O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus talim vaziRLİGİ


Milliy kadriyatlarning demokratik jamiyat qurishda  tutgan O’rni


Download 0.73 Mb.
Pdf просмотр
bet9/15
Sana10.01.2019
Hajmi0.73 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15

Milliy kadriyatlarning demokratik jamiyat qurishda  tutgan O’rni  

Har bir  millat yaz 

kadriyatiga ega. Uning h’ar bir mamlakat, h’ar bir xalqning bu imkoniyatlaridan qay  darajada 

foydalanishi – demokratik jamiyatni qurishda zarur urin egallaydi. Hozirgi davrda kadriyatlarning  zarur 

h’osiyatlaridan biri  Mustaqillikdan keyin milliy kadriyatlarning demokratik  jamiyatni qurishdagi urnin  

aniqlash borasida  aniq ilmiy izlanishlar  va amaliёt bilan bog’liq  muommolar mamlakat siёsati 

darajasiga kO’tarildi. Sababi, birdan-bir jamiyat  manaviy  imkoniyatlarin,  odamlar ongiga  manaviy va 

odob-intizomlik  kadriyatlarni rivojlandirmay  va mah’kamlay olmay turib O’z kelajagin belgilay 

olmaydi. Ayniqsa, bizning Sharqda xalqning ming yillik milliy kadriyatlari uning uchun qudiratli  

manaviy maanbayi  bulib xizmat qilgan. Xalqimizning yaqin O’tmishidagi uzoq vaqt davom etgan  kuchli 

g’oyaviy siqimga qaramay, O’zbekiston xalqi avloddan-avlodga O’tib kelgan O’z tarixiy va madaniy 

kadriyatlarni h’am da O’ziga h’os dasturlarni saqlab qolishga erishganligi sababli va  qalbida barcha 

umum  tsivilizatsion kadriyatlarga sodiq bO’lgan.  

″Biz, - deb atap O’tadi İ.A.Karimov, - manaviy 

kadriyatlarni tiklashda milliy O’zlikni  anglashning O’sishidan,  xalqning ruO’xin  uning ildizlariga  

qaytishidan iborat O’z-aro, tabiyiy jaraёn deb h’isoblaymiz.

46

 Demak, O’zbekistonda demokratik jamiyat 



qurishning  milliy, umum tsivilizatsion  tamoinlarin h’ar bir xalqning kadriyatlarsiz,  aloh’ida ajiratib 

bO’lmaydi. 

Birdan-bir na’rsa va h’odisa mayli u moddiy bO’lsin,  mayli manaviy bO’lsin,  kadriyatga aylanishi 

uchun malum bir vaqt,  davr O’tishi kerak.  Demokratiyaning  milliy va umum insoniylik  kadriyat 

                                                 

44

 Г.В.Осипов. Социологический энциклопедический словарь. – М., 2000, стр. 402-403 



45

 Мустақиллик изоҳли илмий-оммабоп луғат. А.Жалолов ва қ.Хоназаров умумий таҳририда. Т., "Шарқ", 1998, 279-

бет. 

46

 Каримов И.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: Хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт 



кафолатларм. – Т., Ўзбекистон, 1997, 137-бет. 

sifatida shakillanishi va shunday bosqichlarni bosib  O’tgan. O’tmishdagi barcha narsalar  milliy kadriyat 

bO’lib h’isoblana bermaydi. Uning milliy kadriyatga aylanishi uchun O’zin kursata olishi shart.  Demak, 

biz demokratik jamiyat qurishda O’tmishimizdagi barcha narsalarimizni  tulaligicha ola olmaymiz. 

Sababi,u h’amma uchun  ibratli emas.        

Shu urinda Prezident İ.A.Karimovning quyidagi fikrlari juda ah’amiyatli bO’lib h’isoblanadi. 

″...O’tmish kadriyatlariga, dasturleriga va h’aёt  h’ollariga  betartib ravishda  ertangisin O’ylamay  boshqa 

bir qarama-qarshilikga – h’ozirgi davrni qabul qilmaslik,  jamiyatni yangilash zarurligin  bekor etishga 

olib kelishi mumkin

″. Ana  shu  bekor etish h’ollarida  ekstremistlik ruO’xtagı oppozitsiyaning paydo 

bO’lish xavfi tug’ildi. U asosan olganda,  manaviyatga qarshi oppozitsiya bO’lishi mumkin edi.

47

 Ayirim 


vaqtlari  shunday h’am  bO’ladi. 

O’zbekiston demokratik jamiyat qurishda milliy kadriyatlardan tashqari  diniy kadriyatlarimizga  

h’am aloh’ida urin berilganligi  tO’sindan bO’lgan emas. Sababi, milliy va diniy kadriyat urtasida chegara 

yO’q, ular h’amisha O’z aro bog’liq h’olda paydo bO’ladi. Milliy va diniy kadriyatlar  fikr mustqilligidan  

qutilish, milliy O’zlikni anglashga xizmat qilishi bilan  jamiyatda  demokratik umum tsivilizatsion 

tamoyillarning paydo bO’lishida sharoit yaratadi 



Demokratiya: milliy va umum tsivilizatsion qadriyat. Demokratik  qadriyatlarining malum bir 

sharoitlarda mah’alla, milliy aymoqlik va umum insoniylik shakillarida  paydo bO’ladi.  Atab aytganda, 

h’ar bir jamiyat  manaviy imkoniyatlarin  odamlar onggida  mannaviy va odob- ikromlik kadriyatlarni  

rivojlandirmay va bekkemlemey turib, O’z kelajagin belgilay olmaydi.  

Xalıqlarning madaniy  kadriyatlari, manaviy merosi ming yillar davomida  Sharq  xalqlari uchun 

qudiratli manaviy manbaayi bO’lib xizmat qilgan. Respublikamız Prezidenti İ.A.Karimov bu  h’aqda O’z 

fikrin quyidagicha bildiradi  : 

″Uzoq  vaqt davom etgan kuchli g’oyaviy  qaramlikga qaramay, 

O’zbekiston xalqi avloddan-avlodga O’tib kelgan O’z tarixiy va madaniy kadriyatlarni  h’am da O’ziga 

h’os dasturlarni saqlab qolishga  muvaffah’ bO’ldi

″.

48

   Atab  aytganda h’ar bir kadriyatning  manosi va 



ah’amiyati tabiyat, ijtimoiy va manaviy  rivojlanishga tasir etish  imkoniyatlari  asosida belgilanadi. 

Demokratik jamiyatni umum insoniylik va milliy kadriyatlarsiz qurib bO’lmaydi. Kadriyatlar 

h’aqqida fikr yuritganimizda  uning ikki murakkab  bO’limin nazarda tutish kerak. Bunda eng avvalo, 

insonning obektiv olamga nisbatan  bulgan  aktiv talabchanligin  aloh’ida tah’lil qilish zarur. Umum 

insoniylik kadriyatlar tushunchasiga 

 moddiy va manaviy sharoit, yashash shart-sharoitlarning  rivojlanishi va  yangi kadriyatlarning  

shakillanishiga O’tishdan  meros bO’lib qolganlari bO’lsa davr ruO’xi, yangi ijtimoiy talab va rivojlanish 

uchun asos bO’lgan kadriyatlar kiradi.Umum insoniylik kadriyatlarning asosiy vazifasi olamni bilish va 

uni amaliy O’zgartirishning  zarur faktori. 

Prezidentimizning 

″Mustaqillikga erishganimizdan keyin gina biz buyuk ato-bobolarimizning h’urmatin 

O’rniga qO’yaoldik. Bizning bu h’arkatlarimizni Markaziy Osiёdagi qO’shni mamlakatlar, madaniy 

xalqarolik  dunё jamiyatchiligi qO’llab quvvatladi. Bu jaraёn  birdan bO’lgan emas, Soh’ibqiron Amir 

Temur shaxsi  uning avlodlari  bO’lgan faqat bizning emas,  muh’itdagi  barcha xalqlarning, butun  

manaviy insoniyatning  boyligi

″ degan fikrlar h’ar bir millat  rivojlanishidagi  tarixiy voqiёlar, unga 

yaxshi  ёrdamlarin qO’shgan shaxslar  va milliy kadriyatlar qatoriga kirishin anglatadi. Shu kO’z 

qarashdan  Amir Temur shaxsi  buning ayqin isboti. Amir Temur qonunlarining  h’ar turli  tizimlari- diniy  

dunёviy fikrlar  boligin, ularni h’isobga olish  kerakligin juda tug’ri anglagan. Amr Temur nizom deganda 

faqat shariyat nizomchiligin emas,  boshqa xalqlar kadriyatlari, urf-odatlarin h’am tushingan. “Milliy 

kadriyatlar – millat uchun zarur va aniq  ah’amiyatga ega bO’lgan tamoni va xosiёtlari bO’lib topiladi. 

O’z milliy kadriyati bO’lmagan millat ёki xalq yO’q. Millatning krizisi-milliy kadriyatlarning krizisi. 

Milliy kadriyatlar  millatning tarixi, yashash tarizi, kelajagi, uni yaratgan  avlodlar,  ijtimoiy  qatlamlar, 

milliy sana, til, manaviy h’am da madaniyat bilan O’z-aro bog’liq h’olda yuz beradi”

49

.Sababi, milliy 



kadriyatlar davlatimiz mustaqilligin  mah’kamlaydigan manaviy  asoslaridan biri, demokratik, adolatli, 

                                                 

47

 Каримов И.А. Хавфсизлик ва барқарор тараққиёт йўлида. 6-жилд. – Т., Ўзбекистон, 1998, 126-бет. 



48

 Каримов И.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: Хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт 

кафолатларм. – Т., Ўзбекистон, 1997, 14-бет. 

49

 Мустақиллик изоҳли илмий-оммабоп луғат. А.Жалолов ва қ.Хоназаров умумий таҳририда. Т., "Шарқ", 1998, 141-



бет. 

h’uquqiy davlat va fuqorolik jamiyatin qurishning asosiy manbaayi  bO’lib h’isoblanadi. Markaziy Osiё 

xalqlarining  asrlardan-asrlarga  meros bO’lib kelaёtgan  milliy kadriyatlari  uzoq tarixiy  jaraёnda 

shakillanaёtgan  va kO’plab og’ir  sinovlarni boshidan kechirgan. Haqiqatdan da  xalqimiz 3000 yildan 

ortiq davrni O’zida jamlagan Markaziy Osiё tsivilizatsiyasin ёratdi.  Markaziy Osiё xalqlarining milliy 

kadriyatlaridagi O’ziga h’os tamonlari quyidagicha: 

A) tug’ilgan er va ona Vatanga h’urmat; 

B) ota-bobolar ruO’xiga sodiqlik; 

V)  ulkanlarga h’urmat, ёshlarga izzat; 

G) insoniylik  qatnashda muloyimlik; 

D)chidamlilik,saldamonlik, sabr-qanoatlik xosiyatlarining ustunligi. 

       Bizga  malum,  demokratik  kadriyatlar    malum  bir  sharoitlarda shakillanadi. Shu sababli ular 

mah’alla, milliy,  aymaqlik , umum insoniylik mazmunda paydo bO’ladi. Milliy O’rtalik milliy 

kadriyatlarni yaratishning asosiy manbaayi. 

        Milliy O’rtalik mah’alla kadriyatlar ustinligin O’z darajasiga kO’taradi va ularni etilishtirib, umum 

insoniylik  kadriyatlar darajasiga olib chiqadi.Umum insoniylik kadriyatlarni h’ar bir odam O’zining 

boyligiga  aylandirganda gina  milliy tamoinlar O’z  kuchin kO’rsatadi.”Shuning bilan birga O’tmish 

kadriyatlariga,  dasturlarga va h’aёt h’ollarin  tartibsizlik ravishta, ertangisin O’ylamay qaytib boshqa bir  

qarama –qarshilikga –h’ozirgi davrni  qabul qilmaslikga, jamiyatni yangilash zarurligin bekor  etishga 

olib kelishi mumkin” 

50

 deb aytib O’tadi O’zbekiston Respublikası Prezidenti İ.A.Karimov. Biz bugungi 



kunda  h’aqiqiy  kadriyatlarimizni: 

-  evolyutsion andishalik asosida;      

-  dag’daris vaqtida  sabr- toqatli va saldamlılıq asosida; 

-  mulozamatda sertafakullik, qariyalarga munasobatda h’urmat-izzat asosida; 

-  ijtimoiy-siёsiy h’aёtda O’zin tuta bilish, va boshqa soxalarda h’am  astab-abaylab 

 

rivojlandirmoqdamiz. 



-  Milliy  kadriyatlar  qanday   da   bir   O’zgarmas    h’odisalar     emas.     Millat rivojlanishi bilan 

bog’liq ijtimoiy, iqtisodiy, manaviy h’aёtning etilib borishi, yashash va mexnat qilish sharoitlar 

O’zgarishi bilan milliy kadriyatlarda h’am rivojlanib borishiga  imkoniyat yaratiladi. Har bir 

kadriyat  malum bir  aniq davr, sharoit va talablarning  mevasi gina emas, aniq kuzgusi bO’lib 

topiladi. Shu kO’zqarashdan, kadriyatlarning demokratik  tamoinlar bilan paydo bO’lishidagi 

O’rniga bah’o berishdan avval ulardan foydalanishda ikki faktorga aloh’ida  etibor berish kerak: 

birinchisi-qaysi bir kadriyatlarning yuzaga kelgan  aniq tarixiy sharoitlar,  ikkinchi shu davrlarga  

soy bO’lgan  imkoniyat va talablar. Shuningdek, umum tsivilizatsyaning demokratik kadriyatlar,  

aymaqlıq kadriyatlar, ular O’rtasida qandayda  uyg’unlik bor bO’lganligi masalalarin O’rganish 

zarur. Bu jaraёnlar O’zbekistonda demokratik jamiyat qurishning  zarur sharti bO’lib 

h’isoblanadi. Bizning fikrimizcha,  malum bir milliy, klassik, aymaqlıq,  shaxsi va boshqa 

kadriyatlik tizimi umum insoniy kadriyatlar tizimining O’rnin bosa olmaydi.   

-  Fuqorolik jamiyatni qurishda umum insoniylik kadriyatlarning  paydo bO’lish xosiyatlariga 

nisbatan xarakterga ega bO’lib, O’ning bu xosiyati h’amiysha kO’zga tashlana bermaydi.Shunga 

kO’ra demokratik tamoinlarni  milliy kadriyatlar bilan  jamlashda uning quyidagi paydo bO’lish 

shakillarin aloh’ida atab O’tish zarur.   

a) demokratik jaraёnlarning O’z-aro asosida milliy kadriyat sifatida shakillanishi; 

b) odamlarning   fikri va ijtimoiy-siёsiy natiyjasi bilan  demokratik O’zgarishlar darajasining soy 

bO’lishiga erishish orqali; 

v) jamiyatdagi h’ar turli guruh’lar qarashlarin yangicha maqsad-“O’zbekiston kelajagi buyuk davlat” 

degan milliy g’oya  asosida  birlik, millatlar aro totuvlik, ijtimoiy-iqtisodiy astoydillikni taminlash  

asosida; 

g) demokratik jaraёnlar xalqimizning  nizomni h’urmat qilishi, nizomga bO’ysinish singari 

faziylatlarga xos ravishta rivojlanishin taminlash; 

                                                 

50

 Каримов И.А.Ўзбекистон XXI аср бўсағасида:хавфсизликка таҳдид,барқарорлик шартлари ва тараққиёт 



кафолатлари.-Т.:Ўзбекистон,1997,138-бет. 

d) siёsiy aloqalarning va odob-ikrom, manaviy, milliy kadriyatlar ustunligiga erishish arqoli umum 

tsivilizatsion demokratik  tamoinlarni davlat fuqorosining h’aёt taladiga aylantirish va boshqalar. 

Demokratik adolatli jamiyat qurishda  umuminsoniylik kadriyatlar tushunchasiga soy bO’lgan 

kundalikli aloqalardagi  mazmun bilan falsafiy aksikologik manosi O’rtasidagi aloh’adorlikga etibor 

berish lozim. Shu qarashdan, bizning fikrimizcha, umuminsoniylik kadriyat deganda, eng avvalo, jamiyat 

va odamzot avlodi uchun eng qadrli va uning    manaviy etilishi uchun  xizmat qilishi  umum ijtimoiy   

ah’amiyatli bO’lgan  narsalar, h’odisalar,  talabchanlik va boshqalarning ularni ijtimoiy  kO’rinishi uchun  

ishlanadigan falsafiy  aksikologik  tushunchalar nazarda tutiladi. Demak, umum insoniylik kadriyat 

deganda, jamiyat azolarining h’ammasi uchun  umum ah’amiyatga ega bO’lgan va h’ar bir shaxsning 

h’aёtida yuz beraёtgan O’zgarishlarga  yaqshi tasir etadigan, odamlarning h’atti-h’arakati, amaliy 

ishchanligi, yashash tarizi, boshqalarga aloqadorligi va umum insoniylik kadriyatlarning  O’lchami 

sifatida  bah’olanadi. Shuning bilan birga umum insoniylik kadriyatlar tizimida demokratik tamoinlarning 

O’zi O’ning shakillanishi uchun keng maydon ochib beradi.Lekin bundan milliy kadriyatlarning O’rni 

ana shu tizimda passiv h’olda ekan, degan yakunni chiqarmosh  kerak. Sababi, kadriyatlar tizimida millat, 

unga soy bO’lgan belgilar, tamonlar, h’osiyatlar, ularning paydo bO’lish jaraёnida aloh’ida tasir 

kO’rsatadigan h’udud, makon va uning bilan bog’liq tuyg’ular demokratik jamiyatni qurishda zaru urin 

egallaydi. Milliy kadriyatlar shaxs kadriyatlarin umum insoniylik kadriyatlar bilan 

 

aloqalashtiruvchizanjirning zarur va asosiy bug’ini h’isoblanadi.  Millat bir tamondan, O’zining 



kadriyatlarin uzliksiz  yaratib turganligi bilan va yashash xosiyatiga ega. Demak milliy qadriyatlar 

O’tmishdan kelajakga rivojlanish jaraёnida ularni h’amisha etilishtirib, yangidan-yangi chO’qqilarni 

paydo etmoqda. Shu jaraёn adolatli va demokratik jamiyatning rivojlanishi shakillanishida sheshiO’shi 

ah’amiyatga ega bO’ladi. Demak, birinchidan milliy kadriyatlarsiz demokratiya tamoinlarin h’aёtga 

engizish, uni h’ar bir shaxsning h’aёt tariziga aylandirish mumkin emas.  Demokratiya faqat shaxs 

ishchanligi, balkim u millatning ruxiyati. İkkinchidan, demokratik jaraёnlar davomida bor kadriyatlar 

tizimining O’zi h’am  rivojlanib O’zgarib boradi. Uchinchidan, milliy kadriyatning h’aqiqiy egasi. 

Demak, millat uning makon va  zamondagi h’arakati va O’tmishdan kelajakga tamon yashashi va  

avlojddan-avlodga etkazib  beruvchisi va uning asosiy obekti bO’lib topiladi. TO’rtinchidan, milliy 

kadriyatlarning etilishtirilmaganligi  millatning yO’q bO’lib ketishi va oqibatda    egasiz bO’lib 

qolishining boshlanishi bO’ladi.  Sobiq İttifoq davrida  millatga bO’lgan h’ujum  eng avvalo, uning 

kadriyatlarga bO’lgan  h’ujimidan boshlanganligi dabdurustdan  bO’lgan h’ol emas.  Buning bir qator 

misollarin  tarixtan va h’ozirgi davrdan kO’plab  misollarni keltirish  mumkin. Beshinchidan, milliy 

kadriyatlarning  saqlanib qolishi bu faqat ularning O’zin-O’zi asrab qolishining  asosiy masalasi deb 

qarash kerak emas. Har qanday millatning  saqlanib qolishi uchun h’ar bir millatning  O’zi javobgar 

bO’lishi shart. Ana shu javobgarlik,  milliy rivojlanish jaraёnida aloh’ida    ah’amiyatli bO’lib topiladi. 

Bu h’aqda qazoq   professorı, filosof Q.Qodirjanov xalq-arolik konferentsiyalarning brida quyidagi 

fikrlarni bildirdi: 

″Qazoq  allomalarining O’zi ona tillarin O’rganishi, O’zlashtirishi va  va O’z tillarida 

ilmiy-falsafiy, siёsiy kitoblarni ёzish  qiyin bO’laёtganligining sababi- ular milliy ruO’xning erkinligiga  

qaraganda  uzoq yillar h’ukimdor bO’lgan “qizil imperiya” ning  g’oyaviy euvchiligi   natiyjasi. Bunday 

h’olda  Qirg’iziston va O’zbekiston  ollamalari O’rtasida h’am kO’rish mumkin

″.

51

 



Milliy kadriyatlarning adolatli demokratik jamiyatni qurishdagi O’rnin tah’lil etish  jaraёnida  eng 

avvalo, millatning O’zida jamiyatlik qadiriyat sifatida qarash zarur. 

Sababi  millat milliy kadriyatlarning  h’am obekti va subekti.  Demak, davlatimizda  demokratik 

jamiyat qurishda  milliy va umum tsivilizatsion  kadriyatlarning uyg’inlashishi rivojlanishning zarur  

nizomi. Umum tsivilizatsion tamoinlar va kadriyatlar qandayda bir  O’zgarmas, aqidalik  tushunchalar 

emas. Davrlar O’tishi, sharoit,  talab va muh’tojlarning  O’zgarishi bilan O’larning  mazmuni,  bah’olash 

taraflari h’am O’zgarib boradi. Lekin, bu O’zgarishlarga  qaramasdan umum insoniylik kadriyatlar  

odamlarni birlashtirishi,  malum bir maqsadlar, ijtimoiy, manaviy  etishishning  malum bir yO’llari uchun  

birga kurashishga  h’arakatga keltiruvchi ijtimoiy h’odisalar. Umum insoniylik kadriyatlar turli davlatlar, 

xalqlar arosidagi kO’pir singari odamlarni bir-biriga yaqinlashtiruvchi, birga ishlashga sharxlovchi kuch 

                                                 

51

 2002 йил 8 майда ЖИДУда бўлиб ўтган Халқаро конференция баённомасида келтирилган фирдан кўчирма. 



usuli bO’lib h’isoblanadi.  Manaviy borisida  va umum insoniy kadriyatlar   barcha xalqlar madaniyatin 

yaqinlashtiradi va tezroq  etilishiga  imkoniyat yaratib beradi. 

O’zbekistonda erkin, demokratik jamiyat qurish vazifasin amalga oshirish jaraёni  demokratiyaning 

umum insoniylik  va milliy manaviy qadriyatlari uyg’un ekanligi kO’rsatiladi.    

Demokratiyani asosiy belgisi u ёki bu davlatda xalqning yuqori h’okimiyatni  amalga oshiruvchi  

manbayi ekanligin kO’rsatib O’tish zarur.  Turli xalqlar xalq xokimiyatining shakli va mazmunin  turli 

davrlarda h’ar xil  tah’lil qilishlari mumkun,  masalan, demokratiyaning  antik davrdagi tah’lili   bilan  

Evropadagi h’ozirgi zamon tah’lili  birday emas, qandayda bir   zaru demokratik  milliy va umum 

insoniylik  kadriyatlar va tamoinlar h’ar xil siёsiy rejimlarda, unga xos ravishda shu davlat h’ududidagi 

xalqlarning milliy –madaniy tarixi va  boshqa dasutlarida O’zining h’aёtiy kO’rinishin topgan.  Bugun 

shuni aloh’ida atab O’tish mumkin, demokratiya h’ar xil  milliy-madaniy sharoitlarda  yashay olish 

xosiyatiga ega ekanligi   dalillaydi.  Bu degani bir tarafdan demokratiyaning  milliy xosiyatlari boligin 

kO’rsatsa,  ikkinchidan uni h’ar xil  xalqlar, millatlar  h’aёtida, davlatchilik qurilish dastularida paydo 

bO’lishida manba beradi.  Shunda O’zining milliy-manaviy  kadriyatlarga tayanmasdan, uni h’isobga 

olib, shu vaqtda umuminsoniylik   kadriyatlar, tamoinlar bilan  uyg’un bO’lmagan  demokratiyani 

h’aqiqiy  demokratiya ёki demokratik jamiyat deb bO’lmaydi. Bu soh’ada shu kunga qadar etilishtirishlar 

bor. Uni tah’lil etish  munosabat  bildirish h’aqiqatni  O’qishga ёrdam beradi. Maslan, Sharq 

demokratiyasi, G’arb demokratiyasin  tushinish bO’yicha:  birinchidan,  demokratiyaning 

umuminsoniylik  qadriyat ekanligiga  tayangan h’olda uni Sharq, G’arb kO’rgazmalariga bO’lib 

O’rganishga qaraganda  qarama-qarshi fikrlarning borligi. Bunday ёndashish  bugungi globallashish 

jaraёniga tug’ri  kelmaydi,  h’ozir kO’proq  globallashish  jarёni h’aqida sO’zlash lozim deganlar  h’am 

yO’q emas. Sharqga h’os demokratiyani  qO’llash arqosida O’zimizning  ayrim nuqsonlarimizni “ 

yashirish”  h’ollari h’ollari bor degan kO’zqarashdan. İkkinchidan, 

″Sharqga  h’os  demokratiya arqoli 

Sharqni ulug’lash  faqat g’alabalarni kO’rish, bir tarafdan unga ortiqcha maqtash, O’zin maqtash  

kayfiyati bor. Shuning uchun h’am uni bO’lib O’rganish, uning O’rtasida” xitoy devori”in quyish tug’ri 

emas, degan kO’zqarashdan. Yana bir qarashdan bO’lsa,  Sharq va G’arbga  h’os bO’lgan 

demokratiyaning O’ziga h’os xosiyatlarin atb O’tish kO’zga tashlanadi.    

        Daslab,  “Sharq”  va  “  G’arb”    atamalari  h’aqida  tabiiy  ёndashganda  bu tushuncha umum 

maqullangan  va keng jamoatchilikga  yaqshi singanligi malum.  Ana shu vaqtda, borgan sari kengroq 

manoga ega  bO’lib barmoqda. U bugun siёsiy-ijtimoiy, manaviy  tarafdan  manoga ega bO’lganligin atb 

O’tish lozim. Bundan boshqa da “ Sharqga h’os demokratiya” ёki ”G’arbga h’os demokratiya ” 

atamasining aloh’ida- aloh’ida  ishlatilishi demokratiyaning umum insoniylik manosiga soya tashlamaydi. 

Boshqacha aytganda, demokratiya ( Sharqda va G’arbda) umum maqullangan tushuncha.  Bu soh’ada 

O’z-aro  tortishishlar yO’q.MuommoSharqga h’os ёki G’arbga h’os demokratiya O’rtasdagi farqni 

onglashda kimning qanday tushuncha ёndashishi bilan bog’liq. Bunda muommo demokratiyaning  umum 

manosida emas,  uning O’ziga h’os   milliy-manaviy h’osiyatlarin  farqlash bilan bog’liq Albatda, 

Sharqga h’os demokratiya  h’aqida fikr yuritib, uni G’arb demokratiyasin Sharqga  qaraganda ustun 

quyishga, uni kamsitishga  bO’lgan urinishi h’am adolatdan emas. Shuning uchun  h’am unga qanday 

mano berish, uning mazmun-manosin  tushinib  fikr bildirish zarur. Har bir xalqning  milliy ongida shu 

xalqga h’os bO’lgan, tarixi tomondan shakillangan asosiy  mentalitetin, xarakterin  ifodalaydi va  

davlatning siёsiy tizimida  O’zining izlarin qoldirmasligi mumkin emas. Albatda, dunё rivojlanishida 

demokratiya umum insoniylik  qadriyat sifatida  turli xalqlar,  millatlar O’y- fikri va h’aёt tariziga 

singdirilgan,  maqullangan va shunga xos etibor berilaёtgan, amal qilaёtgan  boshqarish uslubi bO’lib 

h’isoblanadi.  Bu umum nizomlilik.  Ana shu paytda  umum nizomlilikning  ikkinchi zarur  bir tamonin 

h’isobga olmaslik h’am mumkin emas.    Bu h’ar bir xalqning h’aёt tarizi, mentaliteti, demokratiyani alov 

va unga amal qilish  xosiyatining borligi bilan bog’liq. barcha xalqlar uchun  yangicha jamiyat andishosi 

yO’q. Birinchisin ikkinchisidan abzal kO’rish mumkin emas. Umum insoniylik kadriyatga   aylangan  

demokratiyaning h’amma uchun zarur  va ah’amiyatli bO’lgan  tomonlarin tan olib, uning h’ar bir xalq  

milliy-manaviy asosida paydo bO’lishi  va umum insoniylik  h’odisaga aylanishin  tan olmaslik jamiyat 

rivojlanishiga, demokratik rivojlanish  logikasiga tug’ri kelmaydi. Demokratiya qanchalik umum 

insoniylik  mano va qadriyat   kasb etmasin, uning asosin,  unga manaviy kuch-quvvat  beradigan,  uni 

boyitib turadigan  rang-barangligin taminlaydigan  milliylik, milliy ruO’xiyat, milliy manaviy kadriyatlar  


bO’lib topiladi. Demokratiya milliylikni, milliy manaviyatni  h’isobga olmasa, unga tayanmasa, O’z 

manosiga qarshi bO’lib qoladi.      



Sharq va G’arbga xos demokratiya. Bugun “milliy davlatchilik” “ milliy demokratik davlatchilik”,  

″milliy demokratiya″, ″Sharqga xos demokratiya″ ёki  ″G’arb demokratiyasi″ degan atamalar O’ziga h’os 

mano  va mazmunga ega. Demokratiyaning  barcha xalqlar va davlatlar uchun  yangicha bO’lgan  umum 

modeli yO’q. Dunёni yangicha jamiyatga olib borishga  davo qilgan “Kommunizm g’oyasi” qanchalik 

logikaga  zid h’odisa bO’lgan bO’lsa,  bugun demokratik rivojlanish  yO’lining O’ziga h’os xosiyatlarin 

tan olmaslik yani demokratiyaning milliy manaviy asosin   xalqlarning milliy-manaviy kadriyatlarin,  

xususiyatlarin ton olmaslik shunday qarama-qarshilikga olib keladi.    Bu orqaga qaytish va yangicha 

g’oya asosida demokratiyani dasturiy tushinish, uni ayrim odamlar tarafidan  faqat yaxshi tarafin bir 

tomonlama Bu orqaga qaytish va yagona g’oya asosida demokratiyani dasturiy tushunish, onglash bilan 

barobar bO’lgan bO’lar edi. Bizda Sharqga xos demokratiya deganda O’ni ayrim odamlar tomonidan 

faqat gina yaxshi tomonin bir tomonloma fikrlash qonuniyatlari bor bO’lishi mumkin, ёki O’ni faqat gina 

maqtosh, ideal, model sifatida ёshlar ongiga singdirishga h’arakat qilish va bepaydo va natijasiz bO’lib, 

jamiyat h’aёtida salbiy iz qaldirishi aniq.   




Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling