O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


«O’zbek modeli» ning jamiyatning ijtimoiy siёsiy, iqtisodiy va manaviy soh’alarida


Download 0.73 Mb.
Pdf просмотр
bet8/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.73 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15

«O’zbek modeli» ning jamiyatning ijtimoiy siёsiy, iqtisodiy va manaviy soh’alarida 

yuzaga chiqishi.

  Mustakillikning dastlabki yillarida yangi asosda tiklana boshlagan milliy 

davlatchiligimiz uzining demokratik siёsiy maqomiga ega bO’lib, ijtimoiy rivojlanishda evolyutsiyaviy 

rivojlanib kelgan milliy davlatchilining qonuniy davomi sifatida kO’rinadi. 

Uzbekistonning mustakillik rivojlanish yO’li bO’lgan «O’zbek modeli» mamlakatimizning 

ijtimoiy dasturi bO’lib, bu dastur ijtimoiy, iktisodiy isloh’otlarning g’oyaviy-nazariy negizin quraydi. Bu 

isloh’otlar mustakillik yillarida bir necha bosqichlardan iborat bosqichlarni bosib O’tadi. Masalan, 

isloh’otlarning dastlabki bosqichida eski mamuriy buyruqpozlik sistemasi bartaraf etildi, h’a’m milliy 

davlatchilikning siёsiy-xukukiy tirnog’i paydo etildi. Keyingi bosqichda ijtimoiy-iktisodiy isloh’otlarning 

xukukiy asosi yaratildi. İktisodiёtning barqaror bO’lishiga erishildi. İsloh’otlarni navbatdagi bosqichida 

mamlakatimiz rah’bari İ.A.Karimovning «O’zbekiston XXI asrga intilmoqda» atamasidagi dasturiy 

asarida belgilab berilgan olti ustuvor vazifalar amalga oshirila boshlandi. Bu vazifalar qO’yidagilardan 

iborat: 


- mamlakatimiz siёsiy, iktisodiy h’aёtin, mamlakat va jamiyat qurilishin yanada erkinlashtirish; 

- jamiyat manaviyatin yanada takomillashtirish; 

- jamiyatimiz kelajagin belgilab beruvchi kadrlar siёsati; 

- xalq turmush darajasining izchilligi h’a’m barqaror O’sishi, xalqni yanada kuchli ijtimoiy 

h’imoyalash; 

- iqtisodiёtdagi tarkibiy O’zgarishlarin taminlash; 

- jamiyatdagi  barkarorlik, tinchlik, millatlar aro va fukarolar aro totuvlikni, chegaralarimiz qO’l 

qotilmasligin, mamlakatimiz xududiy birligin taminlash.

34

  

Jamiyatning siёsiy h’aёtin erkinlashtirish oldi bilan, xalqning siёsiy faoliyatin kuchaytishni, 



h’okimiyat vakilliklarin nodavlat va jamoat tashkilotlariga, fukarolarning O’zin O’zi boshqarish 

organlariga bosqichma-bosqich O’tkazib borishin tavsiya etadi. 

İqtisodiёt soh’asin yanada erkinlashtirish vazifasi xO’jalik yurituvchi subektlarining iktisodiy 

erkinliklarin kengaytish, mulkdorlarning statusi va h’uquqlarin mustah’kamlashni O’z ishiga oladi. 

                                                 

33

 «Темур тузуклари». –Т: Ғафур Ғулам атындағы əдебият ҳəм искусство баспаханасы, 1991, 53-54 бет 



34

 Каримов И.А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда.: -Т.: Ўзбекистон, 1999, 15-19 бетлар. 



Jamiyat manaviyatin yanada takomillashtirish masalasida O’z h’aq-h’uquqlarin biladigan, 

mustakil fikrlay oladigan, emon-erki, ishonchi mustah’kam, shaxsiy manfaatlari mamlakat va xalq 

manfaatlari bilan uyg’unlashtirish, erkin, h’ar tomondan kamil insonlarni tarbiyalash ah’amiyatga  ega 

bO’lmoqda. 

Xukukiy demokratik mamlakat, erkin fuqarolik jamiyatin kurish kadrlar tayarlash milliy dasturin 

amalga oshirishni, mamlakatimizning kelajagin taminlovchi etuk mutaxassislarni etishtirishni tavsiya 

etadi. 

Xalqni yanada kuchli ijtimoiy  mamlakatimizda amalga oshirilaёtgan ijtimoiy-iktisodiy 



isloh’otlarning barcha bosqichlarida «O’zbek modeli»ning mazmuni va manosiga mos bulgan axamiyatli 

mezoni bO’lib kelmoqda. 

İqtisodiёtdagi tarkibiy O’zgarishlarni taminlash iktisodiy isloh’otlarning shu bosqichiga tan 

bO’lib, bunda bozor  infratuzilmasin rivojlantirish,eksportga moslashgan va import O’rnin bosuvchi 

O’nimlar ishlab chiqarishni O’sirish, moliya va bank tizimi faoliyatin takomillashtirish ulkan ah’amiyatga 

ega. 


Jamiyatdagi barkarorlik, tinchlik, millatlar va fukarolar aro totuvlikni, mamlakatimiz xududiy 

birligin taminlash shu bosqichdagi aktual vazifalardan biri h’isoblanadi. Bu vazifa jah’ondagi 

globallashuv sharoitida, turli mintaqalardagi h’olatning keskinlashuvi  O’zbekistonning suvereniteti va 

barqaror rivojlanishiga xavf solishi mumkin bO’lgan tah’didlarga munasib javob qaytaradigan xavfsizlik 

tizimlarin yaratishni tavsiya etadi. Shu bosqichda bunday tizim yaratildi. 

O’zbekistonning O’ziga xos va mos yO’li bO’lgan «O’zbek modeli» mamlakat rivojlanishining 

h’ar bir bosqichida,  ijtimoiy, iktisodiy, siёsiy isloh’otlarning xususiyatlaridan kelib chiqib, ijobiy 

rivojlandirilmoqda. Mamlakatimiz rah’bari İ.A.Karimov Uzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 

Qonunchilik palatasi va senatining qO’shma majlisidagi baёnatida «Biz avvalgiday, davlat va jamiyatni 

isloh’otlash h’amda modernizatsiyalashda «O’zbek modeli»ning axamiyatli tarkibiy bO’lagi bO’lgan 

bosqichma-bosqich tamoyiliga bundan keyin h’am amal qilamiz» deb belgilab O’tadi. 

Umuman, «O’zbek modeli» O’zbekistonning O’ziga tan bO’lgan rivojlanish yO’li bO’lib, bu yO’l 

mamlakatimizning tarixiy-milliy xususiyatlarin, geografik va demografik shart sharoitlarin h’isobga 

olgan, respublikaning bosh, strategik maqsadi sari yO’naltirilgan, isloh’otlarning h’ar bir bosqichida 

ijobiy rivojlanib boruvchi dastur va amal bO’lib h’isoblanadi. 

O’zbekiston Respublikası mustaqillikga erishgandan sO’ng, kelajakda qanday yO’ldan borishi 

masalasi kun tartibiga qO’yilgan eng aktual masala bO’ldi. Buning bir qator obektiv va subektiv sabablari 

bor uning obektiv sabablaridan biri dunёda ijtimoiy-siёsiy rivojlanishining barcha mamlakatlarga mos 

keladigan h’esh bir tayar modelning yO’qligi va bO’lishi mumkin emasligi edi.  İkkinchi obektiv sabab – 

mamuriy buyruqpozlikga asoslangan tuzumga tan ijtimoiy munasabotlar va qag’idalar endi respublikada 

qurilib otirgan yangi ;ijtimoiy yO’naltirilgan, bozor iqtisodiёtiga asoslangan h’uquqiy demokratik 

mamlakat manfaatlariga xos kelmas edi. Mulkchilik va O’ni boshqarish , ishlab  chiqarish, ishlab 

chiqarishdagi inson omilining  ortishin h’isobga olgan h’olda mamlakatni boshqarishning butkillay yangi 

formasin paydo etish zarur edi. Demak, birinchidan h’ar bir mamlakat demokratik rivojlanish yO’liga 

kirish uchun belgili bir muddat talab qilinar edi. İkkinchidan, vaqtni bO’sh yubormasdan rivojlanishning 

tarixiy tomondan asrlar davomida shakllangan dasturlari asosida O’zbekistonning O’ziga xos rivojlanish 

yO’lin ishlab chiqishni bir daqiqa va kechiktirib bO’lmas, yangi kontseptsiya ishlab chiqish zarur edi.  

O’tgan  İttifoq shangborida shu vaqtlari suveren Uzbekistonning tashkil etilganligi milliy 

mamlakat qurilishidagi boy tajriba va dasturlariga tayangan h’olda xalqning O’z taqdiri va kelajagin 

belgilashdan iborat burchi, h’uquqi va shuningdek, mamlakat rah’barining O’z xalqi kelajagi uchun 

tarixiy masuliyatni chukur sezganligining dalili. Yuz bergan katta demokratik burilishni dunёning ayrim 

regionlarida ustuvor darajada u ёki bu etnos ёki konfessiya manfaatlariga asoslanib bir guruh’ 

siёsatchilar, amalparastlar h’oqichi bilan qonunsiz, xavfsizlik qarashidan pishib etilishmagan mamlakat 

suvereniteti elon qilinishi h’olatiga uqshatgan. Bu siёsiy qaror Xalqaro jamiyatchilik va eng oldi bilan 

Uzbekiston xalqining tub h’oqish erkining ifodalanishi ekanligin belgilash lozim. 

 

 



 

 

 

  Tayanch sO’zlari



O’tish davri,  Daniel Bell, agrar jamiyat, industrial jamiyat, informatsion jamiyat, ijtimoiy-iqtisodiy, 

demokratik qadriyatlar,  inqiloblik yO’l, evolyutsion yO’l, demokratikjaraёn, isloh’ot, modernizatsiya, 

bozar munosabatlari, lyumpenlar, erkinlashtirish, chuqurlashtirish. Mamuriy- buyruqpozlik, bozor 

iqtisodiёti, O’zbek modeli, xususiy  mulkchilik, ijtimoiy – iktisodiy rivojlanish yO’li, besh asosiy tamoyil, 

1991 yilning 31 avgust, mustakillik deklaratsiyasi, prezident, prezidentlik instituti, Konstitutsiya, siёsiy 

faoliyat, siёsiy madaniyat, insonparvarlik qag’idalari, diniy konfessiyalar, milliy davlatchilik, iqtisodiёt, 

siёsat, kuchli ijtimoiy siёsat, isloh’otlar, evolyutsion bosqich.   

 

 

3-mavzu: O’zbekistonda demokratik jamiyat qurishning  milliy, umuminsoniy 

tamoyillari va qadriyatlari. 

 

Reja 

1. Demokratik jamiyat qurishning milliy va umuminsoniy tamoyillari tushunchasi.. 

2. Milliy kadriyatlar,ularning tiklanishi va demokratik jamiyat qurishdagi urni. 

3. Demokratiya: milliy va umuminsoniy qadriyat.. 

4. Shimoliy va g’arbiy  demokratiyasi 

5. Umuminsoniy kadriyatlarga sodiqlik- O’zbekistonda demokratik jamiyat qurishning asosiy 

tomoini.. 

 

Adabiёtlar 



 

1.O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.-T., «O’zbekiston» 2003. 

2. Karimov İ.A. O’zbekiston XXI asr bO’sag’asida… Tom 6-T.: «O’zbekiston» 1997 31-40, 125-

135, 149-162 b. 

3. Karimov İ.A. O’zbekiston XXI-asrga intilmoqda-T.: «O’zbekiston» 2000 6-8-12, 14-15, 14-26, 

28-38 47-48 betlar.  

4.Karimov İ.A. O’zbekistonning O’z istiqlol va taraqqiёt yO’li. T.1-T., «O’zbekiston», 1996, 36-

85 b. 


5. Karimov İ.A. O’zbekiston bazor munosabatlariga O’tishning O’ziga h’os  yO’li. T.1.-T., 

«O’zbekiston»,, 1996, 274-284, zo1-322, 341-359 b. 

6. Karimov İ.A. O’zbekiston iqtisodiy isloh’otlarni chuqirlashtirish yO’lida. T.3.-T., 

«O’zbekiston», 1996, 175-181,183-191,202-206, 227-246 b. 

7.Karimov  İ.A. O’zbekistonda demokratik O’zgarishlarni yanada  chuqirlashtirish va fuqoralik 

jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yO’nalishlari. «Xalq sO’zi» 2002, 30-avgust. 

8. Karimov İ.A. Bizning bosh maqsadimiz-jamiyatni demokratlashtirish, mamlakatni 

modernizatsiya va isloh’ etishdir.-T., «O’zbekiston» , 2005. 

9. Karimov İ.A.  İnson uning h’uquqi va erkinliklari h’amda manfaatlari-eng oliy qadriyat. 

«O’zbekiston avozi» gazetasi 8-dekabr 2005. 

10.AzizxO’jaev A.A. Davlatchilik va manaviyat.-T.: «Sharq», 1997. 

11. Levitin L, Karlayl S.   İslom Karimov-yangi O’zbekiston Prezidenti.-T.: «O’zbekiston», 1996, 

40-46, 117-119 betlar. 

12. O’zbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliёti. Darslik-T., 2005 yil 125-160 

b. 

 

O’zbekistonda demokratik jamiyat qurishning milliy va umumiy tsivilizatsion tamoinlari 

tushunchasi. O’zbekistonda  demokratik jamiyat qurishning  milliy , umum tsivilizatsion tamoinlari va 

qadiryatlarining  metodologik  asoslari,ilmiy va amalёtlik taraflari Prezident  İ.A.Karimov  asarlari,  

chiqib sO’zlagan nutqlarida  chuqur baёn etilgan. Malum bulganiday, «jaraёn» tushunchasi-

«yO’nalish»,rus tilida qO’llaniladigan «tendentsiya» sO’z bulsa, asosan  lotin tilidan kelib chiqqan bulib, 

«jaraёn»  atamasining sinonimi. Prezident İ.A.Karimov asrlarida “jarёn” va “yO’nalish” sO’zlari sinonim 

sifatida qullanilib kelmoqda. Agar  bu sO’zlarning manosiga  etibor qaratilsa, ular jamiyatning h’ar xil 

soh’alarida   obektiv, takrorlanuvchi, ustun h’odisa sifatida kO’zga tashlanadi. Demak, jamiyat h’aёtida 

«jaraёn» ёki «yunalish» malum bir ijtimoiy-siёsiy demokratik jaraёndagi  nizomlilikni O’zida tasvirlaydi. 



Mustaqillik yillarida mamlakatimizning etakchi olimlari tarafidan  demokratik milliy, umum 

tsivilizatsion  yunalishlarni xar bir  xalqning qadriyatlari bilan  uyg’inlashtirish buyicha bir qancha ishlar 

ishlandi. 

 Shunga qaramasdan mamlakatimizda demokratik jamiyat qurish jaraёnida O’larning O’z aro 

bog’liqligi va kelib chiqish  amallarin aniq urganishni talab qiladi. Demokratik zarur  butun jah’on  tan 

olgan  asosiy tamoinlar bor.  Ular quyidagilardan iborat: 

-  Erkin va adolatli saylovlar; 

-   Ochiq va h’iob beruvchi h’okimiyat; 

-   inson h’uquqlarining ustinligi; 

-  sO’z, nashirёt va  vijdon erkinligining Konsituttsiya va nizomlar bilan kapillanishi; 

-   nizom ustunligi; 

-  fuqorolarning siёsiy va iqtisodiy  h’uquqlari borligi va tengligi; 

-  tayinlash yO’li bilan  shakllanadigan  mamlakat organlarining  saylab qO’yiladigan  organlar 

oldida  h’isob berish  majburligi; 

-  kO’ppartiyallik tizimining borligi; 

-   umum milliy masalalarining  echilishida referendumlarning  O’tkazilishi; 

-  mulk formalarining h’ar xilligi  va ularning  tengligin kapillash nizomlarining borligi; 

-  siёsiy  oppozitsiyaning ochiq xizmat kO’rsatishi; 

-   jamiyatda plyuralizm, yani  fikirlar h’ar qilliligin  kapillash nizomlarining bor bO’lishi h’am da 

ularni amaliy amalёtga  paydo etish masalalari  natiyjasining ortishi. 

Malum bulganiday,O’zbekiston xalqi  O’z mustaqilligiga  erishgandan sO’ng, er sharining  

kO’pchilik xalqi singari  jamiyat yO’naltirilgan  bozor iqtisodiёtiga  asoslangan demokratik jamiyatni  

qurishda O’z oldiga maqsad qilib qO’yishdi.Bunday jamiyatni  shakillantirishda, O’zbekiston 

rivojlanishining O’ziga h’os milliy tamoinlarin jah’onda bO’laёtgan  insoniylik tamoinlar  bilan 

jamlashaёtganligin  nazardan chiqarmaslik kerak. 

O’zbekiston xalqining  bozor iqtisodiёtiga  asoslangan  demokratik jamiyat qurishda 

 

mustaqilligimizning  dastlabki yillaridan boshlab  Prezident İ.A.Karimov quyidagi  milliy tamoinlarga  



jamiyat diqkatin qaratdi.  Bu milliy jaraёnlar  İ.A.Karimovnin 1992-yilda ёzilgan 

″Mustaqillik yO’li:  

muommolar va rejalar

″ h’am da  ″O’zbekistonning O’z mustaqillik va rivojlanish yO’li″  asarlarida  ilmiy 

tarafdan  asoslab berildi. Bu O’zbekistoning  O’ziga h’os, rivojlanish  yO’li dunё mamlakatlari   tan olgan 

«rivojlanishning  O’zbek modeli» degan nom oldi.

35

 Shu tamoinlarda bir tarafdadan milliylik,  ikkinchi 



tarafdan  umum insoniylik  yunalishlari uyg’unlashdi ёki ularning  diallektik  taraflari O’z kO’rinishin 

topdi. “birinchi tamoinimizda-deb ёzgan edi İ.A.Karimov,-daslab-iqtisodiёt, keyin siёsat degan sO’zlarni 

ilgari surdik

″.

36



 Bosqacha qilib aytganda, iqtisodiёtning siёsatdan ustunligi nazarda tutildi.İqtisodiy 

isloh’otlar  siёsatdan ortda qolmasligi zarur. 

İkkinchi tamoin- bu mamlakatning  bosh reformator ekanligi. Yangilanish va O’zgarish siёsatin 

ishlab chiqarishi va ularni  izchillik bilan  amalga oshirishda  mamlakat O’z qaramog’iga oladi. Uchunchi 

tamoin, O’z navbatida  barcha soh’alarda  nizomning ustunligi taminlanadi.O’zbekiston Respublikasining 

1992-yil 1-dekabrda qabul qilingan Konstituttsiyasi va umum  insoniylik va  milliy tamoinlarning  

jamlashgan ulgisi bO’lib topiladi. 

 TO’rtinchi tamoyil, bu- xalqning  demokratik  ah’voli, ayniqsa, uning 60 foizdan  kO’prog’i  ёshlar 

bO’lganligi, kam taminlangan  oilalarni, bolalarni, pentsionerlarni jamiyatni h’imoya qilish maqsadida  

kuchli  ijtimoiy siёsat  olib borish h’isoblanadi. 

Beshinchi tamoin,-bu- xalqimiz dasturlari, urf-odatlari h’am da  bazor iqtisodiёtining  obektiv 

nizom-qoyidalarin  h’isobga olgan h’olda unga “shok terapiyasi” asosida emas, balki evolyutsion 

yO’nalish asosida, puxta O’ylab bosqichma-bosqich O’tish nazarida tutiladi.

37

 



                                                 

35

 М.С.Гафарли, И.А.Касаев. Ривожланишниниг "ўзбек модеми": тинчлик ва барқарорлик-тараққиёт асоси.-Т., 



Ўзбекистон. 2001, 430-бет. 

36

 Каримов И.А. Миллий  истиқлол  ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. – Т.. Ўзбекистон, 2001, 36-38, 177-бет. 



37

 Каримов И.А. Биздан озод ва обод Ватан қолсин. 2-жилд.  Т., Ўзбекистон, 1996, 177-180-бб. 



Shunday qilib, shu jaraёnlar  ёki  rivojlanishning “O’zbek modeli” O’zbekistonda h’uquqiy  

demokratik mamlakat va fuqorolik  jamiyatga O’tishning h’am da uning dunё  jamiyatchiligi bilan  

izchillik asosida  intergatsiyalashuv  kontseptsiyasining  asosin quraydi.   

Malum bulganiday. Bazor iqtisodiёtiga  bosqichma-bosqich  izchillik bilan  O’taёtgan  O’zbekiston 

Respublikasi 1994-yil oxiri 1995-yil  boshlarida isloh’otlar O’tkazishning  ikkigchi bosqichiga O’tdi.  Bu 

davr ichida  mamlakatimizda kuchli  atqoruvchi h’okimiyatga asoslangan  Prezidentlik Respublikasi  

shakillandi, umum insoniylik h’am da milliylikga asoslangan  zamonaviy parlament –Oliy Majlisga  

kO’ppartiyalik  asosida saylovlar  O’tkazish  yO’lida aniq qadam tashlandi.  Tug’ri,  tub manodagi  

professional parlament emas edi,  lekin iqtisodiy,  manaviy soh’alar singari. İjtimoiy siёsiy  soh’ada h’am  

isloh’otlar  evolyutsion   yO’l bilan olib boiladi,  bu jamiyatimizda astoydillikni  taminlash uchun asos 

bO’ldi.        

O’zbekiston Respublikasi  Prezidenti İ.A.Karimovning 1995-yil 23-fevralda Birinchi chaqiriq Oliy 

Ma’jilisining I sessiyasidagi maruzasi “O’zbekiston  mustaqilligining asosiy tamoinlari”  deb nomlanishi 

bekor emas. Shu maruzada  Prezidentimiz Sharqda, ayniqsa O’zbekistonda  dunёviy,  demokratik jamiyat 

qurishning  uch zarur  tamoini ustida  tO’qtab, ularni ilmiy  tarafdan asoslab berdi. Xush, O’zbekistonda  

qurilaёtgan  demokratik, adolatli  fuqorolik jamiyatining  formasi qanday bO’lishi kerak?  

″Sharqda,- deb ёzadi İ.A.Karimov, - demokratik jaraёnlarning  avvaldan shakillangan  O’ziga h’os  

xosiyatlari bor. Sharqda demokratik jaraёnlar  O’z-aro ravishda asta-sekin rivojlanadi. Bu soh’ada  

inqiloblik O’zgarishlar  yashashga urinishlar  qayg’uli natiyjalarga  olib keladi. İnqilobni G’arb olimlari 

va “jamiyatlik rivojlanishning  qadimgi va ёvvoyi shakli” deb nomlangan. Bunday yO’l  bizga h’ech 

qachon  tug’ri kelmaydi”.

38

   Shu O’rinda, demokratik jamiyat qurishning  milliy, umum tsivilizatsion 



jaraёnlarida Sharqga h’os qadiryatlar  qanday O’rin egallaydi, degan  savol tug’iladi. Agar etibor bilan 

qaralsa, bu O’rinda jaraёnlar  sO’zi tamoinlar  manosin  anglatmoqda.  İkkinchi tamoinni  Prezidentimiz 

demokratiyalashtirishning “ ikkinchi zarur sharti” deb nomlangan.  “  Jamiyatning 

demokratiyalashtirishning  ikkinchi zarur sharti odamlarning  O’y-fikri ijtimoiy natiyjasi bilan  

demokratik O’zgarishlar  darajasi  bir-biriga qancha  soy bO’lishiga bog’liq.”  

39

 



Bizning  fikrimzcha, shu tamoin umum tsivilizatsion tamoin. “ Uchunchidan,-debtariflagan edi 

İ.A.Karimov,-demokratik jaraёnlar xalqimizning milliy madaniyatining O’ziga h’os taraflarin, uning 

tabiyatin O’zida jamlagan bO’lishi kerak. Bizga malum, G’arb namunasi kO’p h’olatlarda individualizm 

falsafasiga tayanadi va h’ammani h’addan tashqari siёsiylashtirishga olib keladi.” 

40

 

 Demak, milliy  tamoinlar bilan birga aymaqlıq  tamoinlar h’am bor. Malum  bulganiday, 



İ.A.Karimovning tariflashicha, demokratiyani shakillandirishda O’zbekiston uchun G’arb  namunasi 

emas, kO’proq Sharq tajriybasi  mos keladi. Aziya territoriyasi va musulmon Sharqdagi demokratik 

qadriyatlar va O’zgarishlar rivojlanishning tajriybasi O’ziga  mos h’osiyatlar, O’ziga h’os dasturlarga ega. 

Sharqda demokratiya tushunchasi birlashish g’oyasi,  jamiyatchilikning fikricha ustunlik ana shu erida 

shakillanadi.

41

 Aziya aymag’ı va musulmon Sharqning boy tarixiy  tajriybasiga asoslanib, İ.A.Karimov 



O’zbekistonda demokratik tamoinlarning rivojlanishi h’aqida  zarur qarorga keldi. “Bizning 

mamlakatimizda, -deydi  Prezidentimiz,-demokratik  jarёnlar xalqimizning  nizomni h’urmat qilish,  

nizomga bO’ysinish singari faziylatlarga   soy ravishta  rivojlanishi  zarur,  adob –intizomlik, manaviy 

qadriyatlar  siёsiy qatnashlarni va ustunlikga erishishi darkor

  Milliy qadriyatlarning tiklanishi-demokratik jamiyat qurishning zarur sharti.Demokratik 



jamiyat kontseptsiyasida milliy,  umuminsoniy qadriyatlar bilan  bir qatorda, diniy qadriyatlarning 

O’rniga aloh’ida etibor qaratmoqda. Sababi,ular O’rtasida  malum bir chegara yO’q. Bunday fikr 

bildirishimizcha  malum bir tarixiy  sharoitlarni obektiv  zarurliklar sababi jamiyat rivojlanishi  uchun 

aloh’ida  ah’amiyat bulishi  milliy qadiryatlar, diniy qarashlar qaramog’ida shakillanganligi asos asos 

bO’ladi. Bizning milliy qadriyatlarimiz  faqat islom ona erida raydo bO’lmagan, balki zardushtiylik, 

buddizm singari dinlardan h’am kyap  narsalarni olgan. Harqanday qadiryatlarning  bosh  manbayi uchun  

ijtimoiy h’aёt. Buning dalili sifatida  h’ozirgi davrda  malakatimizda  kO’p gina tarixiy  din bilan bog’lik  

                                                 

38

 Каримов И.А. Ватан саждагоҳ каби муқаддасдир. 3-жилди, - Т., Ўзбекистон, 1996, 8-9-бб. 



39

 Ўша манба, 8-9-бб. 

40

 Ўша манба, 9-б 



41

 Ўша жойга қаранг 



qadiryatlar  O’zlarining  diniy mazmunin  O’zgartib, dunёviy, 

milliy   

qadiryatlarga  aylanganligin 

tariflash mumkin. Demokratik  jaimyatni qurishda  din doyim h’amO’ning tarafdori bO’la bermaydi. 

Ayniqsa h’ozirgi qiyin O’tish davrida islom g’oyalari va  qarashlaridan bir-biriga qarama-qarshi 

maqsadlar yO’lida  foydalanishga urinishlar  jonlangan bir paytda,  ana shu faktorning O’rnin aloh’ida  

tah’lil etish zarur.Uning zarurligin  Prezidentimiz İ.A. Karimov  aloh’ida va bir necha bor  aytib 

kelmoqda. “Mustaqillik yillarida eng ulkan qO’lga kirgizilgan g’alabalarimizdan biri tarixiy, milliy va 

odob-intizomlik qadiryat h’am da dasturlarning muqaddas    dinimizning  jamiyatni manaviy 

rivojlanishdagi O’rni  va ah’amiyatining qayta tiklanganligi  bO’lib topiladi. Hozirgi kunimizda ёvuz 

kuchlar islom dini xalqimiz uchun  muqaddas qadiryat  ekanligidan foydalanib, O’zbekistonni demokratik  

manaviy  rivojlanish yO’lidan  ayirishga intilmoqda

″. Keyingi yillarda dunё  h’ajmida islom dinidan 

qarama-qarshi maqsad yO’lida foydalanish misollari kO’rinmoqda. 

          O’zbekistonda demokratik jamiyatni qurishda milliy 

 tamoinlarning  asosin quruvchi qadiryatlar 

h’am aloh’ida O’ringa ega. Mustaqillik sabapli O’nga bO’lgan yangicha  ёndashishlarga  Prezidentimiz 

İ.A.Karimovning milliy va umum tsivilizatsion qadiryatlar h’aqidagi metodologik ilmiy  fikrlari h’am da  

amaliy talabchanligidagi kO’rsatmalari  aniq misol bO’la oladi.  Milliy va umum  tsivilizatsion 

qadiryatlar h’aqida  mamlakatimizning bir qator olimlarining fikrlarin jamlashtirish  lozim., sababi, 

O’zbekistonda  qurilaёtgan  h’uquqiy  demokratik mamlakat  h’am  ochiq fuqorolar jamiyati  umum 

insoniylik   kadriyatlar  bilan bir qatorda,  milliy kadriyatlarimizga asoslanadi. 

          Yuqoridagi  adabiёtlarning  tah’lillari shuni kO’rsatadi,  O’tmishdagi barcha  ijtimoiy falsafiy  

talimotlarda  kadriyatlarning  manosi va ularning  jamiyat rivojlanishida  tutgan O’rni  masalasiga ulkan 

etibor  berilgan. Agarda qadimgi  dunё ijtimoiy-falsafiy  talimotlarda  umum insoniylik kadriyatlar  inson 

rivojlanishining   mevasi deb qaralgan bO’lsa, Turondagi ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixida    

″Avesto″dagı  

uchunchi davr  deb nomlangan  insoniyat kelajak  adolatli jamiyat  h’aqidagi fikrlar tarixiy  ildizlarni 

quraydi. 

           Shu kO’z qarashdan kadriyat tushunchasining  mazmuniga  etiboringgizni jalb etmoqchimiz. Shu 

tushunchaning manosi h’aqida  ijtimoiy-falsafiy adabiёtlarda kO’p gina  ilmiy tariflar bor.  Berilgan 

tariflarni  tah’lil etish  bir tamondan h’ar turli ёndashishlarning borligi, ikkinchi tamondan bO’lsa,  

ularning butinlay bir-birin bekor etish h’ollari bor ekanligin kO’rsatadi. Masalan,”  Falsafiy 

entsiklopediya” ning  beshinchi sah’ifasida kadriyatlar qO’yidagicha  tariflangan:  

″Kadriyat-falsafiy va 

ijtimoiy  tushuncha. U birinchidan, bir obektning   ijobiy ёki salbiy tarafin , ikkinchidan,  ijtimoiy  

sananing  normativ belgilovchi- bah’olovchi tarafi  (subektiv kadriyatlar ёki sana kadriyatlar)in  

tasvirlaydi

″.

42

 Rus tilidagi 



″tsennost″, yaniy ″kadriyat″ tushunchasiga odamlarning ijtimoiy-siёsiy  

talabchanligiga,  manaviy dunё qarashiga  ijobiy ёki salbiy tasir  kO’rsatadigan barcha  narsa va 

h’odisalar kirgizilgan.   

            Shunga ёqin kO’zqarashdan  boshqa ilmiy  manbaalarda  h’am baёn etilgan: 

″Kadriyat (falsafa, 

sotsiologiyada) -  voqiёliktagi  malum bir h’odisalarning  iqtisodiy, ijtimoiy va manaviy ah’amiyatin  

kO’rsatish uchun qO’llaniladigan tushuncha. Qadiryatlarimizning  mazmuni  va  xarakteriga  kO’ra,     

progressiv va reaktsion tiplarga ajratish mumkin

″ delingan. Bizning fikrimizcha, bunday tariflar  shu 

kategoriyani  uning asosiy manosi  aniqlashda bir qator   ilmiy chalg’itishlarni  keltirib chiqarmoqda. 

Shunga kO’ra,  uning mazmuni, tuzilishi,  asosiy formalari,  paydo bO’lish xosiyatlari va umum 

insoniylik kadriyatlar sistemasi,  bu sistemadagi asosiy kadriyat  formalarining O’rni va ah’amiyatin  

ilmiy  tah’lil  qilish bilan bog’liq  bir qator masalalarga  etibor kam ekanligin  kO’rsatib O’tish lozim. 

           

″Qadriyat″ deganda,  inson va insoniyat uchun ah’amiyatli bulgan  va jamiyatlik guruh’larining 

manfaatlari va maqsadlariga  xizmat qiladigan va shchu sababdan ular  tarafidan bah’olanib, 

qadirlanadigan tabiyat  va jamiyat h’odisalari birligin tushinishimiz lozim. 

43

 Rus, inglis, nemets, frantsuz 



va  chex tillarida Rossiya Fanlar  Akademiyasıning akademigi G.V.Osipov redaktorligida  nashirёtdan 

chiqqan 


″Sotsiologicheskiy entsiklopedicheskiy slovar″da kadriyatlarni bah’oalash, kadriyatlar tizimi, 

                                                 

42

 Философская энциклопедия. Т. 5. – М., 1970, стр. 462 



43

 Қадриятлар ва ижтимоий тараққиёт (илмий ишлар тўплами). Т., Ўзбекистон, 1997, 198-бет; Т.Камилова, С.Обидова. 

Миллий ахлоқий қадриятлар ва уларнинг тарбиявий аҳамияти. – Т., "ФАН", 2000, 20-бет; Б.С.Ерасов. Культурология 

2-е изд.-М.: Аспект-Пресс, 1997, 591-бет; Н.Ортиқов. Маънавият: Миллий ва умуминсоний қадриятлар. – Т., 

Ўзбекистон, 1997, 48-бет. 


ijtimoiy kadriyatlar, kadriyatlar yunalishi va umum kadriyatlarga tariflar berilgan.

44

 Kadriyatlar 



tushunchasiga 

″Mustaqillik keng mazmunli ilmiy ommabob  lug’atida″da  h’am aloh’ida O’rin ajratilgan. 

Shu O’rinda,  

″kadriyat″ sO’zi qanday manoni anglatadi  tabiyiy savol tuO’iladi.  ″Kadriyat″ 

atamasi bizga arabiya 

″qadri″ sO’zidan kirib kelgan bO’lib, bugungi kunda bu tushuncha “ barcha h’am 

jamiyatdagi birdan-bir narsa va  h’odisaning odamlar O’rtasidagi, O’z aro jamiyatlik aloqalardagi tutgan 

zarur ah’amiyatin   sa’O’lelendiriO’

″ uchun qO’llanilmoqda. Bu masalaning bir tamoni.  Uning ikkinchi 

tamoni shundan iborat, “kadriyat” sO’zi qadim zamonlarda paydo bO’lgan va  barcha xalqlar tillarida bor. 

Demak, bu tushuncha  bir necha ming tarixga ega,  Fikrimzning aniq dalili sifatida qadi mgi 

dunёda”aksikologiya”  degan atamaning borligin aytish mumkin. Aksikologiya asosan  falsafaning zarur  

yunalishlaridan biri. Faqat bu tushuncha XIX-XX asrlarga kelib, Evropa mamlakatlari falsafasida  

rivojlandirildi. Uning tarixi demokratiyaning tarixi bilan bog’liq. Evropa mamlakatlarida h’am  

demokratik jamiyatni qurishni  kadriyatlarga asoslanish ustun bO’lgan. 

″Kadriyatlar-jamiyatda  odamlar arosida   etiborga, h’urmatga,  ah’amiyatga ega odamlar, aloqalar, 

moddiy narsalar va manaviy  boyliklar yig’indisi 

45



 degan tarif bor. Kadriyatlarni bunday tariflash  aniq 

manosin bir qancha   aniq tasvirlasa  h’am, lekin kadriyatlarga berilgan  tariflar ichida O’zining ilmiyligi 

bilan boshqa tariflardan ajralib turadi degan fikrdamiz. Bizningcha, “umum insoniylik” kadriyatlar 

tushunchasi butun jamiyat ah’amiyatiga ega bO’lgan,  insoniyatning barchasi, O’tmishi, bugungi va 

kelajagin,  yashashning asosiy yunalishlari,  nizom- qoyidalarin,  talab va tartiblarin,  odamlarning arzu-

armonlari vag’oyalarin  O’zida tasvirlaydigan kadriyatlarning umum shakillarin sa’O’lelendiredi.  Umum 

insoniylik kadriyat  tushunchasining obektiv  asosi ijtimoiy aloqalar  va jaraёnlar, insoniyatning uzliksiz 

umrin va h’aёt  tarizin umumlashtiradigan jamiyat

″. 

Haqiqatdan da “umum insoniylik 



″ tushunchasida kadriyatlarning tiri  tabiyatning bir parchasi 

bO’lgan  odamzotning umri va etilishishi,  uning tarixiy rivojlanishi,  siёsiy va boshqa birliklar uchun   

ah’amiyati O’z kO’rinishin topishi kerak. Demak, insoniyatning  eng umum jamoati bO’lgan  jamiyat 

gina  umum insoniylik  kadriyatlarning yaratuvchisi  va saqlab qoluvchisi h’isoblanadi. Umum insoniylik 

kadriyatlar  keng kulamli tushuncha. Uning mazmunida eng dastlab   azodlik, erkinlik, tinchlik,  

demokratiya sabapli shakillangan  ison baxt-saodati singari umum jamiyatlik   mazmunin beradigan 

kadriyatlardan  iborat deb aytish mumkin. Kadriyatlarni faqat moddiy va manaviy  boyliklar sifatida 

tushinish va uni shunday  tah’lillash  ilmiy kO’z qarashdan tug’ri emas.       





Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling