O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Download 440.72 Kb.

bet1/6
Sana25.03.2017
Hajmi440.72 Kb.
  1   2   3   4   5   6

 

O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi  

 

Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti  

 

 

Tabiatshunoslik fakul`teti 

 

 

Geografiya kafedrasi 

 

 

 

Geografiya fanlari doktori, prof. E.Umarov 

 

 

 

«SANOAT VA QISHLOQ XWJALIGI GEOGRAFIYASI»  

FANI B O`YICHA O`QUV METODIK MAJMUA 

(bakalavriat bosqichi talabalari uchun) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NUKUS - 2013 

M U N D A R I J A 

 

1-Mavzu  Kirish.  «Kursning  mazmuni  sanoat  va  qishloq  xwjaligida  ishlab  chiqarishning 



tashkili shakllari» 

1. Kursni wqitishning maqsadi…………………………………………………………….. 

2. Sanoat va qishloq xwjaligi ishlab chiqarishning ahamiyati…………………………….. 

3.Sanoat 

va 

qishloq 


hwjaligi 

ishlab 


chiqarishning 

tashkiliy 

shakl 

(forma) 


lari…………………………………………………………………………………………..  

2-Mavzu  «Sanoat  tarmoqlarining  rivojlantirishda  tabiiy  resurs  va  ijtimoiy-iqtisodiy 

omillarning wrni»………………………………………………………………………… 

1. 


Tabiiy 

resurslar 

sanoat 

tarmoqlarining 



rivojlanishidagi 

asosiy 


omili 

sifatida……………………………………………………………………………………… 

2. 

Ijtimoiy 



va 

iqtisodiy 

omillarning 

sanoat 


tarmoqlarining 

joylanishiga 

ta`siri……………………………………………………………………………………….. 

3. Sanoat korxonalarini joylashtirishda A. Veberning g`oyalari……………………….…..      



3-Mavzu 

«Wzbekiston 

Respublikasi 

sanoat 

tarmoqlarining 

hududiy 

joylanishi»…………………………………………………………………………………. 

1. Og`ir sanoat tarmoqlarining joylashish xususiyatlari………………………………..….. 

2. Engil va oziq-ovqat sanoat tarmoqlarining geografik xususiyatlari…………………….. 

4-Mavzu «Yoqilg`i va elektro energetika majmuasi»……………………………….….. 

1.Yoqilg`i sanoatining ahamiyati……………………………………………………….….. 

2.Neft, gaz, kwmir qazib chiqari…………………………………………………………. 

3.Neft va gaz resurslarini transportirovka qilish………………………………………..… 

4. Elektroenergetikaning ahamiyati………………………………………………………... 

5.Issiqlik 

elektrostantsiyalari. 

Geografik 

joylanishi 

va 


unga 

ta`sir 


etuvchi 

omillar……………………………………………………………………………………… 

6.Atom 

elektrostantsiyalari. 



Geografik 

joylanishi 

va 

unga 


ta`sir 

etuvchi 


omillar…………………………………………………………………………………...…. 

5-Mavzu «Ximyo va neftni qayta ishlash sanoat majmuasi». 

1. Ximyo va neftni qayta ishlash sanoatining ahamiyati……………………………….….. 

2.Ximyo  va  neftni  qayta  ishlash  sanoati  korxonalarining  geografik  joylanishi  va  unga  ta`sir 

etuvchi omillar……………………………………...................................................... 



6-Mavzu «Mashinasozlik sanoati majmuasi»……………………………………………    

1. Mashinasozlik sanoatining ahamiyati…………………………………………………… 

2. Mashinasozlik sanoatining tarmoqlari…………………………………….… 


3.Mashinasozlik 

sanoat 


tarmoqlarining 

joylanishiga 

ta`sir 

etuvchi 


omillar………………………………………………………………………… 

7-Mavzu «Metallurgiya sanoati» 

1. Qora va rangli metallurgiya sanoatining xalq xwjaligidagi ahamiyati…………………. 

2. 

Qora 


va 

rangli 


metallurgiya 

sanoatining 

boshqa 

sanoat 


tarmoqlari 

Bilan 


bog`liqligi…………………………………………………………………………………... 

3. 


Qora 

va 


rangli 

metallurgiya 

sanoatining 

joylanishiga 

ta`sir 

etuvchi 


omillar……………………………………………………………………………………… 

4. Qora metallurgiya sanoatining ishlab chiqarish jarayoni……………………………….. 

5. Rangli metal olish usuli…………………………………………………………………. 

8-Mavzu «Qurilish materiallar sanoat majmuasi» 

1. Tabiiy va keramik qurilish mahsulotlari………………………………………………… 

2.Qurilish 

materiallari 

sanoat 

tarmoqlarining 



joylanishiga 

ta`mir 


etuvchi 

omillar……………………………………………………………………………..………..  



9-Mavzu «Urmon yog`ochni qayta ishlash va tsellyuloza-qog`oz sanoati majmuasi» 

 1.Urmon  yog`ochni  qayta  ishlash  va  tsellyuloza-qog`oz  sanoati  majmuasi  iqtisodiyotda  tutgan 

wrni…………………………………………………………………………………. 

2. Urmon xwjalig………………………………………………………………………… 

3.  Yog`ochni  qayta  ishlash  va  tsellyuloza-qog`oz  sanoatining  joylanishiga  ta`sir  etuvchi 

omilla…………………………………………………………………………………….… 

10-Mavzu «Engil va oziq ovqat sanoati majmuasi»  

1.  Twqimachilik  sanoatining  xom  ashyo  bazasi  va  uning  joylanishiga  ta`sir  etuvchi 

omillar………………………………………………………………………… 

2. Ip gazlama sanoati………………………………………………………….. 

3. Junni qayta ishlash…………………………………………………………. 

4. Ipakchilik sanoati………………………………………………………..… 

5. Oziq-ovqat sanoat korxonalarining joylanishiga ta`sir etuvchi omillar…… 

11-Mavzu  «Agrar  sanoati  majmuasi  va  uning  rivojlanishiga  ijtimoiy-iqtisodiy  va  tabiiy 

omillarning ta`siri» 

1. Agrar sanoati majmuasi…………………………………………………… 

2. 

Agrar 


sanoat 

majmualarini 

tashkil 

etishda 


ijtimoiy-iqtisodiy 

omillarning 

urni……………………… 

3. Agrar sanoat majmualarini rivojlantirishda tabiiy omillarning roli……..… 



12-Mavzu «Dehqonchilik majmuasi» 

1. Dehqonchilik majmuasi…………………………………………………… 



2. 

Dehqonchilik 

majmualarini 

tashkil 


etishda 

ijtimoiy-iqtisodiy 

omillarning 

urni………………………… 

3. Dehqonchilik majmualarini rivojlantirishda tabiiy omillarning roli…………………….. 

13-Mavzu «Chorvachilik majmuasi» 

1. Chorvachilik majmuasi……………………………………….…………………………. 

2. 

Chorvachilik 



majmualarini 

tashkil 


etishda 

ijtimoiy-iqtisodiy 

omillarning 

urni…………………………………………………………………………………………. 

3. Chorvachilik majmualarini rivojlantirishda tabiiy omillarning roli…………………….. 

14-Mavzu  «Iqtisodiy  islohatlarni  chuqurlashtirishda  qishloq  xwjaligi  ishlab  chiqarishda 

sanoatni rivojlantirishning asosiy tamoyillari» 

1. Qishloq joylarga sanoat tarmoqlarini olib kelish……………………………………….. 

2. Qishloq xwjaligida infrastrukturani…………………………………………………….. 


1. MAVZU: Kirish. Kursning mazmuni sanoat va qishloq xo`jaligida ishlab chiqarishning 

tashkili shakllari    

(ma`ruza) 

O`quv soati: 

Talabalar soni:        

- 2 soat  

-    talaba  

O`quv mashg`ulotining shakli: 

- ma`ruza  



Mavzu rejasi:  

1.Kursni o`qitishning maqsadi 

2.Sanoat 

va 


qishloq 

xo`jaligi 

ishlab 

chiqarishning ahamiyati 



3.Sanoat 

va 


qishloq 

ho`jaligi 

ishlab 

chiqarishning tashkiliy shakl (forma) lari  



Mashg`ulotning maqsadi:  

Sanoat 


va 

qishloq 


xo`jaligi 

ishlab 


chiqarishning  ahamiyati,  Sanoat  va  qishloq 

ho`jaligi  ishlab  chiqarishning  tashkiliy  shakl 

(forma) lari haqinda ma`lumot berish 

Pedagogik vazifalar: 

 Sanoat  va  qishloq  xo`jaligi  geografiyasi, 

transport, 

axoli 


geografiyasi, 

hamda 


shaharsozlik  rayon  planirovkasi,  sotsialogiya, 

demografiya, 

axoliga 

xizmat 


ko`rsatish 

sohalari  geografiyasi  oid  yo`nalishlar  bilan 

aloqa  qiladi.  Uni  o`rganishda  geografik 

taqqoslash,  kartografiya,  tarixiy,  statistik, 

modellastirish 

va 


boshqa 

metodlardan 

foydalaniladi 

 

O`quv faoliyati natijalari: 

O`qituvchining  natijali  faoliyat  ko`rsatishiga 

yo`naltiruvchi 

darsning 

metodik 

qo`llanmasidan  farqli,  ta`lim  texnologiyasi 

o`quvchilar  faoliyatiga  qaratilgan  bo`lib,  u 

o`quvchilarning  shaxsiy  hamda  o`qituvchi 

bilan  hamkorlikdagi  faoliyatlarini  inobatga 

olgan  holda  o`quv  materiallarini  mustaqil  olib 

borishlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratib 

beradi.    



Ta`lim metodlari:   

Mo`ammoli  o`qitish,  Evristik  talim,  Inson 

ijodiyotini proektlash, Aqliy hujim usuli,  

Ta`lim vositalari:  

-  Ma`ruza  matnlari,  slaydlar,  texnologik 

xaritalar, 

har 


hil 

rangdagi 

marker 

va 


kartochkalar, plakatlar 

Ta`lim shakllari:  

ma`ruza, 



mavzuga 

oid 


adabiyottlar, 

guruhlarga bo`lib, o`lar bilan birga ishlash  



O`qitish shart-sharoiti: 

- maxsus auditoriya  



Monitoring va baholash:  

(Reyting  tizimida  baholash:  joriy  nazorato`, 

oraliq nazorat yakuniy baholash) 

Yozma,  og`zaki,  test,  savol  –  javoblar, 



anketalar  

 

Ma`ruzaning  texnologik  xaritasi 

 

Mazmuni  

Bosqichlari  

O`qituvchining  

Talabaning  

I. 

Kirish 

bosqichi   

(5 daqiqa) 

I.1. 

Mavzuning 

nomi, 

maqsadi, 

kutilajak 

natijalarini e`lon qiladi.. 

I.2.  O`quv  mashg`ulotining  shakli,  o`tkazilish 

tartibini tushintiradi va baholash mezonlarini e`lon 

qiladii (1-ilova). 

I.3.  Mavzu  bo`yicha  ma`ruza  matnlarini  tarqatadi   

( har biriga). 

I.4.  Mavzuning  rejasi  va  asosiy  tushinchalarini 

eshittiradi va qisqacha izoh beradi.. 

Tinglaydilar 

 

 

 

 

Mavzu  nomini  va  rejasini 

yozib oladi.  

II. 

Asosiy 

bosqich 

(70 daqiqa) 

II.1.  Aqliy  hujum  metodi  orqali  talabalarni 

faollantiradi.  Berilgan  savolga  o`ylab  javob 

berishni  taklif  qiladii  (javoblarr  1-2  so`zdan 

bo`lishi kerakligini eslatadii) 

-Geografiya ta`limining zamonaviy metod turlarini 

yozing. 

Bir talaba javoblarni doskada yozib borishni taklif 

qiladi va javoblar tahlil qilinadi (15 daqiqa) 

II.2. Talabalarni to`rtda kichik guruhlarga bo`ladi. 

Mashg`ulotning  o`tkazilish  tartibini  Yana  eslatadi. 

O`quv  mashg`uloti  «o`zi  o`rganib,  o`zgaga 

o`rgatish»,  e`ni  hamkorlikda  o`rganish  printsipi 

asosida o`tkazilishini aytadi (zigzag, 2-ilova). 

II.3.  Guruhlarga  ekspert  varaqlarini,  shu  Bilan 

birga  har  bir talabaga  geometrik  shakl  tarqatiladi 

va 

faoliyatlarini 

tashkil 

qiladi 

(geometrik 

shakllarni  vaqtincha  bir  joyga  quyishlarini,  vaqti 

 

 

 

 

Savolni 

muhokama 

qilib 

ularga javob beradi. 

 

 

Guruhlar 

ijodiyotini 

tashkillashtiradi. 

Ma`ruzalarni 

o`qib, 

savollarga javob topadi.  

 

Ma`lumotni 

muhokama 

qilib, 

fikr 

almashib  

sistemalashtiradi. 

Format 

qog`oziga  sxema  tarizida 

kelganda undan foydalanishlarini aytadi) (3-ilova). 

Guruhlarda  ishni  tashkil  qiladi  (matnni  o`rganib, 

muhoqama qilishga  15 daqiqa beradi). 

II.4.  Doira  shaklinin  olgan  talabalar  1-stol, 

uchburchak  shaklini  olganlar  2-stol,  to`rtburchak 

shaklini  olganlar  3-stol  atrofiga  o`tirishlarini 

aytadi.  Har  xil  guruhlardan  to`plangan  talabalar 

o`z  savollarini  boshqa  talabalarga  yoritishini 

tushintiradii. O`zaro o`rgatish jarayoni boshlanadi 

(15  daqiqa).  Talabalar  faoliyatini  kuzatadi,ularni 

yo`naltiradi, maslahatlar beradi.. 

II.5.  Talabalarni  o`zlarining  dastlabki  joylariga, 

stol atrofiga kelib o`tirishlarini aytadi. 

II.6.  Taqdimot  boshlanishini  e`lon  qiladi.  Har  bir 

guruhdan  3  tadan  talaba  chiqib,  faoliyat 

natijalarini  taqdim  qilishlarini  aytadi.  Taqdimot 

uchun har bir guruhga 8 daqiqadan vaqt ajratadi. 

Yo`naltiruvchi,  maslahatchi  sifatida  ishtirok  etadi. 

Javoblarni  aniqlashtiradi,  to`ldiradi,  izoh  beradi 

va tuzatishlar kiritadi. 

II.7.  Har  bir  guruh  taqdimoti  oxirida  ekspert 

savollari bo`yicha xulosalar qiladi.. 

tushiriladi, 

talabalar 

belgilangan qatoriga o`tirib, 

bir-biriga 

javoblarini 

tushintirib beradi.  

 

Dastlabki  o`rinlariga  kelib 

o`tiradi.  

 

tayor  ma`lumotlarni  taqdim 

qilish 

uchun 

chizmalar 

ishlab 

chiqiladi. 

Guruh 

sardorlari 

o`qituvchiga 

tayor  ma`lumotlarni  taqdim 

qiladi.  

 

Boshqa  guruh  a`zolarining 

bergan  savollariga  javob 

beradi. 

Bir-birini 

baholashadi.  

III.  Yakuniy 

bosqich           

(5 daqiqa) 

III.1. Mavzu bo`yicha tegishli xulosa chiqaradi.  

III.2.  Guruhlarga  o`z-aro  baholarinin  aytadi.. 

O`quv  mashg`ulotlarining  natijalarini  muhokama 

qiladi.  

III.3. Mustaqil ishlariga vazifa beradi:  

1. Mavzuning keyingi rejasi savollariga tayorlanib 

kelish;  

2.Nazorat  savollariga  og`zaki  javob  berish           

(4-ilova). 

Eshitadi. 

 

 

 

Vazifani yozib oladi.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

I-Ma`ruza. KIRISh.  KURSNING MAZMUNI. 

SANOAT IShLAB ChIKARISh TAShKILIY ShAKLLARI. 

REJA 

1. Kurs ukitishning maksadi 

2. Sanoat ishlab chikarishning akamiyati. 

3. Sanoat ishlab chikarishni tashkiliy shakl(forma)lari 

a) ixtisoslashtirish 

b) kooperativlashtirish 

v) kontsentratsiya (mujassamlashtirish) 

g) kombinatlashtirish 

Kursning  asosiy  maksadi  talabalarga  sanoat  tarmoklarining,  ularning  ishlab  chikarish 

jaraeni,  xom  ashe  ekilki,  elektr  energiyasi  va  erdamchi  materiallardan  foydalanish,  sanoat 

korxonalarning  joylashishi  bilan  tanishtirish.  xozirga  kadar  sanoat  ishlab  chikarishning 

texnik-ikdisodiy  asoslariga  oid  uzbek  tilida  adabietlar  kam.  Sanoat  ishlab  chikarishning 

ijtimoiy  ishlab  chikarishni  tarakkieti  jaraenida,  kishlok  xujaligi,  xunarmandchilikning 

rivojlanishi, asta sekin  

manufakturalarini paydo kildi. Manufakturanilarining birlashtirishi 

esa,  fabrikalar,  mashinasozlik  zavodlarni  vujudga  keltirildi.  Xozirgi  vaktda  sanoat  moddiy 

ishlab chikarishning entakchi tarmoki bulib, u butun xalk xujaligining rivojlanish darajasini 

belgilab  beradi.  Sanoatda  ishlab  chikarish  kurollarni  va  vositalari,  xamda  xalk  is`timol 

mollarining asosiy kismi buned etiladi. mexnat predmetining bulgan ta`siri xarakteriga karab 

sanoat kazib oluvchi va kayta ishlovchi tarmoklariga bulinadi.Kazib oluvchi sanoatda inson 

tabiatga  tugridan-tugkri  ta`sir  kiladi  va  er  ostidan,  urmon  resurslari  va  suvdan  kayta 


ishlovchi sanoat tarmoklari xom ashe, kurilish materiallari, ekilki va elektrik energiya oladi. 

kazib oluvchi sanoatga tok kon sanoati, egoch tayerlashi, balik ovlash, GESlar va xokazolar 

kiradi.  kayta  ishlovchi  sanoat  uz  navbatida  kuyidagi  ikki  turga,  ya`ni  xom  asheni  bevosita 

tok  kon  sanoatidan  eki  kishlok  xujaligidan  olib,  uni  kayta  ishlovchi  xamda  bevosita,  ya`ni 

korxonalaridan  oladigan  sanoat  tarmoklariga  bulinadi.  Birinchi  tarmokga  metallurgiya, 

neftni kayta ishlash, ximiya sanoatining ayrim tarmoklari, taxta tilish, un xamda kand ishlab 

chikarish  va  boshkalar  kiradi.  Ikkinchi  tarmokga  mashinaozlik,  tikuvchilik,  non  pishirish  , 

konditer  sanoati  va  boshkalar  kiradi.  Ishlab  chikarilaetgan  maxsulotlarining  iktisodiy 

axamiyatga  karab,  sanoat  ikki  katta  gruppa:  A  va  B  gruppalariga  bulinadi.  Sanoatning  A 

gruppasi asosan ishlab chikarish vositalari (mashinalar, mexanizmlar, apparatlar, kurilmalar 

va  xokazo).  kamda  aylanma  (xom  ashelar,  materiallar,  ekilki,  energiya)  fonlar  ishlab 

chikarish tarmoklaridan iborat. B gruppa esa. Engil va ozik-ovkat sanoatlaridan iborat bulib, 

asosan  kalk  xujalik  istimol  mollarini  ishlab  chikaradi.  Ayrim  xollarda  sanoat  tarmoklari 

maxsulot ishlab chikarish jixatidan xar xil iktisodiy axamiyatga ega buladi.Bunday sharoitda 

A gruppasiga karashli tarmoklari sanoatning B gruppasiga eki buni aksicha buladi. Masalan, 

texnik tukma ishlab chikarish, gilam tukish bitta sanoat tarmokini. Ya`ni jun tukish sanoatini 

tashkil kiladi. Lekin u xolda jun tukish sanoatiga karashli texnik tukma tukish sanotining A 

gruppasiga,  gilam  tukish  esa  sanoatning  B  gruppasi  tashkil  kiladi. Respublikamizda  sanoat 

texnik  darajasining  yukori  bulganligi  va  tashkiliy  shakllarining  murakkabligi  bilan  ajralib 

turadi.  Bular  uz  navbatida  sanoatning  iktisodiy  samaradorligiga  ta`sir  kursatadi.  Bizda 

sanoat ishlab chikarishning kuyidagi tashkiliy shakllari mavjud. Bular ixtisoslashtirish,  

kooperativlashtirish,  kontsentratsiyalashtirish  (mujasamlashtirish)  va  kombinatlashtirish. 

Ixtisoslashtirish  ishlab  chikarishni  tashkil  etishni  bir  shakli  bulib,  u  mexnat  taksimotiga 

asoslangan.  Bunday  maxsulot  assortimenti  chegaraladi  va  ishlab  chikarishni  texnologik 

jixatdan  bir  xilligi  ortadi.  Sanoatda  ishlab  chikarishni  ixtisoslashtirish  jaraenining  uch  turi 

mavjud. 1. Buyumlarga kura ixtisoslashtirish, ayrim korxonalarning texnologik jixatdan bir 

biriga  uxshash  bulgan  va  chegaralangan  maxsulot  turlarini  ishlab  chikarishga 

ixtisoslashuvidir  (poyafzal  fabrikasi,  kombayin  zavodi).  2.  Detallar  eki  uzellar  ishlab 

chikarish  buyicha  ixtisoslashtirish  (poshibniklar,  porshenlar  va  xokazo).  3.  Texnologik 

(davriy)  ixtisoslashtirish  korxonalardagi  ayrim  texnologik  ishlarni,  protsesslarni  mustakil 

ishlab  chikarishga  ajratish  .  Kooperativlashtirish  aloxida  korxonalar  eki  sanoat  tarmoklari 

urtasidagi  ishlab  chikarish  alokasidir.  Kooperativlashtirishga  korxonalar  urtasidagi  bosh 

korxona va erdamchi (smejnik) korxonalar mavjud. Kooperativlashtirish nafakat korxonalar 

(bir  xudud)  balki  davlatlar  urtasida  kam  mavjud.  Bu  xil  jaraenga  integratsiya  jaraeni 

deyiladi.  Xozirgi  zamon  sanoat  ishlab  chikarishning  asosiy  tashkiliy  formalaridan  - 


mujassamlashtirish kisoblanadi. Mujassamlashtirish bu maxsulot ishlab chikarish jaraeni va 

ishchi  kuchlarning  yirik  korxonalarga  tashkil  etish.  Kombinatlashtirish  kam  sanoat  ishlab 

chikarish  shaklini  bir  turi  bulib,xar  xil  maxsulot  ishlab  chikarishni  bir  korxonaga 

tuplaydigan shakli xisoblanadi. 



 

Tayanch iboralar 

1. Zavod. 

5. Birlashma. 

2. Fabrika. 

6. Bosh korxona. 

3. Kombinat. 

7. Integratsiya. 

4. Firma. 




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling