O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Download 0.73 Mb.
Pdf просмотр
bet6/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.73 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Birinchidan, ayrim mamlakatlarda demokratik jaraёnlar yangi tizimning ichida shakillanadi va 

buning xalq uchun provan h’aёtni taminlash  yulidagi talablarida kurindi . Tug’ri, bu jaraёn tekis amalga 

oshmaydi, balki juda murakkab kechadi. Ana shu qiyin muommalarni echish tug’ri yulni tanlashdagi, 

yani jamiyat rivojlanishining xalq manfaatlariga  qaratilganligi insonning tula manodagi  h’uquqlari va 

erkinliklarin taminlashi  jamiyatga aylanishiga olib keladi. 

İkkinchidan,  O’tish davri  yuqori darajadagi moddiy imkoniyatlar yuzaga kelishi bilan 

tamomlanbaydi, balki O’larning xalq parovanligiin taminlashda qaysi darajada qaratilganliga va insonlar 

erkinliklarining taminlanganligi bilan bog’liq jaraёn h’isoblanadi. Ular faqat gina mamlakatlarning 

geografik faktoriga emas balki ana shu mamlakatda ёshaёtgan xalqning siёsiy madaniyati va mentalitetiga 

soy  bulishiga h’am bog’liq. Bularning h’ammasi tarixiy rivojlanish bosqichlarida shakillanib va 

rivojlanib kelgan tajriyba h’isoblanadi. 

Ayni paytda, bugungi kunga qadar O’tish davrining fundametal nazariyasi ishlab chiqilmagan. 

Buning oqibatida  mamlakatlarning malum tarixiy  bosqichni boshib  O’tmasdan, uni chetlab demokratik 

jamiyatga O’tishga bulgan h’arakatlar yuz bermoqda. Bu O’z navbatida, ular h’aёtida ayrim h’alotlarda 

ulkan tragediyalarni keltirib chiqarmoqda. Shuningdek, h’ech bir mamlakatga chetdan demokratiyani 

«eksport» qilib bulmaydi. Bunday urinishlar mamlakatlarda  turaqsızlıqqa sabab bO’ladi, uni 

rivojlanishdan orga  ketishiga olib kelishi mumkin. Bunday mamlakatga chetdan demokratiyani «eksport» 

qilgandan kura uning shakillanishi uchun shart sharoit yaratib bergan maqulroq. Yakunlab aytganda, 

O’tish davri ijtimoiy-moliyaviy, siёsiy tizim emas, balki mamlakatlarning ularga O’tishi uchun zarur 

bulgan fundametni shakillanishiga keladigan tarixiy masofa bosqich h’isoblanadi. Uning boshlanishi eng 

avvalo mamlakatlarda buladigan siёsiy O’zgarishlar va uning asosida  bulsa moliyaviyliklarida, ijtimoiy 

va manaviy k sah’olaridagi O’zgarishlar bilan bog’liq bO’lganligin yangi jamiyatning shakillanishi uchun 

imkoniyatlar tuliq yuzaga chiqadi. O’ning O’ziga h’os  h’ususiyatlari h’aqida Prezident  İ.Karimov aytib 

O’tkanidek «O’tish davri muommalarining yig’indisi va h’ususiyatlari bir vaqitning O’zida  bir qator  

                                                 

23

 Вопросы философии, 3 сан, 2001, 53бет 



juda qiyin va murakkab  ijtimoiy-moliyaviy vaziyfarining echilishin taklif etadi»

24

. O’tish davri qancha 



h’ar xil bO’lmasin, baribir  barcha ijtimoiy-moliyaviy, siёsiy tizimlar uchun  zarurli, sababi, u h’ar bir 

paydo bulgan yangi jamiyat uchun fundamet taёrlash imkoniyati h’isoblanadi.U fundament faqat 

moliyaviy emas, shuningdek, jamiyat ag’zolarining O’zlarida yangi jamiyatga «moslashish» tarafida 

zarur buldi. 

Bu O’tish davrining bir necha modellari tajribasin  tah’lillash  zarurligin paydo etadi. 

O’tish davrining modellari va ularning O’ziga h’os h’ususiyatlari.O’tish davri tushunchasi

uning manosi va umumiy nazariyalik muommalari  turli ijtimoiy-siёsiy, moliyaviy fanlar tarafidan 

insoniyat rivojlanishining  aloh’ida bosqichlarida  demokratik printsplar asosida faoliyat    kursatadigan 

jamiyatga  O’tishdagi turli modellarning O’ziga h’os  h’ususiyatlarin O’rganishna taklif qiladi.  Bizga 

malum, totalitarizmga asoslangan ijtimoiy-siёsiy,  moliyaviy bosqichlarning  demokratik jamiyatga 

O’tishi  juda murakkab jaraёn  h’isoblanadi. Uning murakkabligi shundaki, unga qadar buladigan 

rivojlanish bosqichlari obektiv talab sifatida  birining ichida ikkinchisi  shakillanib kelgan mamlakat  va 

uning ijtimoiy-moliyaviy, munosabatlari  formalik jih’atdan O’zgargan bulsa h’am  mazmunan bari bir 

massani buysinishda  saqlab turishda, uning  ustidan h’ukumronlik qilishga qaratilgan. Ulardagi yana bir 

h’ususiyat-«massa mamlakat uchun » degan printsipning amal qilishganligi bilan  h’am xarakterlanadi. 

 Demokratik jamiyatda bulsa eng avvola  siёsiy tizim tubdan O’zgarib xalq imkoniyatin  

boshqarishda tug’ridan tug’ri  ёki yashirin qatnashdi va «massa xalq uchun » emas, aksincha, «mamlakat 

xalq uchun» degan printsipning ustunligi  asosida mamlakat boshqarishi amalga oshadi. 

Shu manoda h’am demokratik jamiyatga O’tish jaraёni mamlakatlarning barcha soh’alarida 

tubdan O’zgarish ishlarining amalga oshirilishi  natiyjasi sifatida kO’rinadi.  

Demokratik jamiyatga O’tishda siёsiy soh’ada mamlakatning amaldagi  mexanizmlari 

h’isoblanadi. Uning O’rnida qurilaёtgan  jamiyat manfaatlariga javob beradigan  mexanizmlar shakillanib 

boradi. Moliyaviy soh’ada bulsa bozor munosabatlari qaror topadi,. Rivojlanish davomida massaning O’z 

manfaatlarin erkin qanoatlandirish  umumiy moliyaviy rivojlanish yuz beradi. Manaviy-marifiy soh’ada 

inson faktori qadr qimmati  etuk darajasiga kutariladi. Shunday jaraёnlar sabapli jamiyatning etuk 

intellektual kuch asosida rivojlanishi h’aqiqatga aylanadi. 

Shuning uchun h’am bugungi kuni dunё mamlakatlari demakratik jamiyatda O’z g’oyasi sifatida 

qaramoqda. Uni paydo etish uchun talabgarlik kursatmoqda, lekin demokratik jamiyatga O’tishning 

barcha  mamlakatlar bir bulgan  aniq modellari yO’q va u bulishi h’am mumkin emas. Sababi h’ar bir 

mamlakat O’zining tuzilishi  moliyaviy rivojlanish darajalari, moddiy shu qatorda,  intellektual 

imkoniyatlari va xalqning  mentaliteti  h’aёt tarizi, urf-odatlari va qadryatlari bilan bir-biridan ajiralib 

turadi. Ularni h’ech qachon bir qalbga  solib bulmaydi. Unga h’arakat h’ech qanday natija berib gina 

qolmasdan, balki og’ir oqibatlarga olib kelishi mumkinligin tarixiy tajriba tasdiqlagan, shuning bilan 

birga demokratik jamiyatga  O’tishning barcha mamlakatlar uchun  umumiy bulgan qonuniyatlari h’am 

bor. Masalan, siёsiy tizimni isloh’atlash  bozor munosabatlarin shakllantirish  insonning O’z ichki 

imkoniyatlarin  yuzaga chiqarishi uchun shart sharoitlarni yuzaga keltirish, jamiyat jaraёnida etuk 

intellektual potentsial ustunligin taminlash va boshqa bir qator nizomliklar barcha demokratik jamiyat 

qurishga intilaёtgan mamlakatlar uchun umumiy h’isoblanadi. Lekin umumiy nizomliklar  barcha 

mamlakatlarning uziga h’osligin h’isobga olgan h’olda demokratik jamiyatga O’tishni inkor etmaydi. 

Aksincha, O’tish davrida muommalarning mano mazmunin chuqur anglagan h’olda, ularni tezlik bilan 

echish imkoniyatlarin beradi.  

Demokratik jamiyatga O’tish deganda, mamlakatlarning turli tizimlardan  (totalitarizm, 

kapitalizm, h’arbiy diktatura va ) demokratik printsiplar asosida rivojlanishi uchun yuzaga kelgan 

imkoniyatga ketadigan  masofa  vaqt tushiniladi. Ana shu vaqt ichida demokratik jamiyat uchun zarur 

bulgan moliyaviy, ijtimoiy-siёsiy va manaviy-marifiy imkoniyatlar yaratildi.Masofa vaqtning 

boshlanishi va uning O’z oxirigacha  O’tish davri  masalalari qatoridagi eng ah’amiyatga ega.  Sababi 

bugun bu masala ilmiy adabiёtlarda O’z echimin  topgan yO’q.Unga aniqlik kirgizilmagan bulsa 

O’tish davrining boshi  va oxiri qaerdaligin  bilib olish imkoniyatin bermaydi. Tug’ri,  O’tish davri 

ikki yunalishda maoliyaviy h’aёtda  va siёsiy h’okimyatda  demokratik jamiyatga olib borishi  tubdan 

                                                 

24

 Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари. –Т.Ўзбекистон, 1999, 74 бет 



 

O’zgarishlarning bulishi va uning asosida jamiyatlik  va  manaviy- marifiy soh’alarda olib boriladigan  

isloh’atlarning boshlanishi bilan xarakterlanadi. O’tish davrining yakunlanishi bO’lsa  demokratik 

tamoyilining tulaligicha h’aёtlik  chinlikga aylanishi bilan bog’liq. 

Bugunga qadar  demokratik printsiplar asosida rivojlanaёtgan mamlakatlarning O’tish davriga 

asoslanib, bu davrning 3 asosiy yO’li ёki modeli shakillanganligin aytish mumkin. 

Uning birinchisi- klassikalik dasturiy yO’l h’isoblanadi. Klassikalik yO’l deganda, insoniyatning 

demokratik rivojlanish yO’liga O’tishning dastlabki formasi  va uning dunёdagi  kO’pchilik mamlakatlar  

rivojlanishida natiyja bergan modeli tushuniladi. Bu yO’lning xarakterli h’ususiyatlari  shundaki, unda 

sirtqi kuchlarning  aralashuvisiz, mamlakatning O’z ichki imkoniyatlariga  tayangan h’olda  demokratik 

jamiyatga O’tishi amalga oshadi.Bu yO’lning yana bir asosiy h’ususiyati shunda, u uzoq tarixiy 

bosqichda amalga oshadi. O’tish davrida siёsiy soh’ada  qancha ziddiyatliklar  bulishiga qaramasdan, 

moliyaviy soh’ada isloh’atlar amalga oshirila boshlandi.Bu soh’adagi  ah’amiyatli chora  shaxsiy 

mulkdorlikni qaror toptirish h’isoblanadi. Ana shu ilojning  natiyjali amalga oshirilishi mamlakat 

h’aёtining boshqa soh’alarida, ayniqsa, ijtimoiy-siёsiy va madaniy-marifiy soh’alarida da isloh’atlarning 

amalga oshirilishiga imkon beradi. Klassik O’tish davrining h’arakterli jih’ati moliyaviy soh’ada shaxsiy 

mulkdorlik rivojlanishi sabapli xalqning  kO’bchiligi ish bilan taminlanishi mumkin. Biroq, asosiy  

moddiy boylikning bir bulagi  odamlarda jamlanib qolishi boshqalarning bulsa  unga qaram bulib  qolishi 

mamlakat ichki h’aёtida ulkan qarama-qarshiliklar h’atto fuqorolar urushini keltirib chiqarishi mumkin. 

Bu jaraёn  mulk egalarining  xalq parovonligin  taminlashg sari qiladigan  h’arakatlari O’zining natiyjasin 

bera boshlaganicha  davom etadi. Ana shu jaraёnlar asosida  xalqning siёsiy ongida  O’sib boradi. 

Ularning O’z h’uquqlari taminlashiga erishishga  intilishi kuchayadi. Bu O’z navbatida mamlakat siёsiy 

h’aёtida  demokratik jaraёnlarning yuzaga kelishi va uning O’sib borishiga O’z tasirin O’tkazadi. 

Klassik O’tish davrining boshlanishi kapitalistlik munosabatlarning yuqorgi bosqichi, uning 

iqtisodiy  isloh’atlar O’tkazmasdan  rivojlanishiga imkoniyat  etmay qolishi oqibatida yuzaga keladi.  

Bu yO’lning klassik (dasturiy) yO’l deb atalishiga sabap shu mamlakatlarning demokratik 

jamiyatga  daslab  ana shu  kurinishda yuzaga kelgan edi.  Bugungi kuni etuk progresske etishgan   

mamlakatlarning kupchiligi, ana shu yO’ldan borgan. Klassik  yO’l  muommalarining  kupchiligi,       

ularni echishning  murakkabliligi   xaliqnig   jaraёnga « kO’nligip» borishi singari masalalar bilan bog’liq  

bulganligi uchun da   Evropa mamlakatlarida  bu jaraёn ёki  ikki yarim asirga qadar davom etdi.  Ana shu 

muddat ichida  mamlakatlarda iqtisodiy  soh’adagi  g’alabalarning asosida  demokratik  qadryatlarda  

shakillandi. Bu mamlakatlarda fuqorolik jamiyatin etilishtirish jaraёnlari davom etmoqda.  

Demokratik jamiyatga  O’tishning ikkinchisi -  revolyutsion  yO’l h’isoblanadi. Uning xarakterli 

h’ususiyati shunda,  mamlakatlarda yuzaga keltirilgan  iqtisodiy potentsial kO’pchilik xalqningh’aёt 

tariziga nisbatan yuqori bulganligiga  asoslanib, daslab  mamlakat siёsiy h’aёtida keskin O’zgarishlar  

amalga oshiriladi. Yani, amaldagi h’okimyat   formasi soplashtiriladi va deoning O’rniga yangi,   

demokratik jaraёnlarning  rivojlanishiga  soy h’okimyat kurinishi va uning  infra tuzilishi  yuzaga keladi.  

Ular O’z navbatida  iqtisodiy h’aёtida  keskin isloh’otlarga imkoniyat ёratadi. Ayniqsa,  amaldagi  milliy 

volyuta   bekor etiladi (sindiriladi). Bu bulsa iqtisodiy isloh’otlarni  O’tkazish shart sharoitlarning 

imkoniyatlarin  izlashni  taklif etadi.  Buning oqibatida  xalqning  qulidagi moddiy qarajatlar O’z 

bah’osin yO’qotadi va mamlakat  siёsiy h’aёtida  bulgani singari,  iqtisodiy h’aёtda  va demokratik 

jaraёnlarning rivojlanishi yuz beradi.  Bu yO’l juda xatarli. 

Revolyutsiyalıq  yO’l  O’tish uchun  zarur bulgan  asosiy  faktorlar qatorida: 

A) O’tgan tizim sharoitida shaxsiy mulk ildizlarining  saqlanib qolganligi;  

B) demokratik qadriyatlarning  nih’ollarining borligi; 

V)  mamlakat h’aёtin demokratik jaraёnlar asosida qayta qurishga qodir bulgan  intellektual 

potentsialning  etarli bulishi; 

G)  xaliqning malum bir miqdori ana shu demokratik jaraёnga h’ech bulmaganda  soy taraflari 

singari yakuniy faktor. Ularning h’ar biri  revolyutsiyalıq    yO’l uchun  O’z oldiga  ah’amiyat kasb etidi. 

Masalan, intellektuallarning rolin olib kO’ramiz. Ular mamlakat h’aёtida buladigan h’ar bir O’zgarishni  

yuzaga keltirishi asosiy qudrat h’isoblanadi.  Xalq h’okimyatidan kura, ularga kuproq ishonadi. Shu 

manoda, ular massani  shakllantiradi va demokratik jaraёn sari etaklaydi. Shuning bilan birga 


intellektuallarning  uzida demokratik jaraёnlarning murakkab masalalarin  echishda  bardosh beradigan ,  

jamlashgan kuch darajasiga kO’tarilgan bulishi lozim.  

İntellektuallarning xarakterli h’ususiyati shunda, ular boshqa ijtimoiy qatlamlardan kO’ra jamiyat 

h’aёtida yuzaga keladigan jaraёnlarni ldidan bilishga urinadi va O’zgarishlarning boshida buladi. 

Xaliqning malum bir bulagi  mamlakatning O’tish davridagi murakkab jaraёnlarga  moslashishi zarurligi 

faktori demokratik jamiyat uchun O’z oldiga ah’amiyatga ega.  Bu jaraёnda xalq murakkab masalalarni 

echishda  faqat nazoratchi bO’lib, ularni echishda belsene qatnashmasa, revolyutsiyalıq yO’l h’ech 

qanday natiyja bermaydi, aksincha,  revolyutsiyalıq yO’l mamlakatni  jaraёndan ortda qolib ketishiga olib 

keladi.  İntellektuallarning  ana shu O’zgarishlardagi  birligi  jamlashgan   tashkilotlar va 

h’arakatlandiruvchi kuchlarga aylanishin taklif etadi.  

Revolyutsion yO’l jamiyatning siёsiy h’aёtida  keskin burilish paydo etadi.  Mamlakatlar siёsiy 

tizimda  boshqarishning  manolik tarafdan butunlay yangi,  demokratik emas  formasi paydo bO’ladi. 

Ular O’z oro ichki kurashlarning h’avj olishi  bazi mamlakatlarda  qon tukilishiga h’am sabap bO’ladi. Bu 

yO’l bir qancha  murakkab va  mamlakat h’aёtida juda ulkan  quzg’olanlarga olib  kelishin  h’isobga 

olsak, unda demokratiya  jaraёnlari paydo bO’lmaydi. 

 Demokratik jamiyatga O’tishning uchinchisi- evalyutsion ёki  bosqichma- bosqich yO’l 

h’isoblanadi. Uning xarakterli h’ususiyati shunda mamlakatda amaldagi siёsiy h’okimyat  soplashtirilib, 

uning O’rniga  yangi h’okimyat  paydo bO’lishi bilan,   eskini keskin bir «suqqi»  bilan yO’q qilmasdan  

bsqichma-bosqich,  sabrlilik bilan tamom qilinadi. Hatto ularning  ayrim imkoniyatlardan  da 

poydalaniladi. Ana shu jaraёnlar iqtisodiy isloh’otlar  olib boriladi va bu yO’nalishda  yangi munosabatlar  

shakillanadi. Bu yO’lning O’ziga h’osligi siёsiy va iqtisodiy h’aёtda O’tkazilaёtgan isloh’atlar bilan  

birgalikta  manaviy- marifiy soh’alarida  yangi ih’tiёjlar  asosida rivojlandirilib  borishida kO’rinadi. 

 Nima uchun asta-sekinlik bilan bosqichma-bosqich O’tish zarurligi tug’ildi? Agar  asta-sekin  

utiladigan bO’lsa, uning klassik yO’ldan  farqli tarafi nimada? Unda h’am asta-sekinlik  bilan demokratik  

jamiyatga O’tiladiku?  

Evolyutsion  yO’lning klassik (dasturiy ) yO’ldan farqli taraflari bor. Ular quyidagilardan iborat. 



Birinchidan,  klassik yO’ldan  yO’ldan rivojlanib borish tilagi demokratik qadryatlar bor 

jamiyatda yuzaga keladi. Bunda  faoliyat     kO’rsataёtgan  tizimning rivojlanishi, mulk egalarin  oddiy 

xalqning  talablarin qanoatlandirib borishga yunaladi. Uning O’ziga h’osligi, h’ar ikki tarafning h’am  

manfaatdorligida.  Bunday sharoitda  demokratik qadryatlar  ijtimoiy-siёsiy  munosabatlarni manaviy 

tufayli xalq farovonligin  taminlash printspiga  aylanib qoladi.  Hozirgi davrda kO’pchilik mamlakatlar 

evolyutsion yO’l totalitarizm  ёki diktaturalar  h’ukumronligin  yO’q qilishning bir tug’ri  yO’li ekanligin  

tasdiqlamoqda. Ayniqsa, O’rtacha rivojlangan  mamlakatlarning demokratiyaga O’tishi uchun  h’os 

bulgan bu yO’l mamlakatlar h’aёtida  kekin O’zgarishlarni amalga oshirishning  imkoniyatlari 

bO’lmaganligi bilan bog’liq. İkkinchidan, klassik O’tish yO’lida xalqning dunёga kO’z qarashi O’zgarib 

borishin  yuzaga keltirsa, totalitarizm- massaning ongin tuliq O’z manfaatlariga bO’ysindirgan  jamiyat 

bO’lganligi uchun h’am  buni birdan  demokratiyaga  moslashtirish  juda qiyin bO’ladi. Sababi, ongni 

O’zgartish qisqa vaqtda amalga oshmaydi. Ujamiyat h’aёtida bO’ladigan O’zgarishlarga soy ravishta yuz 

beradi. 

Ayniqsa, bu jaraёn sanoat  ishlab chiqarishi oz rivojlangan, agrar sektori etakchilik  qiladigan 

mamlakatlarda asta sekinlik bilan  amalga oshishi da  nizomlilik sanaladi. Sababi, bunday mamlakatlarda 

xalqning siёsiy  madaniyati keskin O’zgarishlar,  talabdan ortda qolgan bO’ladi.  



Uchinchidan, klassik O’tish uchun h’os bO’lgan  kapitalistlik  munosabatlar sharoitida  

demokratiyaga O’tishda  eski tizim  xavif   tug’dirmaydi, balki uningsh O’rnin  rivojlangan yangi 

demokratik  munosabatlarga  bO’shatib bera boshlaydi.  

Totalitarizm bO’lsa demokratik jaraёnlar uchun xavif tug’diradi. Sababi, uning h’ukumronligi 

davridat  shakillangan kuchga  tayangan  munosabatlar  va manaviy-marifiy potentsial  demokratik 

jaraёnlar  rivojlanishiga  qarshilik  kO’rsatib turadi.  Buni h’isobga olmash mumkin emas. Shuning uchun  

h’am  O’zbekistonning demokratik jamiyatni qurishda prezident İ.Karimov aytganidek «Mamlakat va 


jamiyatni  isloh’atlash va modernizatsiyalashda O’zbek modelining  ah’amiyatli bulagi bulgan  

bosqichma-bosqich  printspiga  bundan buёn  qattiy amal qilishni  taminlanadi»

25



 Shuning bilan bir qatorda  mamlakatning  rivojlanish darajasi, xalqning mentaliteti, urf-odatlarin 



va qadriyatlarin h’isobga olish  evolyutsion yO’lning  ulkan imkonyatlaridan  bO’lib bu O’tish davriga 

nisbatan  kam yO’qotshlar  bO’lishiga sabab bO’ladi. 

KO’b gina olimlar bugungi kuni evolyutsion yO’lni  O’tish davri uchun eng maqul yO’l sifatida  

tan olmoqda. Masalan, Rossiya İlmlar Akademiyasining  akademigi A.N. Yakovlev  shunday ёzadi: «… 

revolyutsiya, bu- boshi ёpiq kO’cha,  yO’lni yO’qotish demak. Uz aro  janjal va tupolanglar  sharoitida  

pastdan, va yuqoridan  boshlanadigan jinoyatlar  h’avij oladi. Shu  borishda lyumpenler  jinoyati  

h’okimyat jinoyati  bilan bir-biriga  aralashibketadi.  Revolyutsiya davrida   achinishsizlik  ilgari 

kurilmagan darajaga   etadi. U  ilgari rivojlanish h’aqidagi   nazariyalarni ёratadi da,  oxirida ana shu  

h’arakat yO’liga  tO’siq buladi. Faqat tabiyiy, evolyutsiyalik  yO’l insonga  qanaotlanish  tuyg’usin,  

jamiyatga bO’lsa, O’z rivojlanishin  izchil, puxta uylangan,  rejali tarizda  amalga oshirish imkonin 

beradi»

26

.  



Evolyutsion yO’lning yana bir muximligi shundaki, bugun insoniyat juda ulkan intellektual  

komillik  darajasiga kO’tarildi. Shuning bilan birga, uning  talablari va unga mos ravishta rivojlanib 

bormoqda. Ana shu ikki jaraёnni  birlashtirib  rivojlandirish imkoniyatin  faqat evolyutsion  yO’ldan 

borish bilan  echish mumkin buladi. Bugun ana shu tragediyaga olib keluvchi  qarama-qarshiliklarning  

oldin olishga va rivojlanishga kelisim yO’li bilan  erishish imkonin  bermoqda.    Bu yO’l bugun O’z 

mustaqilligin qulga kirgizib, endi rivojlanaёtgan Aziya, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlari uchun 

h’am natiyjali h’isoblanadi. Ular h’ozirgi jaraёnning qaysi bosqichida bO’lishiga qaramasdan, demokratik 

rivojlanish bosqichiga h’am  tabiyiy evolyutsiyalik yO’ldan borishi  maqsadga erishish demak. Lekin, 

ularning ichki h’aёtiga, aralashish, demokratiyani sirtdan  «bir suqqi» bilan kirgizishga  h’ar qanday 

urunishlar kutgan natiyja bermaydi. Bunday h’olat     faqat  mamlakatda  ichki  va tashqi  qarshiliklarning  

kuchayishiga  demokratiyaning  yaratuvchilik kuchiga emas, uning rivojlanishidan  ortga  surib tashlashi   

buzg’inchi kuch sifatida  kO’rinishga olib keladi.Bunday sharoitda mamlakatda  fuqorolar urushi kelib 

chiqishi mumkin. Bu  O’z navbatida mamlakatlar aro, millatlar aro qarama-qarshiliklarni  kuchaytib, 

demokratiyaning  qaror topishiga yO’l qO’ymaydi.  

 Evolyutsion yO’lning natijali rivojlanishi uchun tashqaridan  buladigan h’arqanday «ёrdam» 

mamlakatda demokratik jaraёnlar  rivojlanishi uchun zarur bulgan shart-sharoitlarni yuzaga keltiradi.  

Sababi demokratiya h’okimyat boshqarishida  xalqning qatnashuvi bilan belgilanar edi, uni majburlab  

boshqarish jaraёnida  engizib bO’lmaydi, uning uchun ih’tiёj, zarurlik, sharoitlarining yuzaga kelishi va 

xalqning undan paydolanishiga bO’lgan «tabiyiy»  intilish shakillanishi kerak.      

Ana shu jaraёnning  yuzaga kelishi evolyutsiyalik ёO’l bilan demokratik jamiyatga  O’tish 

imkonin beradi. Bu yO’lning natiyjaliligin O’zbekiston misolida kO’rish mumkin. Qullasi, evolyutsiyalıq 

yO’l bugun  dunё mamlakatlarining  rivojlanishiga va  voh’alarda                  barkarorliktın’  bO’lishiga 

xizmatqilmoqda va  umum jaraёn uchun  natiyja  beradigan yO’l sifatida  etiborga olinboqda. Bu 

jaraёnlarni O’rganish zarurli ih’tiёj sanaladi. O’zbekistonda demokratik jamiyatga O’tishning O’ziga 



h’os h’ususiyatlari.  O’tish davrining umum nizomliklari O’zbekiston uchun h’am umumiylikga ega. 

O’tish davrining boshlanishi amaldagi siёsiy h’okimyatning tamomlanishi, uning ildizida iqtisodiy 

soh’adagi isloh’otlarning  amalga oshirilishi uchun tirnoq tayёrlash va ilgari  tizimning  bor  manaviy-

g’oyalik  zO’rligidan qutilish bilan xarakterlanadi. Ular qaysi  darajada bO’lishiga qaramasdan,  

demokratik printsplar asosida rivojlanish yO’lin  tanlagan barcha  mamlakatlar uchun  umuman zarurlik  

h’isoblanadi. Lekin, h’amma  O’tish davri vaqtida  amalga oshiriladigan  masalalar strategiyasin 

belgilash,  ularni echishning  mexanizmlarin  ishlab chiqish  va ularni reallikga  aylandirish  singari h’ar 

bir mamlakatning  O’ziga h’os h’ususiyatlari bO’ladi. Bir mamlakatning  ёki bir necha  mamlakatlarning  

O’tish davrida qO’llanilgan  tajriybalarin  ikkinchi mamlakat  qO’llanila olmaydi.     

Sababi, demokratik jamiyatga  O’tishda faqat mamlakatlarning  rivojlanish darajalari belgilovchi 

ah’amiyatga ega bO’ladi. Ana shunday, h’ar bir mamlakatda yashaёtgan  xalqning  mentalitetin 

                                                 

25

 Каримов И.А.Бизнинг бош мақсадимиз – жамиятни демократиялаштириш ва янгилаш, мамлакатни модернизация ва 



ислох этишдир. Т: Ўзбекистон, 2005, 34 бет 

26

 Яковлев А.Н. Қайтадан кашф этилган мамлакат. Сўз боши урнида. «Халқ сўзи»,2001йил, 9 февраль. 



h’isobga olishda ah’amiyatga ega. Uni h’isobga olmash  maqsadga erishish imkonin bermaydi. Shu 

sababdan  h’am  O’zbekistonda  O’ziga mos  bO’lgan evolyutsion  yO’li ishlab chiqildi. Bu yO’lning 

O’zbekiston uchun eng maqul yO’l ekanligi prezident İ.Karimov tarafidan  ilmiy asoslandi va  uning 

kontseptual g’oyalarin  fundametal tarizda  bosqichma-bosqich  amalga oshirishga kirishildi

.     

Bu yO’l prezident tarafidan  ishlab chiqilgan  besh printspda  O’z aksin topdi. Ana shu 



printsplarni klassifikatsiyalab  prezident shunday aytgan edi: «  shuni, O’z oldiga  aytib O’tish kerak,  

ёlg’on  revolyutsion   sekiriO’lersiz, qayg’uli oqibatlarsiz  va kuchli jamiyatlik ёrilishlarsiz  evolyutsion 

yO’l bilan  normal, madaniyatli rivojlanish – tanlab olingan  yO’lning  asosiy mazmuni va manosi 

sanaladi»

27

.  


 Bu bosh g’oyani prezident İ.Karimov dunё  mamlakatlarining  tajriybalarin chuqur tah’lilash  

asosida  ilgari surdi va O’zbekistonga  h’os O’tish davri modelin  ishlab chiqishda  uning dunёdagi  xech 

bir mamlakatdagi  modellarga  uxshamasligiga asosiy etiborni  qarotdi. 

 Bu mamlakatimz  O’z mustaqilligin qO’lga kirgizgan va  mustaqillikga  qarshi xavib  h’ali tuliq  

soplashtarilmagan  sharoitda- 1992 yili, bu kontseptual g’oyani ilgari surdi. O’zbekistonning  h’aqiqiy  

mustaqillikga  erishishdan iborat O’z yO’li respublikani   rivojlanishning quyidagi asosiy  O’ziga h’os 

h’ususiyatlari  va shart-sharoitlari  h’ar taroflama  h’isobga olishga asoslanadi. 

 Avval,  u xalqning milliy  tarixiy  h’aёt va  fikirlash  tarizidan, xalq dasturlaridan kelib chiqadi. 

Chuqur O’tmishdagi dasturiy jamoat  h’aёt tariziga  borib taqaladigan  kollektivchilik  asoslari 

O’zbekiston xalqiga  tarixiy tarafdan h’os. Ulkanlarni h’urmat etish, oila va farzandlar h’aqida  

meh’ribonlik qilish, ochiq kungilli, millatiga qaramasdan  odamlarga g’amxO’rlik  bilan munosabatda  

bulish, O’zgalar qayg’usin  birga bO’lishish va O’z aro  ёrdam  tuyg’usi  odamlar O’rtasidagi 

munosabatlarning normasi h’isoblanadi.O’zbeklar eriga, O’z vataniga  meh’r-muruvvat,  meh’natkashlik,  

bilmga  ustozlarga,  ag’artıO’shılarg’a degan h’urmati O’zbekiston xalqiga  h’os faziylatlardan sanaladi. 

İchki va tashqi  siёsatni ishlab chiqib, amalga oshirish payida  İslom dinin  etiborga olish  ulkan 

ah’amiyatga ega.   

 Odamlarning  h’aёt tarizida, ruO’xiyatida, mitlliy-manaviy , morallik  qadryatlarni 

 

shakillandirishda , umum insoniy printsplar bilan  uyg’inlashtirishni taklif etadi.  



O’zbekiston mustaqillik yillarida  demokratik jamiyatga  O’tishning  uch bosqichin bosib O’tdi. 

Ularning h’ar biri prezident İ.Karimov tarafidan O’zbekiston Respublikasi  Oliy Majlisi birinchi chaqiriq 

VI sesiyasida (1996 y, 29 avgust) «Hozirgi bosqichda  demokratik isloh’otlarni  chuqurlashtirishning 

ah’amiyatli vaziyfalari»., birinchi chaqiriq XVI sessiyasida «O’zbekiston  XXI asrga intilmoaqda» (1999 

yil, 14 aprel) va Oliy Majlisning ikkinchi chaqiriq IX sessiyasida «O’zbekistonda demokratik 

O’zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqorolik jamiyati  asoslarin  shakillantirishning  asosiy 

yO’nalishlari» (2002 y, 29 avgust), Oliy Majlis Nizomchilik palatası va senatining  qO’shma majlisidagi 

«Bizning bosh maqsadimiz- jamiyatni demokratiyalashtirish va yangilash, mamlakatni  modernizatsiya va 

isloh’otlash» (2005 y, 28 yanvar) bayanotlarida kO’rsatilib berilgan. 

Albatda, ana shu  bosqichlar  biri ikkinchisidan  keskin farq qilmasada ,  ularning negizidagi 

asosiy g’oya  demokratik  jaraёnlarning  ilgari rivojlanishin va malum bir vaqtga  kelganda  bu jarёnga  

yangi kuch, qudrat h’am da   ishchanlik  bog’ishlashin  tasvirlaydi. Sababi, jaraёnlar izchillik bilan  

tah’lillanmasa , unda asosiy muomma  aniqlanmasa va kelajaktagi vaziyfalarni «chuqurlashtirish»  (1996 

y), «erkinlashtirish» (1999 y) va «demokratik O’zgarishlar arqoli fuqorolik jamiyati asoslarin 

shakillantirish» (2002), «mamlakatni modernizatsiyalash arqoli jamiyatni   demokratik» (2005y) singari 

kontseptual g’oyalarni ilgari surgan, lekin bu – O’tish davri  mustaqil ravishda  bir necha bosqichlardan  

iborat ekan,  degan  yakun kelib chiqishiga  asos bO’lmasligi kerak. Sababi, O’tish davrining  O’zi  

mamlakatning  turli tizimlaridan  demokratiyaga  O’tishdagi  mustaqil aroligi, kO’prog’i h’isoblanadi. 

Yuqorida qO’rsatilgan  bosqichlar O’tish davrining  uzluksizligin  tasvirlaydigan  kO’rsatkich bO’lib 

sanaladi. 

 

 

                                                 



27

 Каримов И.А. Ўзбекистон: миллий истиқлол, иқтисод, сиёсат, мафкура-:Ўзбекистон, 1993, 39 бет 



Mamlakat Prezidenti Uzbekiston fuqarolari uchun tabiiy h’aq h’ukuq va shuningdek yuqori ziynat bulgan 

mustakillik tO’g’risida sO’z yuritar ekan, O’ni jamiyat rivojlanishining asosi,bugungi va uzoq kelajaktagi 

rivojlanishimiz sharti, barcha isloh’otlarimizning kriteriyasi va shuningdek va amal qiladigan bosh 

tamoyil deb tarifladi. Shunday ekan, u jamiyat azolari oldida yangi vazifalarni qO’yadi va uning 

bajarilishin talab qiladi. Sababi, rivojlanishning h’ar bir bosqichi turli muammolar va ularni bartaraf etish 

yO’lidagi shora, ilojlardan iborat.  

Xalkaro ijtimoiy tajribasi shuni kO’rsatmoqda, mustakillikning dastlabki asoslarida paydo 

bulgan muammolar echimin izlashda asta-sekinlikga yO’l qO’yish, og’ir ijtimoiy partloshlarga olib kelish 

mumkin. Har qanday echimin topmagan muammolar yana boshqada bir  xavf-tah’didlarni keltirib 

chiqarib mamlakat rivojlanishining bir qansha murakkablashuviga olib keladi.  Demak, mamlakat tag’diri 

uchun masuliyatni O’z mO’yniga olgan h’okimiyat tuzulmasi bu borada h’esh qanday beg’omlikga yO’l 

qO’ya olmaydi. Har doim sergak va h’arakatda bO’ladi.  Haqiqattanda mustakillik bir tomondan, milliy 

rivojlanish jolın erkin tonglash borasida katta masuliyatlik yuklasa, ikkinchi tomondan eskilikdan  yangi 

jamiyatga O’tish orqali asos yaratish uchun imkoniyat yaratadi. Shu qarashdan, mustakillikni 

demokratiya uchun eng zarur shart sharayat desak bO’ladi. 

O’tmish, bugun va kelajak – bir biriga bog’langan bunday tarixiy vaziyatlarda mustakillik 

davrin kechiraёtgan h’ar bir mamlakat bir tomondan, demokratiya borasida dunё xalqlari tO’plagan boy 

tajribadan millet manfaatlari yO’lida foydalanishga majbur bO’lganin, ikkinchi tomondan O’ni O’ziga 

xos bir sharoitda engizish bilan bog’lik muammoga dush kelganligin tarixiy tajribalar kO’plab 

mamlakatlar misolida tasdiqlagan. 

Ana shunday qarama-qarshilikli va murakkab bir pvaziyatda Uzbekiston O’zining milliy 

mustakilligining demokratiya bilan tig’iz bog’likligin taminlash orqali bu masalani echimin topish 

mumkin edi. Bu masalani  echimin topish jaraёnida mamlakatimizning siёsiy rah’barligi va ichdan, va 

tashqaridan turli qarshiliklarga dush keldi. Mamlakat tashqarisida, ayniqsa O’tgan markazdagi «siёsatchi 

karamatchilar»ning xalqimizning dunёga  qarashin zah’arlash maqsatida «sizlar Mustakil mamlakat 

kurishga qodir emassizlar!», «sizlar bog’inishli, qaram millatsiz!», «sizlar uchun biz fikrlaymiz, nazariya 

yaratamiz, sizlar bajarasizlar gina» degan g’arazli fikrlari ommaviy axborot vositalaridan O’rin alar edi. 

Mamlakat ichidagi ayrim  partokratlar «Endi xalq markazsiz yashay oladima!?», «Respublikada ijtimoiy 

siёsiy barkarorlik taminlanama!?» deb xavotirlansa, «Uzbekistonda qanday jamiyat barpo etiladi?» siyaqli 

savollarga bO’lsa h’ar kim O’zicha javob berar edi. Prezident İ.A.Karimov iborasi bilan aytganda, 

«Jag’day shunday edi, mustaqillik Uzbekiston qayta dunёga kelgan kuni  oyaqga turishga, O’zi qadam 

toshlashga majbur bO’ldi». Bunday sharoitda Uzbekiston uchun O’ziga xos mustaqillik va rivojlanish 

yO’lin tonglash, milliy mustaqillik va demokratiyani umumiy insoniy tamoyillariga asoslangan O’z 

modelin ishlab chiqish kerak edi.  Ana shunda buyuk masuliyatni O’z mO’yniga olgan İ.Karimov 

Uzbekistonning rah’bari sifatida asosan ikki narsani birlashgan h’olda olib bardi. Ulardan biri - 

mamlakatimizning O’z ijtimoiy – iktisodiy rivojlanish yO’lin ishlab chiqishda rivojlangan 

mamlakatlarning kO’p asrlik tajribasini O’rganish va ularni bizga xos keladigan tomonlarin ijobiy 

tomondan O’zlashtirish bO’lsa, ikkinchisi Uzbekiston xalqining h’aёt tarzi, mentaliteti va dasturlariga 

tayanishdan iborat bO’ldi. Unga İ.Karimov tomonidan tavsiya etilgan besh asosiy tamoyil asos etib 

olindi. 


Juda murakkab sharoit h’ar bir millatdan katta intellektual va manaviy qudratni talab etadi. Shu 

vazifa -  tarixiy bir amaliёtni bajarishning, u da bO’lsa demokratiyani jamiyat rivojlanishining axamiyatli 

vositalaridan biriga aylandira olish potentsiali bilan O’lshanadigan siёsiy faoliyat kriteriyasiga aylanadi.  

Qisqacha aytsak, demokratiyaning insoniyat rivojlanishiga h’isobsiz h’issa qushganligi va 

uzining afzalligin h’ar doim dalillaganin bugungi kuni h’ech kim inkor qilmaydi. Lekin bu O’ni qanday 

bO’lsa shunday Uzbekistonga engizish mumkin bola beradi degani emas. Aksincha, muammoni natijali 

echimin topish uchun millatning kO’p ming yillik siёsiy tajribasi, oqil-donoligidan foydalanish zarur. 

SO’z milliy davlatchiligimiz h’aёt surishida, xalq h’aёti uchun qO’layliqlar yaratishdan tashqari, O’ziga 

xos va mos urf-odot, odob-ah’loq va qonunlar yig’indisi, bosh statusimiz, ёki Konstitutsiya va  ularga 

tayanib tuzilgan milliy boshqarish uslubin umumiy yangi sharoitda O’tkaza olish qobiliyati va  amaliёti 

tO’g’risida barmoqta. Bu masalaning bir tomoni bO’lsa,uning boshqa tomoni, demokratiyaning yurtimiz 

kelajagin taminlash uchun h’atto geografik joylashishi, O’nga mos h’olda asrlar davomida bobolarimiz 



tomonidan shakllantirilgan xO’jalik yuritish uslublari va kO’nlikmalari va  insonlar aro bog’liklar va 

h’isobga olinishi zarur. Mustakillikning demokratik asoslarin chukurlashtirish va natijali faoliyat yuritish 

uchun Uzbekiston shu yO’ldan bordi. Natijada demokratiya mamlakatimiz xududida nazariyadan 

amaliёtga ёki Uzbekiston modeliga aylandi. 

Bu murakkab O’tish jaraёni,  ёki xokimiyatning xalq qO’liga O’tishi millatdan, eng oldi bilan 

umumiy yangi g’oyani qurol qilgan siёsiy rah’barlardan sabrlilikni, meh’natsevarlikni va siёsiy faoliyatni 

talab qilar edi. 

«O’zbek modeli»n bugungi kuni demokratik jamiyat qurishda ah’amiyatli, O’ziga xos model 

ekanligin dunёning juda kO’plab siёsatchi etakchi olimlar O’rganmoqda va O’ni talqin qilmoqda

28



Masalan, rossiyali tadqiqotchilar Gafarli M.Syu,  Kasaev A.G, germaniyali L.Levitin,  Rossiya İlmlar 

Akademiyasining akademigi F.Burlatskiy O’ni yuqori bah’olagan. 





Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling