O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Download 0.86 Mb.

bet7/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.86 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15

Davlatchilik g’oyalarining nazariy negizlari va O’larning shakllanishi

.  «KPSS» deb 

nom asosida katta bir xududni  O’z qO’lida ushlab turgan partiya - mamlakat mashinasining sO’ngi 

sezdida (1990 yil, iyul) va Prezidentning masalaga salmoqli etibor berganligi Uzbekistonning mustaqilligi 

elon qilinganligi ortga qaytmaydigan strategik maqsad ёki akt ekanligining ayqin dalili h’isoblanadi. 

Shu qarashdan, 1991 yilning 31 avgust kuni Uzbekiston Respublikasi mamlakat 

mustakilligining elon qilinishida ungacha amalga oshirilgan O’ziga xos siёsiy tayargarlik, umumiy 

xalqning yO’naltirilganligining qonuniy natijasi va keng darajadagi demokratik O’zgarishlar uchun 

sharoit yaratgan buyuk tarixiy voqea deb qarash tO’g’ri bO’ladi. Shu qarashdan, Uzbekistonning 

mustakilligi xududimizdagi barcha tarkibiy bO’limlarida, ёki mamlakat xokimiyatıning qO’yidan 

yuqorigacha barcha bO’g’inlari er osti va er usti resurslari, mamlakat boshkarishi mah’kamalarining 

barcha tarmoqlari, millatning moddiy va intellektual potentsiali va  sirtqi bog’liqlari barcha 

yO’nalishlarida yakka h’okimligi elon qilinishi, amalda tO’liq milliy mustaqillikni bildirar edi. O’ni 

xalqaro munasabotlarda subektler tan oladi. Endi Uzbekistonga degan dunёdagi barcha mamlakatlar 

tO’liq h’uquqli mustakillik subekti sifatida va tub manfaatlarining birdan bir rasmiy tasniflovchisi 

ekanligin tan olgan, O’z aro natijali munasabotlar O’rnatishga munasib, xalqaro siёsatning mustakillik

qO’l qotilmaslik subekti sifatida munasabot bildirishlari uchun zarur xuquqiy-siёsiy asos yaratildi. 

Mustakillik mamlakatimiz g’oyalarining nazariy va xukukiy asoslarin yaratish va  uning shakllanishida- 

O’tgan ittifoqda birinchi bO’lib, 1990 yil, 24 martda (12 chaqiriq, Oliy sovetning  I sessiyasi) qabul 

qilinishi Uzbekistonda prezidentlik institutin tavsiya qilish tO’g’risidagi qarori bulgan edi. Bizga malum, 

shu sessiyada İ.Karimov Uzbekiston SSRining prezidenti etib saylangan edi. Mamlakatimizda 

prezidentlik institutining tavsiya etilishi faqat gina davlatchiligimiz milliy g’oyasi emas, balkim 

xalqimizning bosqichma-bosqich siёsiy va iqtisodiy mustakilligi uchun kurashda O’ziga xos 

yO’nalishning boshlanishi da edi. 

Prezidentlik  institutining tashkil etilishi uzoq yillar davomida respublikamizda ijtimoiy-

iktisodiy , siёsiy, manaviy va madaniy soxalarda tO’planib qolgan masalalarni echimin topishning birden-

bir tO’g’ri echimi edi. 

Bizga malum, dunё davlatchiligi tarixiy rivojlanishda boshkarishning asosida  ikki omili- 

monarxiya va respublika uslublari bor. Respublika boshkarishi O’z navbatida parlamentar va prezidentlik 

respublikalari kO’rinishlariga ega. Prezidentlik respublikasi h’ozirgi kuni eng kO’p tarqalgan mamlakat 

boshqarishi kO’rinishi. 2000 yili malumotlarda, BMTiga azo192 mamlakatdan 146 sida  prezidentlik 

lavozimi bor. Davlatchilik g’oyalarining nazariy asoslari va ularning shakllanishi jaraёnlarining 

axamiyatli bosqichi bulgan prezidentlik institutining tavsiya etilishi tO’g’risida tO’liq fikr 

yuritishimizning asosiy sababi – prezidentlik xokimiyatining manbayi xalq ekanligi tO’g’risidagi tarixiy 

tajribani O’zbekistonga mos va zaruriyati va  mamlakat boshqarishidagi eng natijali omili ekanligining 

O’z dalilin topaёtganligi bilan belgilanadi. Shu O’rinda, «Prezidentlik Respublikasining parlamentar 

respublikadan asosiy farqi nimadan iborat?» degan tabiiy savol tO’g’iladi. Birinchidan, prezident xalq 

tomonidan alternativa

 

asosida saylanib mamlakat rah’bari h’isoblanadi. Hukumat prezident tomonidan 



                                                 

28

  Қараң:  Гафарли  М.С.,  Касаев  А.Г..  Раўажланыўдың  өзбек  модели:  тынышлық  ҳəм  турақлылық – раўажланыў 



тийкары.-Т.:Ўзбекистон, 2001, 430 б.  Левитин  Л.  Өзбекстан  тарийхый  бурылыс  ўақтында.-Т.:Ўзбекистон, 2000. 368 

бет.Дональд Карлайл, Өзбекстан Орта Азия, келешегиндеги өтмиш ҳəм ҳəзирги заман ҳəм басқалар. 

 


tuzuladi va unga h’isob beradi. Parlamentar respublikada bO’lsa parlament, ёki yuqori vakillik qonun 

chiqaruvchi mah’kama, prezidentni va h’ukumat qtarkibin saylaydi va ularni O’ziga buysindiradi. 

İkkinchidan, prezidentlik xokimiyati siёsati demokratiyani axamiyatli umumiy dunё darajasida 

etiborga olingan tamoyili bO’lgan xalqning h’oqish-erki amalga oshirishning kafolati sanaladi. 

Prezidentlik boshqarishi xokimiyatni insonga uning siёsiy, iktisodiy va ijtimoiy h’aёt tarzin erkin tonglab 

olishni Konstitutsiyaviy qonunlar bilan kafolatlaydi.  

Uchinshidan, prezidentlik boshkarishi barkarorlik, fukarolar tinchligi va millatlar aro totuvlikni 

taminlash qonunchilik va  konstitutsiyaviy tizim kurishning asosi bO’lgan qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi 

va sud organlari faoliyatin mamlakat yuqori maqsadlari yO’lidan muvofiqlashtirish. 

TO’rtinchidan, prezidentlik boshkarishining asosiy tamoyili O’zi boshqaraёtgan mamlakatning 

dunё mamlakatlari arosida teng h’uquqligin, milliy manfaatlar ustuvorligi, respublika suvereniteti, 

xavfsizligi va xududiy birligin taminlash, fuqarolarning h’uquqlari va erkinlikleriga kafolatlangan 

Konstitutsiya normalari va qonunlarining tO’g’ri va qatang saqlanishin taminlaydi. 

Umumiy, mamlakatimizda prezidentlik institutining tavsiya etilishi milliy davlatchiligimizni 

shakllantirishdagi  qarashlarimizning, mazmunin tubdan O’zgartib yuboradi. Buning dalili – 

Prezidentimizning mamlakatimizda O’tkazilaёtgan isloh’otlarning bosh initsiatori va ularni 

muvofiqlashtiruvchi asosiy etakchi bO’lib atirganligi h’aёtning O’zi tasdiqlamaqda. 

Davlatchilik g’oyalarining nazariy asosları va ularning shakllanishin Oliy Kengashning  ikkinchi 

sessiyasi (1990 yil 20 iyun)da qabul qilingan. «Mustakillik deklaratsiyasi»siz kO’z oldimizga keltirib 

bO’lmaydi. Sababi, shu Deklaratsiyaning birinchi moddasida: «Uzbekiston SSrining davlat mustakilligi 

Uzbekiston SSR demokratik mamlakatining O’z xududida barcha  tarkibiy bO’limlarin belgilashda  

tashqi munasabotlarda yakka h’okimligi h’isoblanadi» deb belgilab qO’yilishi davlatchiligimiz 

g’oyalarining xuquqiy asoslarin paydo etgan edi. 

«Mustakillik deklaratsiyasi» ning qabul qilinishi mamlakatimizning mustakillikga erishish 

yO’lidagi yana bir ah’amiyatga ega bulgan qadami edi. Shu deklaratsiya elon qilinishidan boshlab, 

mamlakatimizning iktisodiy va siёsiy h’aёtiga muvofiq masalalarni mustakillik ravishda echimin topishga 

kirishildi. 

Davlatchilik g’oyalarining nazariy va xukuqiy asoslarin shakllantirishga Uzbekiston 

Prezidentining 1991 yil, 25 avgustdagi farmoniga binoan respublika ichki ishlar vazirligi va mamlakat 

xavfsizligi qumitasining qonuniy ravishda Uzbekiston tasiriga O’tishi O’z oldiga O’ringa ega bO’ldi. Shu 

farmonga binoan respublika xududida joylashgan SSSR ichki ishlar vazirligining ichki askarlari va 

tO’g’ridan tO’g’ri Uzbekiston prezidentiga buysindirildi. Ayniqsa, Respublika ichki ishlar vazirligi va 

mamlakat xavfsizligi qO’mitasi, prokuraturasi, adillik organlari, ichki armiya, Turkiston h’arbiy okrugi 

bO’limlari  siёsiy partiyadan butkillay ozod etilganligi milliy davlatchiligimiz shakllanishidagi yangi 

bosqichning boshlanishi edi. 

Milliy mustaqillikni mustah’kamlashda chuqur h’ar tomonlama demokratik O’zgarishlarning 

ah’amiyatini oldinroq va anig’iroq sezgan İ.Karimov rah’barligidagi siёsiy rah’barlik O’z faoliyatini 

birinchi navbatda boshqarish va xavfsizlik tizimiga kiruvchi barcha mah’kamalarni metropoliya 

iqtiyaridan chiqarish va ularni xalq xoqish erkinin’ timsoli bulgan milliy mamlakatimiz tasiriga 

O’tkazishdan boshladi. Yuzaki qaraganda bu jaraёn bosqichma-bosqich kechganligi sababli bunchama 

kO’zga tashlanmagan bO’lsada uning asosida mustakillik demokratik mamlakat va jamiyatga asos solish  

qarashidan Uzbekistonlilar uchun tarixiy burilish edi. Sababi xokimiyat organlarining xalq tasiriga 

olinishi jamiyatni boshqarish endilikda umumiy milliy vazifa va masuliyat darajasiga kO’tarilganligidan 

bildirar edi. Hokimiyat organlariga degan xalq suvereniteti ёki xalq iqtiyariga bosqichma-bosqich 

O’tkazilishi milliy dasturlarni kO’nlikmalar va  O’z-aro individlar darajasida  mos keladigan umumiy 

yangi demokratik institutlarni qurish bilan bog’lik jaraёnni kuchaytti. Shunday ekan milliy 

mustakillikning elon qilinishida millatni, qola bersa uning genofondin butkillay yO’q bO’lishidan asrab 

qolish maqsadi yO’lidagi yuqori siёsiy rah’barlikning katta isloh’otchilik ishi kontekstida qarash lozim. 

Tap shu vaqtlarda ёsh milliy demokratiyani asrash maqsadida mamlakat xavfsizligi qumitasi atamadagi 

millatga qarshi totalitar yO’nalishni O’zi uchun faoliyat kriteriyasi etib olgan repressiv tashkilot bartaraf 

etilib yangi milliy xavfsizlik xizmatining tavsiya qilinishi, shuningdek mamlakat prezidenti h’uzurida va 

raxbarligida  xavfsizlik kengashiga asos solinishi, İchki ishlar vazirligi va uning tarkibidagi h’arbiy 



bO’limlarning isloh’otlanishi strukturaviy  qarashdan yangi sharoitda ish olib borishga qadir bulgan ichki 

ishlar h’arbiy bO’limlarning shakllantirilishi va yangidan taminlanishi, aloh’ida h’olat ishlari vazirligi

 

mudofa ishlari vazirligining, sO’ngi ola O’zbekiston respublikasi mudofa vazirligiga aylandirilishi va 



boshqa ishlar qatoriga kiradi. 

Yuz yillarga tatiydigan shu tarixiy asoslardan milliy O’zbek mamlakatining munasib darajada 

tashqi dunё bilan bog’liq, uning milliy manfaatlari dunё siёsat maydonida ifodalashga qadir bO’lgan 

sirtqi siёsiy mah’kama –Sirtqi ishlar vazirligi umumiy yangi, dunё standartlari asosida faoliyat yurita 

boshladi. Turli mintaqalarda, abruyli mamlakatlarda diplomatiyatik va konsullik xizmatining milliy tizimi 

faoliyati shakllantirildi. Shu yillari milliy Bajxona xizmati tizimiga asos solindi. Bugungi notinch 

zamonda juda va zarur bulgan h’okimiyat tizimi ustidan tO’liq-tegish umumxalq nazorat O’rnatilishi 

gumonsiz, yangi milliy demokratik jamiyat kurish jaraёnii shangbarida onglash maqsadga muvofiq. 

Albatta, Prezidentimiz takidlaganidek, bu soh’a ichki siёsiy h’olatni barqaror ushlab turish bilan bir 

qatorda, demokratik munasabotlar uchun keng yO’l ochilishi juda katta kuch, qarajat, eng ah’amiyatlisi, 

vaqt sarflashni tavsiya etadi. 

Bizga malum, mamlakat chegarasi h’ech qashan bir geografik ёki topografik tushuncha sifatida 

qaralmagan. Xudud va chegaraning millat va  uning kelajagi uchun ah’amiyati  oshib borishi natijasi, ular 

milliy siёsiy-manaviy qadriyat darajasiga kO’tarilib kelgan. Bu muammo, ayniqsa, milliy mustaqillik elon 

qilinib, shu xududda xalqning tanh’o xokimiyati O’rnatilgan vaziyatlarda umumiy yangi qirlarni paydo 

etti. 


Masalan, 1995 yil, 15 sentyabrda Prezidentimiz İ.Karimov O’zining Markaziy Osiёda 

h’amkorlik va xavfsizlik masalasiga bog’ishlangan seminardagi chiqishlarida «mintaqaviy xavfsizlikdan 

tashqari mintaqaga chegeralash bulgan xududlar uchun va zarur bulgan h’amkorlikni rivojlantirish» 

zaruriyati va 27 oktyabrda O’zbekiston televideniesi korrespondentining savollariga bergan javoblarida 

«Markaziy Osiё xalqlari, mamlakatlari yanada aO’ızbirlikli jasaO’g’a qarar etse, shegeramızdı bireO’din’ 

qorg’aO’ına mu’ta’jlik qalmaslıg’ı» tugrisida salmaqlı pikir bildirildi. demokratik davlatchilikga asos 

solish vazifasi qarashidan Prezidentimizning 1999 yilning 13 yanvarida Uzbekiston respublikasi Chegara 

askarlari mamlakat qumitasin tashkillashtirishga xos farmoni katta ah’amiyat kasb etadi. 

Formanga binoan chegara askarlari Mudofa vazirligi tasiridan chiqarilib O’z oldiga mustaqillik 

kumondonlikga birlashdi va uning bajarilishi zarur bO’lgan tegishli qarajat ajratish va tegishli masalalar 

bO’yicha tegishli tashkilotlarga ah’amiyatli siёsiy masuliyatlik yuklandi. Sababi «xudud», «chegara» va 

«milliy xavfsizlik» siyaqli mustakillikgacha qanday da bir mano kasb etmagan abstrakt-geografik 

tushunchalar endilikda millati, dini va boshga yakka xususiyatlardan qatiy nazar barcha O’zbekistonlilar 

uchun muqaddas qadriyatlar darajasiga kO’tarildi. Mustakillikni h’imoya qilish bO’lsa h’aqiqiy manoda 

umumiy milliy, umumxalq vazifasi darajasiga kO’tarilgan edi.  

Yuqorida biz mustaqillik tufayli xalqning h’okimiyatni O’z qO’liga olishi,yangi siёsiy tuzumga 

asos solinishi va uning barqaror faoliyat kO’rsatishi uchun zarur bO’lgan demokratik kafolatlar 

tO’g’risida sO’z ettik. Lekin h’amma erda siёsiy h’okimiyat talab darajasida faoliyat kO’rsatishi uchun 

O’nga fuqarolarning demokratik qatnashi suv bilan h’avoday zarur ekanligi bargan sari aydinlashib 

barmoqda. Shuni h’isobga olgan h’olda, mamlakatimizda fuqarolik jamiyatin qurish yO’lida inson ongi 

va qalbi bilan bog’lik bO’lgan,O’ni isloh’otlash, «yangilash, manaviy-marifiy taminlash» siyaqli 

muammoli yO’ldan borildi. 

Bu juda katta sabr-taqat, siёsiy qudrat, siёsiy madaniyat va siёsiy erkni talab etadigan ijtimoiy 

zaruriyat. Prezident İ.A.Karimov xalqning siёsiy faoliyati h’ali zamon talabi darajasida emasligin, h’ali  

past ekanligin qayta-qayta aytishiga tO’g’ri kelmoqda. Eski modellardan  tO’liq qutila olmaslik, 

ah’amiyatli siёsiy qarorlar h’ozirgacha yuqoridan qabul etilishi, ayrimlarining O’ylanmay qabul qilingan 

qarorlar qurbaniga aylanish h’olatlari, adminstrativ buyruqpazlik, O’tgan tuzum illatlaridan voz kechish 

qiyin kechaёtganligi va boshga kO’plab demokratiyadan bir qancha yiroq kamchiliklar shular qatoridan. 



İ.A.Karimov tomonidan «O’zbek modeli» da demokratik jamiyat qurish bO’yicha 

tamoyillarning ishlab chiqilishi. 

Bizga malum, milliy siёsiy madaniyat va siёsiy ong darajasi jamiyat 

h’aёtida inson ishtirokining qandayligin belgilaydi. U yuqori bulgan erda odamlar h’okimiyat ishida faol 

qatnashadi. Qarorlar qanday qabul qilinishi,uning bajarilishi qanday nazorat qilinaёtganligin kuzatib 

boradi, munasobot bildiradi. O’z h’aёti va tub manfaatlariga tO’g’ridan-tO’g’ri tegishli bO’lgan ilojlarga 


befarq qoramasdan, aksincha, ularni tayarlashda qatnashadi, qarorlar O’rinlanishi uchun O’z 

masuliyatligin h’is qiladi. 

Prezident İ.A.Karimov xalqning  siёsiy faoliyatin kuchaytish, jamiyatga manfaatlar va qarama-

qarshi kuchlar O’rtasida muvozanotni taminlaydigan kuchli mexanizmlarni shakllantirish zaruriyatiga O’z 

oldiga etibor berib kelmoqda. Bu mexanizm eng oldi bilan, jamiyatni erkinlashtirish orqali fuqarolarning 

h’ar bir saylovga mamlakat tag’diri uchun ah’amiyatli iloj sifatida munasabot qilishni tavsiya etadi. 

Odamlar O’z manfaatlari va maqsadlarin amalga oshirish, h’aq h’uquqlarin h’imoya qlish uchun 

saylovlarda qatnashish zaruriyatin onglashi zarur bO’ladi. 

İnson h’uquqlari va erkinliklarin h’imoya qilish uning talablarin qandirishda mamlakat qurilishi 

boshqarish tizimi va jamiyatni erkinlashtirish O’z oldiga ah’amiyatga ega.Bu borada prezident 

İ.A.Karimov mustakillikning dastlabki yillarida mamlakatni uzoqga yO’naltirilgan maqsadlarni aniq va 

ravshon tasvirlab berdi va  mamlakat vakilliklarin asta-sekinlik bilan bosqichma-bosqich nodavlat va 

jamoat tashkilotlari masuliyatligiga O’tkazish, fukarolarning O’zin-O’zi boshqarish organlari, ёki 

mah’allalarning rolin oshirib borish orqali demokratik jaraёnlarni chuqurlashtirish zaruriyatin aytgan edi. 

Ana, shu tamoyilning O’zi fuqarolarning bir tomondan erkinligi va ozodligin taminlasa, ikkinchi 

tomondan O’z h’aёtin izga solishga, demak jamiyatni boshqarishga talabni kuchaytadi. Shaxs O’zin 

jamiyat h’aёtining va soh’alariga tegishli, uning oldida burchli va masuliyatli ekanligin onglab boradi. 

Prezident  İ.A.Karimov milliy rivojlanish tamoyillarin ishlab chiqar ekan, Uzbekistonning birinchi  

insonparvarlik qag’idalariga asoslangan millati, dini, ijtimoiy statusi, siёsiy ishonchlariga qoramasdan 

fukarolarning h’uquqlari va erkinliklarini taminlab beradigan mamlakat bO’lishiga katta umid 

bog’lamaqda. Bugungi bosqichda demokratik  institutlar faoliyatlari kO’lamin kengaytish, xalqning siёsiy 

faoliyatin kuchaytish va siёsiy madaniyatni asrash, jamiyatda manfaatlar, h’ar xil  qarashlar, siёsiy va 

ishonchli tortislar O’rtasidagi muvozanatni taminlash, jamoat birlashmalarining h’ozirgi bosqichidagi 

ijtimoiy statusin asrash, siёsiy partiyalar faoliyatin takomillashtirish, iktisodiy h’aёtni erkinlashtirish, 

mamlakat qurilishin erkinlashtirish va fuqarolik  jamiyatni shakllantirish, xokimiyat taqsimlanish 

tamoyilining insoniyat tomonidan umumiy etiborga olingan tamoyillarni amalda qO’llash, mamlakat 

xokimiyati organlarining vakilligin nodavlat  va jamoat tashkilotlariga O’tkazish masalalarin strategik 

vazifa darajasida onglash kerak bO’ladi. 

Agar O’zbekistonda 130dan ortiq millat va elatga xos turli dunёga  qarash va h’aёt tarziga ega 

bO’lgan xalq jasaO’ın, 10nan artıq diniy konfessiyalar faoliyat kO’rsatib atirganligin nazarda tutadigan 

bO’lsak,  kO’p millatli mamlakatda millatlar aro totuvlik sharoitin yaratishni amalga oshiraёtgan ishlar 

salmoqli ah’amiyat kasb etadi. Haqiqattanda da, jamiyatga turli diniy va g’oyaviy ishonchga ega bO’lgan 

xalq qatlomlarining talablarin uyg’unlashtirish, ularni mamlakat rivojlanishin belgilaydigan g’oya 

atrofida birlashtirib, yO’naltirish katta potentsialni talab qiladigani aniq. 

Hozirgi vaziyatda, umumiy fikrlarga kelish h’ar bir inson erkinligi yakka talablari va 

xO’shametni bO’g’ish h’isobidan bO’lmashi kerak. Sababi, inson iloh’iy va tabiiy qismatiga kO’ra, 

absolyut takrorlanmas h’odisa. Shu sababli, buyuk mutafakkirimiz va bu masalaga O’z oldiga   insonga 

berilgan muqaddas h’uquqlardan biri ixtiyarli tanglash, normal muvazonatiga intilish va h’aqni O’z 

ishonchiga kO’ra topa bilish potentsiali ekanligin aytib O’tkan. Sababi, millatidan, irqidan va dunёga 

qarashiga qaramasdan, mamlakat fuqarosi O’z talablarin qandirish uchun barcha imkoniyatlarga ega 

bO’lish, O’z h’aёtin ixtiyarli tanglash asosida yO’lga qO’yilishi, jamiyatga barqarorlik muvazonatin 

saqlash, murosaga kelishi va bir birin tushinishi, O’z aro h’amkorlik va demokratik jaraёnga qatnashish 

makonin qaror toptirishi h’aёtiy zaruriyat bO’lib sanaladi. 

Xulosa O’rnida shuni yana bir marta aytib O’tish lozim, yurtimizda mustakillikning birinchi 

kunlaridan boshlab, O’ning izbe-iz va shu bilan bir qatorda O’ziga xos va mos demokratlashtirish bilan 

tig’iz bog’lik ekanligi O’zining h’aqiqiy dalilin topmaqda. Barcha soh’alarda xalqning absolyut 

suvereniteti tamoyili qaror topishi va ularning barchasining ijtimoiy jaraёnlarda qaysi millat ёki 

konfessiyaga xosligidan qatiy nazar, ularning demokratik jaraёnlarda faol ishtirok etishining taminlanishi 

chuqur sezilmoqda. 

Mustakillik rivojlanish yO’lida chiqqan Uzbekiston uchun eng asosiy bosh masala milliy 

davlatchilik tirnag’in qurish, mustakillikning siёsiy, xukukiy, ijtimoiy-iktisodiy asoslarin yaratish edi. Bu 

masalaga mustakillikga erishgan barcha mamlakatlar turli O’rinlarda dush kelgan va ular bu masalani h’ar 



xil echimin topgan. Shu sababli ilmiy adabiёtlarda ijtimoiy rivojlanishning «Shved modeli», «Amerika 

modeli», «Yapon modeli» siyaqli tushunchalar ishlatilmoqda. Bu tushunchalar ildizida belgili mintaqa ёki 

mamlakatlar ijtimoiy rivojlanishida siёsiy-iktisodiy isloh’otlarning qaysi yO’ldan, qay formada amalga 

oshirilishi bilan bir-biridan farqlanadi. 

Masalan «Amerika modelida» bozor munasabotlari juda va liberalligi bilan xarakterlansa, 

«Yapon modelida» iktisodiy munasabotlarda mamlakatning etakchi O’rni bilan belgilanadi. «Shved 

modelida» iktisodiёtining ijtimoiy yO’naltirilganligi bilan belgilanadi. 

Shuningdek, Janubiy Evropa  mamlakatlarining O’z modeli bor. Mustakillik HamdO’stlik 

davlatlari ittifoqining  mamlakatlarida modeller va O’ziga xos xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanadi. 

Uzbekiston O’z mustakilligiga erishgandan sO’ng, milliy davlatchiligimiz tirnog’in qurish, 

Mustakillik rivojlanish yO’lin belgilab olish maqsadida rivojlangan mamlakatlar tajribasin chuqur 

urganib, mamlakatimizning tarixiy-milliy xususiyatlari va geografik-demografik shart-sharoitlarga mos 

bO’lgan O’ziga xos modelni yaratish zarur edi. 

O’tgan totalitar tuzumdan juda kO’plab iktisodiy, ijtimoiy muammolar meros bO’lib O’tganligiga 

qoramasdan, respublika rah’barligi mustakillikning dastlabki yillaridan boshlab  mamlakatimiz 

rivojlanishining O’ziga xos yO’lin aniq belgilab oldi. 

Bu yO’ldagi dastlabki eng asosiy vazifa: «Eski mamuriy buyruqpozlik tizimin, O’nga muvofiq 

bulgan xokimiyat va boshqarish organlarin bartaraf etish, shuningdek,yangi davlatchilikning siёsiy-

xukukiy, konstitutiyaviy asoslarin yaratish»

29

 edi. 



Bu vazifani echimin topish natijasida eski mamuriy-buyruqpozlik tizimining ustuvorlari bulgan 

xokimiyat va boshqarish organlari bartaraf etildi. Masalan, O’tgan kommunistik partiyaning yakka 

h’okimligiga chek qO’yildi. O’rinlardagi ijro xokimiyatining eski tizimi bartaraf etildi. 

1990 yili 24 martda Uzbekistonda prezidentlik institutining engizilishi, 1990 yili 1 noyabrida 

Prezident h’uzuridagi Vazirlar Mah’kamasining tashkil etilishi, viloyat, shah’ar va tumanlarda vakillik va 

ijro etish idoralariga rah’barlik qiluvchi h’okimlik lavozimining tavsiya etilishi, yangi milliy 

davlatchilikning siёsiy-xukukiy asosi bO’lib xizmat qildi. 

1991 jılı 31 avgustda Uzbekistonda mamlakat mustakilliginin’ dag’azalanıO’ı, mamlakatning 

demokratik-xuquqiy mamlakat va fuqarolik jamiyati tomon yO’l tutishi respublikaning yangi 

Konstitutsiyasi yaratilishin tavsiya qildi. 1992 yili 8 dekabrda qabul qilingan O’zbekiston 

Respublikasining Konstitutsiyasi yangi milliy davlatchilikning konstitutsiyaviy tirnog’i bO’lib qoldi. 

Bu Konstitutsiya oldi bilan, O’zbek mamlakatchiligining tarixiy tajribasi va dasturlariga tayanib, 

milliy davlatchilikning yangi asosda ijobiy rivojlanishin taminlab beruvchi siёsiy-xukukiy h’ujjat 

h’isoblanadi. 

Mustakillik Uzbekiston Konstitutsiyasi demokratiya va inson h’uquqlarining dunёda etiborga 

olingan qag’idalariga tO’liq mos bO’lib, mamlakatimizda keng kO’lamli ijtimoiy,iktisodiy va siёsiy 

isloh’otlar O’tkazish uchun xukukiy muh’it bO’lib xizmat qiladi. 

Mustakillikning  dastlabki yillaridan boshlangan keng kO’lamli isloh’otlar mamlakatimiz 

rivojlanishining strategik maqsadi – demokratik xukukiy mamlakat va bozor iktisodiёtiga asoslangan odil 

fuqarolik jamiyatin kurishga qaratilgan edi. 

Bu isloh’otlar mamlakatimiz rah’bari İ.A.Karimov  tomonidan yaratilgan besh tamoyilga 

asoslanib, amalga oshirila boshlandi. Bu tamoyillar qO’yidagilardan iborat: 

-iqtisodiёt siёsat ustidan xukimron bO’lishi, u h’ar qanday mafkuradan ozod bO’lishi lozim. 

İqtisodiёt O’z konuniyatlariga asoslanib rivojlanishi kerak; 

-iqtisodiёtni boshqarishda, ayniqsa yangi bozor iktisodiёtiga O’taёtganda, mamlakat bosh 

isloh’otchi bO’lib, uning boshqarish tizimin qO’ldan chiqarmaslik kerak; 

-konstitutsiya va qonunning ustuvorligi. O’nga h’amma teng, h’aёtimizning turli soh’alarida 

bO’ysinish kerak; 

-ku’shli ijtimoiy siёsat yuritish. Bu bozor iqtisodiёti yO’lidagi eng axamiyatli vazifa

-bozor iqtisodiёtiga O’tish sekin-asta  bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim.

30

 

                                                 



29

  Каримов  И.А.Ўзбекистон XXI аср  бўсағасида:  хавфсизликка  тахдид,  барқарорлик  шартлари  ва  тараққиёт 

кафолатлари.-Т.: Ўзбекистон, 1997.152 бет 

30

 Каримов И.А.Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йулида.-Т.:Ўзбекистон, 1995, 11бет 



Bu tamoyillar «O’zbek modeli» sifatida dunёda etiborga olingan Uzbekiston mustakillik 

rivojlanish yulining g’oyaviy-nazariy negizi bO’lib xizmat qiladi. 

İktisodiёtining siёsatdan ustuvorlik tamoyili dunё tajribasida sinovdan O’tgan erkin bozor 

iktisodiёtining obektiv konuniyatlari ijtimoiy rivojlanishning echimin topadigan ah’amiyatga ega 

ekanligin sifatladi. Bozor iktisodiёtiga O’tish sharoitida iktisodiёtining tarkibiy tuzulmalari, xO’jalik 

yurgizuvchi subektlarning erkin iktisodiy faoliyat yuritishi katta ah’amiyatga ega. Sababi, iktisodiёtining 

siёsat va mafkuradan ustuvorligi iktisodiy faoliyat erkinligi barpo etilaёtgan adolatli fuqarolik 

jamiyatning moddiy asosi bO’lib xizmat qiladi.  

Yangi demokratik jamiyatga va bozor iktisodiёtiga O’tish sharoitida mamlakatning bosh 

isloh’otchi vazifasi mamlakatda olib barilaёtgan ijtimoiy, iktisodiy, siёsiy isloh’otlarni tashkil etishda va 

amalga oshirishda initsiator bO’lishni nazarda tutadi. Bu tamoyil oldi bilan mamlakatimiz 

rivojlanishining O’ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan bO’lib, milliy davlatchiligimiz tarixiy 

tajribasiga asoslanadi. O’zbek davlatchiligi rivojlanishning barcha davrlarida mamlakat, jamiyat 

turmushin  quruvchi, ijtimoiy-iktisodiy O’zgarishlarni amalga oshiruvchi etakchi kuch bO’lgan. 

Mamlakatda, uning rah’bariga ulkan ishonch va h’urmat bilan munasabotda bO’lish O’zbek xalqining 

turmush tarzidagi ah’amiyatli siёsiy qadriyat bO’lib kelgan. Milliy davlatchiligimizdagi bu dastur 

mustakillik sharoitida uzining mantiqiy kO’rinishin topdi va yangi mazmun bilan boyitildi. Tarixiy qisqa 

muddat ichida mamlakatimizda amalga oshirilgan iktisodiy, siёsiy isloh’atlar mamlakatning bosh 

isloh’atchi rolin aniq kO’rsatib berdi.  

Bozor iktisodiёtiga O’tishning murakkabligin h’isobga olgan h’alda shuni aytib O’tish zarur, bu 

O’tish davrida bir qator salbiy h’olatlar, masalan ichsizlik, qonunbuzorlik, jinoyatchilik siyaqlilar yuzaga 

kelganda mamlakatning tartibga solish, nazorat va boshqarishidagi roli yanada ortadi. Fuqarolik 

jamiyatning shakllanishi bilan mamlakatning vazifasi biroz qisqarsa da, lekin jamiyatdagi ijtimoiy 

portlashlarning oldin olishda ijtimoiy munasabotlarning muvofiqlashtirishda ijtimoiy adolatni qaror 

toptirishda mamlakatning O’rni va roli saqlanib qola beradi. 

Konstitutsiya va qonun ustuvorligi tamoyilining manosi, mamlakatimiz h’aёtining barcha 

soh’alarida qonun ustuvorligin taminlash, qonunga bO’ysinishni shakllantirishdan iborat. Bu tamoyilin 

mamlakatimiz rah’bari İ.A.Karimov shunday ifodalaydi: «Butkil yangilanish va rivojlanish jaraёnlari 

qonunga asoslanishi zarur. İktisodiy O’zgarishlar sinovdan O’tgan, amaliy kuchga ega bO’lgan qonunga 

suyanganda gina bu O’zgarishlar sezilarli natijalar berishi mumkin»

31



İjtimoiy h’aёtning barcha soh’alarida qonunning ustuvorligi xukukiy davlatning asosiy belgisi 



h’isoblanadi. Yani, xukukiy davlat nazariyasi G’arb Evropada XVII-XVIII asrlarda yaratilgan degan 

fikrlar bor bO’lsa da, bizda xukukiy mamlakat dasturlari milliy davlatchiligimiz tarixiy tajribasiga O’rta 

asrlardan-oq  bor bO’lgan. Masalan,  O’zbek davlatchiligining buyuk siymosi Amir Temur O’zi qurgan 

juda ulkan mamlakatni «Kuch odalatda» degan shior bilan boshqargan. Temur davrida maxsus tuziklarga 

amal qilingan. Ana shu tuziklarda jamiyat azolari xulq-atvor qag’idalari, amaldor shaxslar va 

h’ukimdorlarning burchlari, mamlakat va armiyanı boshqarish qag’idalari aniq ifodalangan. 

Qonun ustuvorligi tamoyili, oldi bilan mamlakatning asosiy qonuni h’isoblangan konstitutsiyaning 

ustuvorligin taminlashni nazarda tutadi. Bu tamoyil mamlakatimiz konstitutsiyasining 15 moddasida 

qO’yidagicha ifoda etilgan: «O’zbekiston Respublikasida O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi 

va qonunlarining ustuvorligi sO’zsiz tan olinadi.Mamlakat, uning organlari, mansabdor shaxslar, jamoat 

birlashmalari, fukarolar konstitutsiya va qonunlarga muvofiq ish kO’radi.»

32



Kuchli ijtimoiy siёsat yuritish tamoyili va O’zbek davlatchiligi dasturlariga va milliy 

qadriyatlarimizga mos bO’lib, O’ning manosi shundan iborat bozor iktisodiёtiga O’tish sharoitida 

mamlakat xalqni ijtimoiy h’imoya qilishni O’z mO’yniga oladi. Bozor iktisodiёtiga O’tish h’ar doim 

murakkab jaraёn bO’lib bu davr O’ziga xos qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Shunday sharoitda 

xalqning ijtimoiy h’imoya qilishga mutaj qatlomlarin O’z h’imoyasiga olish mamlakatning ah’amiyatli 

vazifalaridan h’isoblanadi. 

Azzi va ёrdamga muxtoj odamlarga meh’r va g’amxurlik kO’rsatish, O’larni moddiy va manaviy 

qO’llab quvvatlash, xalqimiz h’aёt tarzidagi qadimgi dastur, azaliy milliy qadriyat sifatida davlatchilik 

                                                 

31

 Каримов И.А. Ўзбекистон иқтисодий ислохотларни чуқурлаштириш йулида.Т.1995. 



32

 Ўзбекистон Республикасының Конституциясы.-Т.: Ўзбекистон. 2003, 11 бет 



tajribasiga da O’z kO’rinishin topgan. Masalan, buyuk mamlakat arbobi O’z tuziklarida mamlakatni 

boshqarishda ёki qag’idaga amal qilgan. Shu qag’idalarda, masalan: 

- Mamlakat, soltanot ustunlarin, xalqning barcha qatlamlari bilan quvvatlash va ularning 

manfaatlarini h’imoya qilish. 

mamlakatdagi demokratik shart-sharoitni, xalqning h’aёt darajasin h’isobga olib O’zbekistonda 

bozor iktisodiёtiga O’tish sharoitida mamlakat xalqni ijtimoiy h’imoya qilish orqali kuchli ijtimoiy 

siёsatni amalga oshirmoqda. 

- Xalq


 

ah’volidan xabardor bO’lish, ulkanlarni ag’a qatarida, kichiklarni farzand O’rnida 

kO’rish

33



Bozor iktisodiёtiga bosqichma-bosqich O’tish tamoyili milliy xususiyatimizga, O’zbek 

davlatchiligi dasturlariga mos bO’lib, u O’tish davrini murakkab xarakterin h’isobga olgan h’olda, 

ijtimoiy-iktisodiy isloh’otlarni puxta O’ylab, ijtimoiy portlashlarsiz,  evolyutsion tarizda amalga 

oshirishni tavsiya etadi. 

O’zbek davlatchiligining O’ziga xos milliy xususiyatlarining biri bulgan, davlatchilik 

rivojlanishining inqilobiy sakrashlarin cheklab, evolyutsion tarizda etishib borganligin prezident 

İ.Karimovning qO’yidagi fikrlari bilan asoslashimiz maqsadga muvofiq: «Sharkda demokratik 

jaraёnlarning qadimdan shakllangan O’ziga xos va O’ziga mos xususiyatlari bor. Buni h’ech qanday 

nazardan qoshirib bO’lmaydi. Yaniy,  Sharqda demokratik jaraёnler bog’lik ravishda va asta-sekin 

rivojlanadi. Bu soh’ada inqilobiy O’zgarishlar yasashga urinishlar juda salbiy, h’atto qayg’uli natijalarga 

olib keladi. Revolyutsiyani G’arb olimlari «ijtimoiy rivojlanishning primitiv va ёvvoyi omili» deb 

atagan». Tabiiy, bunday yO’l bizga h’aslo tO’g’ri kelmaydi. Bu fikrlarning qanchama asosli ekanligin 

ijtimoiy rivojlanish  kO’rsatib turibdi. 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling