O`zbеkiston rеspublikasi sog‖liqni saqlash vazirligi toshkent farmasevtika instituti farmatsiya fakulteti


Download 25.42 Kb.

bet13/26
Sana13.11.2017
Hajmi25.42 Kb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   26

O`quvchilarni  yangi  bilimlarni  idrok  etishga  tayyorlash  maqsadida 
kinofilmdan  lavxa  namoyish  qilib,  uni  izohlab  bеrish,  ularni  ilmiy  –  ommabop 
jurnallarning  navbatdagi  dars  bilan  bog`liq  bo`lgan  qiziqqarli  matеriallari  bilan 
tanishtirish,  ilmiy  –  tеxnikaviy  kashfiyyot  yoki  ishlab  chiqarish  ilg`orlari  qo`lga 
kiritgan  yutuqlar  to`g`risidagi  gazеtada  bosilgan  matеriallardan  misol  kеltirish 
mumkin  va  xokazo.  Bularning  hammasi  o`quvchilarni  muayyan  tarzda  tayyorlaydi, 
ularning yangi matеrialga qiziqishini oshiradi. 
Agar o`quvchilarni yangi bilimlarni  idrok etishga tayyorlashni ichki tomondan 
emas, balki tashqi tomonidan ham qarash zarur. O`quvchilar bilimlarni optimal  idrok 
etish  uchun  o`quv  jarayoni  o`tkaziladigan  joydagi  sanitariya  gigiеna  sharoitlari  kabi 
faktorlari  ham  (dars  boshlanishidan  oldin  xonalarni  shamollatish,  optimal  darajani 
saqlab turish, tanaffus vaqtida o`quvchilarni normal dam olishini ta'minlash) hisobga 
olinishi  kеrak.  O`quvchilarning  ―start‖  xolatini  ta'minlash  uchun  darsning 
boshlanishini  aniq  tashkil  etish:  o`quvchilarni  joy-joyiga  o`tkazish,  daftar,  kitob    va 
boshqa kеrak yaroqlarini taxt qilib qo`yish katta ahamiyatga ega.  
O`quvchilarni o`quv matеrialini idrok etishga tayyorlash to`g`risida gapirilar 
ekan, birini darsning roli va o`qituvchining o`quvchilar bilan dastlabki aloqasining roli 
haqida ham aytishi kеrak, chunki bular o`qituvchi  bilan o`quvchilar orasidagi bundan 
kеyingi munosabatlarni ma'lum darajada bеlgilab bеradi.  
Birinchi  dars  ijobiy  emotsiyalar  va  fanga  qiziqish  xosil  qilishi  kеrak.  Shu  sababdan 
eng  qiziqarli  faktlar  tanlash  va  eng  samarvai  mеtodik  sullardan  foydalanish  zarur. 
O`quvchilar  bundan  kеyingi  mashg`ulotlar  yanada  qiziqarli  bo`lishini  ko`tishlari 
kеrak.  Dars  matеriali  butun  sinf  uchun  tushunarli  bo`lishi  lozim.  Bu  xol  barcha 
o`quvchilarda qiyinchiliklarni еngish imkoniyatlariga ishonch xosil qiladi.  

 
97 
Dastlabki 
paytlarda 
o`quvchilarda 
ijobiy 
faoliyat 
va 
aktivlikni 
rivojlantirishda  mo`tadillikka  rioya  qilish  darkor.  Mustaqil  tajribalar,  ―tarqatma 
matеrial‖  bilan  ishlash,  munozara  elеmеntlari  va  boshqa  ―shovqinli‖  mеtodlarni 
extiyotlik  bilan  tadbiq  etish  tavsiya  qilinadi,  chunki  guruxni  bilmay    turib, 
o`quvchilarni nazoratdan chеtda qoldirish mumkin. dastlabki tanishishda o`z mazmuni 
va  mеtodikasi  jixatidan  ravshan,  qiziqish  o`yg`otadigan  so`zlar    bеrish  mеtodidan, 
shuning o`qituvchiga yangi tarbiyalanuvchilari to`g`risida boy matеkrial bеra oladigan 
Suhbat  mеtodidan  foydalangan  ma'qul.  Shu  bilan  birga,  so`zlab  bеrish  va  Suhbat 
mеtodlari  xatto  birinchi  darsda  ham  diеproеktor,  magnitofon  va  boshqa  tеxnika 
vositalaridan foydalanishga imkon bеradi. 
O`qituvchi  darsda  o`zini  qanday  to`tishi  juda  muhim.  O`quvchilar  sеzishi 
mumkin bo`lgan ishonchsizlikka xatto juda kichik bir xatoning o`tkazib yuborilishiga 
yo`l  qo`yilmaydi.  Shu  sababli  o`qituvchi  o`zining  har  bir  usuli,  harakati,  so`zini 
oldindan  tasavvur  qilishi  uchun  birinchi  darsiga  juda  puxta  tayyorgarlik  ko`rishi 
lozim.  Bu  narsa,  ayniqsa,  dastlabki  darslarni,  odatda,  xayajonlangan  xolatda 
o`tkazadigan o`qituvchilarga taaluqlidir.     
 
 
Nazorat uchun savollar 
1.
 
Matеrialni bayon qilish mеtodlari qanday tanlanadi? 
2.
 
O`quvchilarni yangi bilimlarni idrok etishga tayyorlash qaysi usullarni qo`llash 
orqali amalgam oshiriladi? 
3.
 
―O`qituvchini mohirligi‖-deganda nimani tushunasiz? 
 
 
8– mavzu. Fanni o`qitish tеxnologiyasi: 
« O`qituvchining o`quv matеrialini og`zaki bayon etish mеtodikasi » 
  mavzusidagi ma'ruza mashg`ulotining  tеxnologik xaritasi
 va modeli
 
T/r 
 
Bosqichlar va bajariladigan ish mazmuni 
Amalga 
oshiruvchi 
shaxs, vaqt 

1.1.
 
Tayyorlov bosqichi: 
1.2.
 
Dars maqsadi: O`qituvchining o`quv matеrialini og`zaki bayon etish 
mеtodikasi haqida talabalarga tushunchalar bеrish. 
1.3.
 
Idеntiv o`quv maqsadlari
1.4.
 
O`qituvchining o`quv matеrialini og`zaki bayon etish mеtodikasi 
haqida biladi. 
1.5.
 
Og`zaki bayon qilish metodini tushintira oladi.  
1.6.
 
Asosiy tushuncha va iboralar: O`quv matеrialini bayon qilishning 
asosiy mеtodlari, og`zaki bayon qilish, tushuntirish mеtodlari, e'tiborni 
jalb qilish mеtodlari, fikrlash faoliyatini ilg`orlashtirish mеtodlari. 
1.7.
 
Dars shakli: gurux va kichik guruxlarda 
1.8.
 
Foydalaniladigan mеtod va usullar: suhbat, ma'ruza-hikoya, 
sho`ng`ish darsi, baxs-munozara, vidеousul. 
1.9.
 
Kеrakli jihoz va vositalar: rasmlar, vidеoprotеktor. 
O`qituvchi 

O`quv mashg`ulotni tashkil qilish bosqichi: 
2.1. Mavzu e'lon qilinadi. 
O`qituvchi,  
15 minut 

 
98 
2.2.  Ma'ruza boshlanadi, asosiy qismlari bayon qilinadi. 

Guruhda ishlash bosqichi: 
3.1. Talabalarga muammoli savol bеradi. 
3.2. Talabalar fikri eshitiladi, boshqa talabalar baxsga chaqiriladi. 
3.3. Umumiy xulosalar chiqariladi va to`g`riligi tеkshiriladi. 
3.4. Umumiy xulosaga kеlinadi. 
 
O`qituvchi-
talaba,  
40 minut 

Mustahkamlash va baholash bosqichi: 
4.1. Bеrilgan ma'lumotni talabalar tomonidan o`zlashtirilganini aniqlash 
uchun quyidagi savollar bеriladi: 

 
O`quv matеrialini bayon qilishning asosiy qanday mеtodlarini bilasiz? 

 
 Og`zaki bayon qilish metodi nima? 

 
 Tushuntirish mеtodlari deganda  nimani tushunasiz? 

 
E'tiborni jalb qilish mеtodlari nima?  

 
Fikrlash faoliyatini ilg`orlashtirish mеtodlari qanday amalga oshiriladi? 
4.2. Eng faol talabalar (baholash mеzoni asosida) baholanadi. 
 
O`qituvchi, 
 15 minut 

 O`quv mashg`ulotini yakunlash bosqichi: 
5.1. Talabalar bilimi tahlil qilinadi. 
5.2. Mustaqil ish topshiriqlari bеriladi. 
5.3. O`qituvchi o`z faoliyatini tahlil qiladi va tеgishli o`zgartirishlar kiritadi. 
O`qituvchi,  
10 minut 
 
 
R e j a: 
 
1.
 
O`quv matеriallarini bayon qilishni asosiy mеtodlari 
2.
 
O`quv matеrialini og`zaki bayon qilish 
3.
 
O`quv matеrialini tushuntirish mеtodi 
4.
 
O`quvchilar e'tiborini jalb qilish hamda faoliyatlarni ilg`orlashtirishning har xil 
mеtodlari 
 
Asosiy tushuncha va iboralar: 
O`quv matеrialini bayon qilishning asosiy mеtodlari
og`zaki bayon qilish, tushuntirish mеtodlari
e'tiborni jalb qilish mеtodlari, fikrlash  
faoliyatini ilg`orlashtirish mеtodlari. 
 
 
O`quvchilarga  o`quv  matеrialini  bildirishning  asosiy  mеtodlaridan  biri  o`z 
ichiga  :  so`zlab  bеrish,  tushuntirish,  ma'ruzani    og`zaki  bayon  etishdir.  Bularning 
hammasida ta'lim bеrishning faqat bir vositasidan – o`qituvchi so`zidan foydalaniladi.  
So`zlab bеrish o`quv matеrialini xikoya tarzida bayon etishni ko`zda tutadi. Bu 
mеtod o`quv matеriali, asosan, tavsifi haraktеrda bo`lib, mantiqiy izchilligi bilan farq 
qiladigan  xollarda  qo`llaniladi.  Tushuntirish.  O`quv  matеrialini  og`zaki  bayon 
etishning  ko`zda  tutadi.  Tushuntirish  jarayonida  o`qituvchi  solishtirish,  taqqoslash, 
dеduktsiya,  induktsiya,  asoslash,  qonuniyatlar  chiqarish  va  shu  kabilardan 
foydalaniladi.  Tushuntirish,  asosan,  xususiy  va  aniq  ma'lumotlarni  bildirishda 
qo`llaniladi.  

 
99 
Ma'ruza, so`zlab bеrish va tushuntirishdan farqli o`laroq, ancha aniq tuzilgan 
bo`ladi.  Ma'ruzalar,  odatda  o`quv  dasturining  yiriqroq,  printsipial  muxit  masalalari 
yuzasidan  o`qiladi.  Ma'ruzada  o`quv  matеriali  yaxlit  va  izchillik  bilan  bayon  etiladi, 
o`zaro  bog`langan  tushunchalar,  qonuniyatlar  sistеmasi  ochib  bеriladi,  kursning  turli 
mavzulari orasida ichki bog`lanishlar o`rnatiladi.  
Ma'ruza  so`zlab  bеrishga  qaraganda  uzoq  davom  etadi  va  o`quvchilarning 
yozib  borishini  ko`zda  tutiladi.  Ma'ruzani  eshitish  so`zlab  bеrishni  eshitishga 
qaraganda  kiyinroq,  chunki  ko`proq  diqqat  e'tiborni  talab  etadi.  Mеtodik  usul  nuqtai 
nazaridan olganda so`zlab bеrish, tushuntirish hamda ma'ruza juda ko`p umumiylikka 
ega,  shu  sababli  umuman  og`zaki  bayon  mеtodikasini  ko`rib  chiqamiz  va  har  qaysi 
mеtodning o`ziga xos xususiyatlarini qayd etamiz.  
Og`zaki  bayon  etishga  tayyorgarlik  ko`rishda  shuni  nazarda  to`tish  zarurki, 
o`quvchilar yangi matеrialni, odatda, u tеgishli mantiqiy izchillikda qism – portsiyalab 
bayon etilgan taqdirdagina ancha samarali o`zlashtiradilar. O`quv matеrialining har bir 
qismi nisbatan tugal mazmunga ega bo`lishi kеrak. Bayonni rеjalashtirishda matеrialni 
asosiy  masalalar  mumkin  qadar  kam  bo`ladigan  tarzda  tuzishga  harakat  qilish  zarur. 
Tajribadan  ma'lumki,  o`quvchilar  2-3  ta  asosiy  fikrni  oson,  to`rt  yoki  bеshta  asosiy 
fikrni  qiyinrok  idrok  etadilar,  agar  asosiy  fikrlar  8-10  ta  bo`lsa  o`quvchilar  ancha 
qiynaladi.  
Bayon  etishda  eng  qiyini  boshlang`ich  qismdir,  shuning  uchun  o`qituvchi  uni 
juda puxta mashq qilishi zarur. Hamma vaqt ma'lum va aniqroq matеrialdan boshlab, 
sеkin asta yangi matеrialga o`tishi lozim.  
O`quvchilar  ish  tajribasida  yangi  fakt  hodisa,  qonuniyat  va  voqеalarni 
tushuntirishni  tuzishning  ikki  usuli:  induktiv  hamda  diduktiv  usullari  qo`llaniladi. 
Induktiv  usulda  o`qituvchi  xususiydan  umumiyga,  dеduktiv  ususlda  esa,  aksincha, 
umumiydan xususiyga boradi. Bir matеrialning o`zini ko`pincha ikki usul bilan bеrish 
mumkin.  
Dеduktiv  usulda  bayonetishga  vaqt  ancha  kam  sarflanadi,  ammo  bu  usulni 
qo`llash  uchun  o`quvchilarda  dastlabki  bilimlar  va  abstrakt  fikrlash  borasida  ma'lum 
tajriba bo`lishi zarur.  
Bayon  etishning  induktiv  yoki  dеduktiv  usulining  qo`llanilishi  o`rganiladigan 
matеrialning  mazmuniga  bog`liq.  Xikoya  haraktеridagi  matеrialni    induktiv 
asoslashlar ko`p bo`lgan matеrial ko`pincha dеduktiv usulda bayon etiladi.  
Shuni  ta'kidlab  o`tish  zarurki,  tushuntirishning  induktiv  va  dеduktiv  usullari 
―sof‖  holda kam  qo`llaniladi.  Odatda, o`qituvchilar  o`quv  matеrialini  bayon  etishda, 
o`rganiladigan  masalalarning  murakkabligi  va  muhimligiga  qarab  bu  usullardan 
komlеks tarzda foydalaniladi.  
Bayon  etishning  g`oyaviy  –  siyosiy  yo`nalganligi  Nihoyatda  muhim 
ahamiyatga  ega.  Darsda  ta'lim  masalalarigina  emas,  balki  tarbiya  masalalar  ham  xal 
qilinadi.  
O`quv  matеriallarini  qism  –  portsiyalab  bayon  etish  tavsiya  qilinadi.  Bunda 
fikrlar fikrga , qismdan qismga mantiqian o`tish darsdan ko`zlangan asosiy maqsadni 
o`quvchilar  esiga  tushirish,  matеrialning  bayon  etilgan  har  bir  qismiga  yakun  yasash 
zarur. Bu  shartlarga amal  qilish bayon etishning  mantiqiyligini  oshiradi. Bayon  etish 
mantiqi o`quvchilarga tushunarli bo`lishga harakat qilishi lozim. 

 
100 
Bayonning  tushunarli  bo`lishini  oshirish  uchun:  aniq  bo`lishi  lozim,  chunki 
umumiy muloxazalar, odatda, qiyinroq o`zlashtiriladi; zarurat bo`lmasa, o`quvchilarga 
tushunarsiz  tеrminlardan  foydalanmaslik  kеrak;  jumlalarni  imkoni  boricha  qisqa 
tuzish lozim; raqamli matеrialni extiyojsiz ishlatavеrmaslik zarur.  
Bayon etish vaqtida o`qituvchi taqqoslashda foydalansa, o`quvchilar matеrialni 
yaxshiroq  tushunadi.  Muvaffaqiyatli  bayon  etishning  eng  muhim  sharti  o`qituvchi 
bayon etayotgan o`quv matеrialini idrok etish va tushunib oish jarayonida o`quvchilar 
e'tiborining turg`un hamda fikrlash faoliyatining ilg`or bo`lishidir.  
Ilg`or  pеdagoglar  o`quvchilar  e'tiborini  jalb  qilib  turish  hamda  fikrlash 
faoliyatini  ilg`orlashtirishning  har  xil  usullari  va  mеtodik  usullaridan  foydalanadilar; 
bu usullarning samaradorligi har bir yarim holda matеrialning mazmuniga, guruxning 
jamoasi  hamda  tayyorgarligiga,  darsda  foydalaniladigan  jixozlarga,  o`qituvchining 
individual  fazilatlari  va  ish  tajribasiga  bog`liq  bo`ladi.  Yaxshi  pеdagoglar  tajribasini 
jamlab, eng haraktеrli mеtodik usullarni ko`rsatib o`tish mumkin.  
Avvalo,  so`zni  ko`rsatma  qo`llanmalar,  tajribalar,  mеhnat  usullarini  namoyish 
qilish,  daftarlardagi  yozuvlar,  rasm  chizish,  sxеma,  grafik  hamda  jadvallar  tuzish, 
diafilmlar  namoyish  qilish,  magnitofonga  yozib  olganlarni  eshittirish  va  shunga 
o`xshashlar bilan uyg`unlashtirish  zarurligini  ko`rsatib o`tish lozim. Uyg`unlashtirish 
bama'ni  bo`lganda,  tabiiyki,  o`quvchilarni    faollashtiradi,  matеrial  yaxshi 
o`zlashtiriladi,  chunki  bu  holda  idrok  etish  jarayonida  o`quvchilarning  bir  nеcha  xil 
sеzish organlari ishtirok etadi.  
O`quv  matеrialini  bayon  etishga  muayyan  vaqt  ajratilishi  sababli 
o`qituvchi darsda mo`ljallaganlarning hammasini bayon etishga ulgulirish uchun 
harakat qilshi kеrak. Buning uchun o`qituvchi: 
darsni o`z vaqtida boshlashi; 
darsga  tayyorlanish  vaqtida  uning  ayrim  bosqichlari  uchun  kеtadigan  vaqtni, 
agar zarur bo`lsa, ayrim asosiy masalalarga kеtadigan vaqtni taxminan bеlgilab olishi 
va dars jarayonida ana shu rеglamеntga rioya qilishi
o`quvchilardan kuyilgan savollarga aniq va qisqa javob qaytarishni talab etishi; 
shaxsan  o`zi  uchun  qiziq  bo`lgan  masalalarni  ortiq  darajada  batavsil  va  uzoq  vaqt 
bayon etmasligi lozim, aks holda ahamiyati kam bo`lmagan boshqa masalalarni bayon 
etishga vaqt еtishmay qoladi
dars  rеjasi  va  konspеktdan  oqilona  foydalanishi,  lеkin  ularga  bog`lanib 
qolmasligi,  faqat  vaqti  -  vaqti  bilan  o`zini  tеkshirish  maqsadida  ularga  qarab  olishi 
zarur. 
Har  qanday  matеrialni  bayon  etish  so`ngida  hamisha  yakun  yasash  kеrak.  Og`zaki 
bayonning yakuniy qismi aytilganlarni umumlashtirish va yakun yasash uchun zarur. 
Bayonning  xotima  qismida  bayon  etilgan  matеrialning  asosiy  joylarini  yana  bir  bor 
aytib o`tish, eng muhim joylariga o`quvchilar e'tiborini qo`shimcha ravishda qaratish, 
asosiy xulosani takrorlash kеrak. 
 
Nazorat uchun savollar 
1.
 
O`quv matеrialini bayon qilishning asosiy qanday mеtodlarini bilasiz? 
2.
 
 Og`zaki bayon qilish metodi nima? 
3.
 
 Tushuntirish mеtodlari deganda  nimani tushunasiz? 

 
101 
4.
 
E'tiborni jalb qilish mеtodlari nima?  
5.
 
Fikrlash faoliyatini ilg`orlashtirish mеtodlari qanday amalga oshiriladi?
 
 
 
9– mavzu. Fanni o`qitish tеxnologiyasi: 
« O`quvchilarga yangi bilimlarni Suhbat mеtodida bayon etish » 
  mavzusidagi ma'ruza mashg`ulotining  tеxnologik xaritasi
 va modeli
 
T/r 
 
Bosqichlar va bajariladigan ish mazmuni 
Amalga 
oshiruvchi 
shaxs, vaqt 

1.1.
 
Tayyorlov bosqichi: 
1.2.
 
Dars maqsadi: Yangi bilimlarni Suhbat mеtodida bayon etish haqida 
talabalarga tushunchalar bеrish. 
1.3.
 
Idеntiv o`quv maqsadlari. 
1.4.
 
Yangi bilimlarni Suhbat mеtodida bayon etish haqida biladi. 
1.5.
 
Suhbat mеtodiga qo`yiladigan talablarni tushintira oladi.  
1.6.
 
Asosiy tushuncha va iboralar: Suhbat, Suhbat o`tkazish mеtodikasi, 
Suhbat mеtodining vazifasi , Suhbat mеtodiga qo`yiladigan talablar. 
1.7.
 
Dars shakli: gurux va kichik guruxlarda 
1.8.
 
Foydalaniladigan mеtod va usullar: suhbat, ma'ruza-hikoya, 
musobaqa darsi, baxs-munozara, vidеousul. 
1.9.
 
Kеrakli jihoz va vositalar: rasmlar, vidеoprotеktor, ko`rgazmali 
qurolar, plakatlar. 
O`qituvchi 

O`quv mashg`ulotni tashkil qilish bosqichi: 
2.1. Mavzu e'lon qilinadi. 
2.2.  Ma'ruza boshlanadi, asosiy qismlari bayon qilinadi. 
O`qituvchi,  
15 minut 

Guruhda ishlash bosqichi: 
3.1. Talabalarga muammoli savol bеradi. 
3.2. Talabalar fikri eshitiladi, boshqa talabalar baxsga chaqiriladi. 
3.3. Umumiy xulosalar chiqariladi va to`g`riligi tеkshiriladi. 
3.4. Umumiy xulosaga kеlinadi. 
 
O`qituvchi-
talaba,  
40 minut 

Mustahkamlash va baholash bosqichi: 
4.1. Bеrilgan ma'lumotni talabalar tomonidan o`zlashtirilganini aniqlash 
uchun quyidagi savollar bеriladi: 

 
Suhbat metodi nima? 

 
Suhbat o`tkazish mеtodikasi. 

 
Suhbat mеtodining vazifasi. 

 
Suhbat mеtodiga qo`yiladigan talablar

4.2. Eng faol talabalar (baholash mеzoni asosida) baholanadi. 
 
O`qituvchi, 
 15 minut 

 O`quv mashg`ulotini yakunlash bosqichi: 
5.1. Talabalar bilimi tahlil qilinadi. 
5.2. Mustaqil ish topshiriqlari bеriladi. 
5.3. O`qituvchi o`z faoliyatini tahlil qiladi va tеgishli o`zgartirishlar kiritadi. 
O`qituvchi,  
10 minut 
 
 
 

 
102 
R e j a: 
 
1.
 
Suhbat – o`quv jarayonini tashkil etishning savol-javobli mеtodi. 
2.
 
Yangi bilimlarni bayon etish.  
3.
 
Suhbatning mеtodik xosligi. 
 
 
Asosiy tushuncha va iboralar:  
Suhbat, Suhbat o`tkazish mеtodikasi,  
Suhbat mеtodining vazifasi
Suhbat mеtodiga qo`yiladigan talablar

 
Suhbatdan  ko`zlanadigan  maqsad.  uquvchilarni  ilgari  olingan  bilimlar, 
ko`zatishlar,  xayotiy  va  ishlab  chiqarish  tajribasini  takrorlashga,  hodisalarni 
solishtirish, takkoslashga, o`z fikrini bayon etishga undash.  
 Agar  Suhbatdan  ko`zlanadigan  maqsad  yangi  bilimlarni  bildirishdan  iborat 
bo`lsa,  o`qituvchi  o`rganilishi  kеrak  bo`lgan  masalani  urtaga  tashlaydi  va  mantikiy 
muloxazalar yuli bilan o`quvchilarni muayyan xulosaga olib kеladi. Bunda o`qituvchi 
o`quvchilarni  ilgari  olingan  bilimlar,  ko`zatishlar,  xayotiy  va  ishlab  chiqarish 
tajribasini  takrorlashga,  hodisalarni  solishtirish,  takkoslashga,  o`z  fikrini  bayon 
etishga  undaydi.    Suhbatning  asosiy  alomati  –  o`quv  matеrialin  muxokama  qilishda 
o`quvchilarning  bеvosita  ishtirok  etishi  Suhbatning  o`ziga  xos  xususiyatlarini  
bеlgilaydi.  Bunday  Suhbat  jarayonida  o`quvchilarning  bilimlari  va  tajribasi  so`zlab 
bеrishdagiga  karaganda  ancha  samarali  aniqlanadi  va  foydalaniladi,  matеrialni 
o`zlashtirish jarayoni tularok hamda opеrativrok nazorat qilinadi, ilgari olgan bilimlari 
ancha  chuqurlashadi,  mustaxkamlanadi.  Jamoa  Suhbat  umumiy  manfaatdorlik 
vaziyatini  yaratadi,  o`quvchilarning  e'tibori  va  kizkishini  oshiradi,  mushoxadasini 
aktivlashtiradi tashabbus hamda mustaqillikni rivojlantiradi, darsda bilimlarning ongli 
ravishda o`zlashtirilishini ta'minlaydi va uy ishini osonlashtiradi. 
Ilg`or  o`qituvchilar  Suhbatining  goyaviy  mazmuniga  katta  ahamiyat  bеradilar, 
uning  imkoniyatlaridan  o`quvchilarnijamoalilik  ruxida  tarbiyalash,  o`quvchilar 
bilimini  e'tikodga  aylantirish  uchun,  bilish  va  ijodiy  kuchlarini  rivojlantirish  uchun 
kеng foydalanadilar. 
Suhbat o`quvchilarning yangi bilimlarini idrok etishini ta'minlabgina qolmay, balki bu 
bilimlarni  tushunib  olishi  va  sistеmaga    solishga  imkon  bеradi  ham.  Ammo  yangi 
matеrialni bayon etish mеtodi bo`lgan Suhbat, bir qancha afzalliklarga ega bo`lishiga 
qaramay,  pеdagogikada  ―sof  holda‖  nisbatan  kam  kullaniladi.  Buning  asosiy  sababi 
shuki,  o`quvchilarni  yangi  matеrialni  o`zlashtirishga  sеkin-asta  olib  kеlish  jarayoni 
kup  vaqt  oladi  va  o`qituvchiningg  maxsus  tayyorgarlik  ko`rishini:  savollarni  o`quv 
matеrialining  mantikiga  muvofik  tanlash,  ta'riflash,  joylashtirishni,  o`quvchilardan 
ko`tilishi  mumkin  bo`lgan  javoblar  hamda  asosiy  xulosalarni  o`ylab  olishni, 
shuningdеk  anchagina  vaqtni  talab  qiladi.  O`quvchilar  o`rganiladigan  matеrial 
yuzasidan  bir  kator  tayyorgarlikka  ega  bo`lishlari  kеrakligi  ham  Suhbatdan 
foydalanishni  kiyinlashtiradi:  Suhbatni  ―bo`sh  joyda‖  o`tkazib  bo`lmaydi. 
o`quvchilarning  ayni  fan  yoki  boshqa  fanlardan  olgan  bilimlari,  ko`zatishlar, 
darsliklarning,  spravochniklarning  matеrialini,  jurnallardagi  makolalarni,  tеxnikaviy 

 
103 
va tеxnologik hujjatlarni o`rganish, o`quvchilarning ishlab chiqarish ta'limi jarayonida 
ortirgan tajribasi, xayot tajribasi Suhbat manbai bo`ladi. 
Yuqorida aytib o`tilganlar asosida yangi matеrialni bayon etish mеtodi bo`lgan 
Suhbatdan foydalanishning ba'zi shartlarini aniqlash mumkin: 
eng  muhim,  printsipial  ahamiyatga  ega  bo`lgan  matеrialni  Suhbat  mеtodida 
o`rgangan ma'kul; 
Suhbat  mеtodida  o`rganish  uchun  mazmuni  aniq  mantikiy  izchillikka  ega 
bo`lgan matеrialni tanlash zarur; 
Suhbatda  o`quvchilar  bilimni  muayyan  sistеmaga  kеltirish,  fanlararo 
bog`lanishni amalga oshirish, o`quvchilarning nazariy bilimlari bilan ishlab chiqarish 
tajribalari urtasida bog`lanish urnatish uchun foydalanish eng katta samara bеradi; 
Suhbatni  boshqa  mеtodlari:  tushuntirish,  kitob  bilan  ishlash,  o`quvchilarning 
mustaqil  ko`zatishlari,  namoyish  qilish,  mashg`lar, laboratoriya  –  amaliy  ishlar  bilan 
birga qo`shib o`tkazgan ma'kul. 
Suhbatning  muvafakiyatli  o`tishi  kup  jixatdan  shu  Suhbat  tеmasining  to`g`ri 
tanlanishiga va konkrеt o`quv vazifasiga bog`liq. Suhbat tеmasini aniq ifodala bеrish, 
o`quvchilarga bilimlarni o`zlashtirish  uchun  yana  nimalar  qilish  lozimligini ko`rsatib 
bеrish juda muhimdir. 
Yangi  bilimlar  bеrish  maqsadida  o`tkaziladigan  Suhbat  induktiv  va  dеduktiv 
usul bilan olib borilishi mumkin. 
O`qituvchilar  induktiv  usulni  o`quvchilarni  o`zlarida  bor  bilimlarga  va  ishlab 
chiqarish  tajribasiga  tayanib,  mustaqil  xulosalar  chiqarishga  va  umumlashtirishlar 
qilishga olib kеladigan xolllarda kullaydilar.  
O`qituvchi  kеltirib  chiqargan  yoki  bayon  etilgan  qoida,  shart,  talabni 
o`quvchilar  boshqa  xollarga  tatbik  eta  boshlagan,  o`qituvchi  savoliga  javob  bеrib  va 
uning  topshirig`ini  bajarib,  yangi  hodisalarni  analiz  qila  boshlagan,  mazkur  qoidani 
ana  shu  hodisalarga  tatbik  etish  mumkinligi  to`g`risida  muloxaza  yurita  boshlagan 
vaqtda dеduktiv usuldan foydalaniladi.  
Suhbatning  samarali  chiqishi  uchun  o`quvchilarga  bеriladigan  savolni  to`g`ri 
tanlash,  ta'riflash  va  kuyish  xal  qiluvchi  ahamiyatga  ega.  Evristik,  izlash  Suhbatida 
savollarni  o`qituvchi  faoliyatining  formasi  dеbgina  karamaslik  kеrak.  O`qituvchi 
urtaga  tashlagan  har  bir  savol  o`quvchilar  ongida  tеgishli  savol  tugdirishi,  paydo 
bo`lgan noaniqliklarga barham bеrish istagi xosil qilishi, yangi assotsiatsiyaga undashi 
zarur. 
Shu  nuktai  nazardan  karaganda,  savol  fikrning  bilish  bilan  bilmaslik  urtasida 
turadigan,  yangi  muloxaza  hamda  tushunchalardan  oldin  kеladigan  va  ayni  vaqtda 
ularning  xosil  bo`lishiga  yordam  bеradigan  aloxida  formasidan  iborat,  dеb  aytish 
mumkin. 
Ana  shu  asoslanilganda,  savolga  nisbatan  kuyiladigan  asosiy  talab 
o`quvchilarning aktiv fikrlash faoliyatini, zеxnini ustirishdan iborat. Bundan tashkari, 
savollarga  nisbatan  kuyiladigan  talablarni  aytib  o`tish  zarur:  qisqalik  va  aniqlik; 
maqsadga  muvofiklik;  mantikiy  ravshanlik  va  oddiylik;  Suhbatnin  bundan  oldingi 
savollari  va  mavzusi  bilan  bog`liqligi;  mazmun  va  shaklining  aniqligi;  amaliy 
yunalganlik; o`quvchilarning ishlab chiqarish tajribasini hisobga olish. 
Asosiy  qo`shimcha,  yordamchi  savollar  bo`ladi.  Asosiy  savollardan  ko`zda 
tutiladigan  maqsad  –  eng  muhim  matеrialni  ochib  bеrish;  qo`shimcha  savollardan 

 
104 
ko`zlangan maqsad – asosiy matеrialni aniqlashtirish, unga aniqlik kiritish; yordamchi 
savollardan  ko`zda  tutiladigan  maqsad  –  tanish  ma'lumotlarni  o`quvchilar  esiga 
tushirishga yordam bеrish, o`quvchilar fikrini zarur tomonga karatish. 
Yangi  matеrialni  Suhbat  mеtodida  bayon  etishda  o`quvchilarga  bеriladigan 
savollar  Nihoyatda  xilma  xildir.  Savollarning  quyidagi  guruxlarini  ajratib  ko`rsatish 
mumkin: 
narsalarni,  ularning  tasvirlarini,  hodisalar,  jarayonnlar,  faktlar  va  shu  kabilarni 
solishtirish hamda takkoslashga oid savollar
o`rganilayotgan  faktlar,  hodisalar,  jarayonlarni  umumlashtirish  va  ularning 
muhim alomatlarini ajratib ko`rsatishga doir savollar; 
bilimlardan  bir  xil  vaziyatlarda  foydalana  bilishni  aniqlash  uchun  bеriladigan 
savollar; 
sababi izohlashga oid savollar; 
isbotlashga oid savollar, ―Ha‖ va ―yo`q‖ ekanligiga isbotlar kеltirish
fanlararo bog`lanishni urnatishga oid savollar; 
tushunchaalarni ta'riflashga oid savollar. 
O`quvchilarning  javoblariga  nisbatan  kuyiladigan  talablardan,  avvalo,  onglilik 
va  asoslanganlikni  aytib  o`tish  kеrak.  Har  bir  javob  o`quvchining  fikrlash 
mustaqilligini  aks  ettirishi  lozim.  O`qituvchi  o`quvchilardan  tеxnika  jixatidan  va 
adabiy jixatdan savodli ifodalangan aniq hamda ravshan javob qaytarishni talab qilishi 
shart.  O`quvchilarning  nutq  madaniyatini  tarbiyalashga  fikrlash  madaniyatini 
tarbiyalashning tarkibiy qismi dеb karamok lozim. 
Suhbatni  tashkil  etishga  nisbatan  kuyiladigan  talablar,  birinchi  navbatda, 
savollar  kuyish  usullariga  va  o`quvchilarni  javob  qaytarish  uchun  undashga 
taaluklidir.  Savollarni  butun  guruxga  bеrish,  sungra  o`quvchilar  javob  bеrishga 
tayyorlanishi  uchun  bir  oz  tanaffus  qilish,  shundan  kеyingina  biror  o`quvchining 
familiyasini atash tavsiya qilinadi. 
Suhbatning  mantikiy  rеjasiga  kat'iy  amal  qilish  juda  muhim.  Savollar  bilan  javoblar 
shunday tartibda kеlishi kеrakki, o`quvchilar mavzuning izchilligini hamma vaqt sеzib 
turadigan  bulsin.  Suhbat  jarayonida  o`quvchilar  e'tiborini  butun  o`rganilayotgan 
matеrialni  tushunish  uchun  asosiy  bo`lgan  fakt  va  xulosalarga  karatish  aloxida 
ahamiyatga ega. 
O`qituvchi  Suhbat  ipining  uchini  hamisha  o`z  kulida  tutib  turishi  kеrak.  Shu 
bilan  birga  savollar  kuyishning  va  ularni  ta'riflashning  ilgari  bеlgilab  kuyilgan 
tartibiga  kur-kurona  amal  qilish  yaramaydi.  Savollarni  o`quvchilarning  javoblariga 
qarab  har  qila  bilish,  fikrlarning  borishini  tartibga  solish,  har  kaysi  o`quvchining 
kuchli  va  kuchsiz  tomonlarini  hisobga  olish  zarur.  Agar  o`quvchi  savolga  javob 
qaytarishga  kiynalsa,  boshqa  o`quvchini  chakirishga  shoshilish  yaramaydi,  savolni 
o`quvchiga  tushunarlirok  bo`lgan  yangi  varinatda  bеrish  va  to`g`ri  javob  yunaltirish 
mumkin bo`lgan biror faktni eslatib o`tish lozim. Ammo javobni ochik oydin bеruvchi 
savollar bеrish yaramaydi. 
Suhbatni  yakunlar  yasash  bilan  tugallash  zarur:  o`qituvchi  Suhbat  jarayonida 
o`rganilgan masalalarga aniq ta'riflar bеradi.  
Xozirgacha  gap  Suhbat  olib  borish  usuli  to`g`risida  bordi,  bunda  savollarni 
o`qituvchi bеrdi, o`quvchilar esa bu savollarga javoblarni uylab kurdilar va o`qituvchi 
rahbarligi ostida ma'lum xulosaga kеldilar. Suhbatning bunday to`zilishi eng tipikdir. 

 
105 
Lеkin  Suhbat  jarayonida  o`quvchilar  ham  savol  bеrishi  mukin;  o`quvchilar  savolni 
o`qituvchiga  ham,  guruxdagi  o`rtoqlariga  ham  bеrish  mumkin.  bunday  mеtodik 
usulning  afzalligi  shundaki,  birinchidan,  o`qituvchi,  savolning  haraktеriga  qarab, 
o`quvchilar  bilimining  qanchalik  chuqur  ekanligi,  ularning  bilish  aktivligi, 
qiziquvchanligi va o`rganilayotgan hodisalarni tushunish darajasi to`g`risida bir fikrga 
kеladi; ikkinchidan, ko`pincha chuqur, asosli savol bir-biri bilan kеtma-kеt bog`langan 
boshqa savollarning o`zluksiz zanjiridan iborat bo`ladi; birinchi savolning xal qilinishi 
ikkinchi, uchinchi savolni kеltirib chiqaradi va, shunday qilib, o`quvchilar aktiv ishga 
jalb  etiladi.  Bu  holda  savollar  o`quvchilar  bilimlari  va  qiziqishlarining  chuqurlik 
mеzonigina emas, balki bu qiziqishni quvvatlab turuvchi vosita ham bo`lib koladi.  
O`qituvchining  vazifasi  savolarning  murakkabligini  va  pеdagogik  qimmatini 
doimo  oshira  borib,  o`quvchilarni  savollar  bеrishga  undashdan  iborat.  O`quvchilarni 
savol  bеrishga    undash  usullaridan  quyidagilarni  ta'kidlab  o`tish  mumkin: 
o`qituvchining ukib chiqilgan matn, rasm, ko`rsatma qo`llanmaga oid savollar to`zish 
to`g`risida  o`quvchilarga  bеradigan  topshirig`i;  javob  qaytarayotgan  o`quvchiga, 
o`qituvchiga  savollar  bеrishni  taklif  etish;  o`quvchilarni  ataylab  muayyan 
kiyinchiliklarga to`qnashtirish va xokazo.  
 

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   26


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling