu  manoda dunёning qandayda bir  mamlakatida   fuqoralik jamiyati qaror topgan deb aytish 

qiyin. 


Shuning uchun da bugun isoniyat fuqoralik jamiyatiga uzining g’oyasi sifatida qaramoqda va uni 

qurish uchun faoliyat kO’rsatmoqda. 

O’tish davri h’aqida fikr yuritganimizda shuni  O’z oldiga bilish kerak, fuqoralik jamiyati qadar 

bulgan barcha tizmlarning inson manfaatlari va talablarin tuliq qanoatlandira olmasligi sabapli ularning 

birinchisidan ikkinchisiga  obektiv tarzi uchun ih’tiёjni yuzaga keltirib turadi. Bu, O’z navbatida, yangi 

tizimga O’tish davrin belgilab beradi. 

Lekin, demokratik jaraёnlar asosida qurilgan yangi jamiyatga O’tish  bir qatar uziga h’os 

h’ususiyatlarga ega u’lar quyidagicha: 




Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling