O‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi samarqand viloyat pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish instituti


Download 397.76 Kb.

bet1/4
Sana26.06.2019
Hajmi397.76 Kb.
  1   2   3   4

 

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI  



XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI 

 

SAMARQAND VILOYAT PEDAGOG KADRLARNI QAYTA  

TAYYORLASH VA MALAKASINI OSHIRISH INSTITUTI 

 

 

TABIIY FANLAR TA’LIMI KAFEDRASI 

  

Geografiya fanini o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlar va geografik atamalardan 

foydalanish  

(umumta’lim maktablarining geografiya fani o‘qituvchilari uchun uslubiy 

ko’rsatma)  

 

 

 

 

 

 

 

SAMARQAND – 2014 

 


 

Tuzuvchilar:                                          X.U.Gaybullayev VPKQTMOI 



tabiiy fanlar ta’limi  kafedrasi 

assistenti 

I.Raximov Urgut tumani 81 umumta’lim 

maktabi geografiya fani o’qituvchisi 

 

Ushbu  uslubiy  ko’rsatmada  umumta’lim  maktablarida    geografiya  fanini 



o‘qitishda amaliy mashg‘ulotlardan foydalanish  uchun metodik tavsiyalar berilgan 

bo‘lib, umumta’lim maktablarining geografiya fani o‘qituvchilariga mo‘ljallangan. 

 

 

TAQRIZCHILAR:      



           Q.S.Yarashev  - SamDU 

tabiiy fanlar fakulteti  

Gidrometeorologiya va landshaftshunoslik 

 kafedrasi mudiri, 



 

       Q.T.Xoliqov - VPKKQTMOI  tabiiy  

fanlar ta’limi kafedrasi mudiri 

 

 

 

 

 



Ushbu  uslubiy  ko’rsatma  Samarqand  viloyat  pedagog  kadrlarni  qayta 

tayyorlash  va  malakasini  oshirish  instituti  Ilmiy  kengashining  2014  yil  29  dekabr   

4/4 sonli qaroriga binoan nashrga tavsiya etilgan. 


 

Kirish 

Geografiya-tabiiy fandir. Aniq qilib aytganda, insoniyat yashovchi va undagi 

jonli  va  jonsiz  tabiatning  bir  bo’lagi  hisoblanadi.  U  shu  tabiatda  unib  o’sadi, 

ulg’ayadi  va  hayot  kechiradi.  Hayoti  davomida  juda  ko’p  muloqatda  bo’ladi. 

Tabiat ham uni o’z farzandiday ko’radi. Uni boqadi kiyintiradi va asraydi. Shuning 

uchun ham tabiatni- onamiz deymiz. Tabiat ya’ni yer haqida to’liq tasavvur qilish 

uchun ma’lumot beradi.Har doim o’zgarib turuvchi tabiat singari u haqidagi bilim, 

tushuncha va tasavvurlar ham o’zgarib turadi. 

Inson  dunyoga  kelibdiki  ko’z  ochib  ko’rgani  tabiat.  Ya`ni  tabiatning  uzviy 

bo’lagi,  yana  ham  aniqroq  qilib  aytganda,  tabiat  farzandi  hisoblanadi.  Shuning 

uchun  inson  hamma  vaqt  ona  tabiatga  intilib  yashaydi.  Undagi  voqealar  va 

hodisalarni qiziqib o’rganadi. Ona  –  tabiatning  sirli  olami  qonuniyatlari  haqidagi 

o’quvchiga bosqichma-bosqich bilim, ko’nikma hosil qilinadi. Eng avvalo hozirgi 

paytda  ya’ni  mamlakatimizda  xalq  ta’limi  taraqqiyotida  yangi  davr  boshlangan, 

o’qish,  o’qitish,  o’rgan-o’rgat,  dars  muqaddas,  tizimda  yangi  pedagogik 

texnologiyalar, axborot kommunikatsion texnologiyalari va undan dars jarayonida 

o’rinli  foydalanish  vazifasi  qo’yildi.  O’qituvchi  va  o’quvchi  oldidagi  zamon 

talablari,  muommalar  bisyor.  Ayniqsa  boshlang’ich  sinflardan  boshlab  chet-tilini 

o’qitish o’quvchi rivojlangan mamlakatlar o’quvchilari bilan tenglashadigan yetuk 

komil inson qilib ta’lim tarbiya olish uchun barcha shaoitlar davlatimiz tomonidan 

yaratib  berildi.  Bu  talab  va  munosabatda  bo’lish,  ijodiy  yondoshish,  faollik, 

izlanuvchanlik bilangina ijobiy hal qilish mumkun. 

XXI-asrda  fan  texnika  dunyoviy  bilimlar  atrofimizni  o’rab  turgan  olam 

haqida  ilmiy  bilimlar  ko’payib  bormoqda.  Ayniqsa,  kompyuter,  internet 

xabarlaridan  kunlik  yangilik  soat  sayin  ko’paymoqda.  Bular  bilan  birgalikda 

o’quvchilarning  geografik  bilimlarini  oshirish,  fanga  bo’lgan  qiziqishlarini 

oshirishda  dars  va  darsdan  keyingi  amaliy  mashg’ulotlar  esa  uni  yanada 

mustaxkamlaydi, bilim va ko’nikmalarini oshiradi. 

Biz ushbu uslubiy tavsiyanomani ana shu maqsadda yaratdik. 



 

Uni  o’quvchilarning  yoshi,  tafakkuri,  tushuncha  va  tasavvur  quvvatlarini 



hisobga  olgan  holda  tuzib  chiqqanmiz.  Tabiiy  geografiya  o’tiladigan  V-VII- 

sinflarning  har  biriga  alohida-alohida  amaliy  mashg’ulotlar  mavzulari  va  uning 

namunaviy  nusxasi  joylashtirilgan.  O’qituvchi  va  o’quvchilarga  qulay  bo’lishi 

uchun  o’zgarmas geografik ma’lumotlarni kiritdik. 

 

 

Yerning fizik kattaliklari 

Yer ekvatorining radiusi- 6378,16 km  

O’rtacha radius- 6371,032 km 

Ekvator aylanasining uzunligi- 40075,696 km 

Yer yuzasi- 510

 

mln km



Yerning quruqlik yuzasi- 149 mln km

2

 

Yerning suvlik yuzasi- 361 mln km



 

Yerning hajmi - 1083 mln km



3

 

Quyosh atrofida yerning o’rtacha harakatlanish tezligi- 29,76km/s 



Yerning yoshi -4,5.10

yil 



Yer o’z o’qi atrofida to’la aylanish vaqti -23 soat 56 daqiqa, 4 sek 

Yerning quyosh atrofiga aylanish vaqti -365,26 kun 

Yerning elektr zaryadi -57*10

kl 



Yerning markazidagi bosimi -353GPa 

Yerning bir yilda orbita bo’yicha harakatlanadigan yo’lining uzunligi-  

942 mln. km 

 

 

Asosiy geografik tushunchalar 

1.

 



Mashtablar 

1.

 



Yer  sirtidagi  ikkita  nuqta  orasidagi  haqiqiy  masofani  planda  (rejada) 

xaritada yoki globusda qancha marta kichraytirilib  tasvirlanganligini ko’rsatuvch 

shartli belgiga masshtab deyiladi. 

Masshtab uch xil boladi:  sonli msshtab, nomli masshtab va chiziqli masshtab. 



 

1: 100 000 ………………....  sonli masshtab 



1 sm da 1km …………………nomli masshtab 

           1000 m   0 

            1           2           3            4           5          6          7            

8          9 km 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Chiziqli masshtab 



 

Sonli  masshtablar  surati  bir  va  maxraj  esa  haqiqiy  masofadan  xaritadagi 

masofa necha marta kichraytirilganini ko’rsatuvchi son M= =1: m ko’rinishidagi 

oddiy to’g’ri kasrlar orqali ifodalanadi. 

Masalan: M==

1:1000000 

 

Odatda,    kasrning  surat    maxraji  bir  xil  birliklarda  km  beriladi.  Uzunlik  



birliklari o’rtasida quyidagi bog’lanishlardan juda ko’p foydalanamiz. 

1

m



=100

sm 


10

m

=1000



sm 

100


m

=10 000


sm 

1

km



=100 000

sm

 



100

km

=10 000 000



sm 

 

 



2.

 

Gorizont (ufq) 

Ochiq joydan turib yer sirtining kuzatish (ko’rish) mumkin bo’ladi. Osmon 

bilan yerning  tutashgandek bo’lib ko’ringan chegarasiga  gorizont chizig`i 

deyiladi.  

 

3.Azimut. 

Azimut  –  (arabch  as-simut-yo’l)  -  joy  yoki  xarita  shimol  yo’nalishi  bilan 

tanlangan  narsa  yo’nalish  orasidagi  burchak.  Azimut  burchaklari  shimol 

yo’nalishidan soat mili harakat yo’nalishi bo’yicha 0

dan 360


gacha hisoblanadi. 

 

 

Masalan; 1- chizmada M nuqtaning azimuti 135



ga teng. 



 

 



 

                                sh 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

                                                                                                                                  .                     



G`                                         Shq 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

135


0

   


 

                                                J. shq 

 

 

 



 

 

       



                                  J  

 

 

 

 

 

 

1-chizma 

 

4. Graduslar to’ri va uning elementlari. 

Yer sirtidagi nuqtaning kenglik va uzoqlik koordinatalarini geografik karta va 

globusda  aniqlash  (topish)  uchun  tuzilgan  meridianlar  va  parallellar  sestemasiga 

(to’plamiga) graduslar to’ri deyiladi. 

Graduslar  to’rining  asosiy  elementlari  quyidagilardan  iborat  bo’lib  ular             

2-chizmada  tasvilangan:  paralellar  (yonma-yon  ketuvchi  ),  meridianallar  (yarim 

kunlik) kenglik uzoqlik. 

 


 

2-chizma 

 

0



–ekvatorning geografik kengligi 

M- nuqtaning meridian va paralleli Y- (fi) nuqtaning geografik kengligi bilan 

belgilanadi. 

Y –berilgan M nuqtaga mos radius bilan ekvator tekisligi orasidagi burchak

 (0

0

<4<90



0

)  yani  ekvatordan  qutubgach  o’zgaradi  va  geografik  kenglik 

deyiladi. 

V-  boshlang’ch  (nolinchi)  meridian  tekisligi  bilan  berilgan  M  nuqtadan 

o’tuvchi tekisliklar orasidagi < bo’lib geografik uzoqlik deyiladi.(0

0

0

). 


Gradus  to’ri  -  geograrik  xarita  va  globuslarda  parallellar  hamda 

meridianlarning  bir-birlari  bilan  kesishganida  hosil  bo’lgan  to’r  gradus  to’ri  yer 

sharidagi har qanday nuqtaning o’rnini gradus hisobida aniqlashga imkon beradi. 

Yer aylanish o’qining Yer yuzi bilan tutashgan ikki nuqtasi Yerning qutublari deb 

ataladi. 

Yer qutublari ikkita shimoliy va janubiy qutublardir. 



Meridian  - (Lotinchа meridianus tushki) –yer yuzasidan o’tib har ikki qutbni 

tutashtiruvchi faraziy chiziq, tush paytidagi soya yo’nalishiga to’g’ri keladi , uning 

barcha nuqtalari bir xil geografik uzunlikka ega bo’ladi. 


 

Ekvatordan  shimoldagi  nuqtalar  kengligi  shimoliy  kenglik,    janubdagilari 



janubiy  kenglik  bo’ladi.  Bosh  meridian  deb  London  yaqinidagi  Grinvich 

rasadxonasi ustidan o’tuvchi meridian qabul qilgan. 



Parallellar  –  yer  yuzidagi  meridian  chiziqlarga  parallel  o’tkazilgan  shartli 

doira  chiziqlar.  Xarita,  globuslarda  gradus  to’rining  asosiy  tarkibiy  qismi. 

Parallellar sharq bilan g’arbni ko’rsatadi. 

Ekvator    -  (lotincha  ekuator-  tenglashtiruvchi)  –  yer  yuzidagi  qutublardan 

barobar uzoqlikdan o’tkazilgan aylana chiziq. Ekvator yerning ikki yarim sharga –

shimoliy  va  janubiy  yarim  sharlarga  bo’ladi.  Geografik  kengliklar  ekvatordan 

boshlab  qutbga  tomon  hisoblanadi.  Ekvator  uzunligi  40000  km,  1

0

  yoyining 



uzunligi  111  km.  Quyosh  ekvator  ustida  har  yili  ikki  marta  21  mart  va  23 

sentabirda qoq tepadan o’tadi. 



Geografik kenglik- Geografik koordinata elementlaridan biri, yer yuzasidagi 

biror  nuqtaning  yer  ekvatoridan  qancha  darajada  uzoqda  ekanini  bildiradi. 

Geografik kenglik darajasi qiymati meridian bo’ylab ekvatordan har ikki geografik 

qutb  tomonga  90

0

  gacha  o’zgaradi.  Ekvatordan  shimoldagi  kenglik  shimoliy 



kenglik  deb  ataladi.  Kenglik  darajasi  musbat  (+)  belgi  bilan  belgilanadi  . 

janubdagisi  janubiy  kenglik  deb  atalib,  manfiy  (-)  belgi  bilan  belgilanadi  . 

Masalan, Toshkentning geografik kengligi 41

0

 5



1

 shimoliy kenglik. 



Geografik uzunlik -Geografik koordinata elemetlaridan biri. Yer yuzasidagi 

biror  nuqtaning  parallel  bo’ylab  boshlang’ich  meridiandan  uzoqligi  darajalari 

(graduslar) bilan ifodalanadi. Geografik uzunlik boshlang’ich (bosh) meridiandan 

sharq va g’arb tomonlarga 180

0

  ga  o’zgaradi.  Agar  berilgan  nuqta  g’arbda  bo’lsa 



g’arbiy  uzunlik  deyilib,  manfiy  (-)  bilan,  sharqda  bo’lsa  sharqiy  uzunlik  deyilib, 

musbat  belgi  bilan  ko’rsatiladi.  Masalan,  Samarqandning  geografik  uzunligi  67

0

 

sharqiy uzunlik.  



Geografik  koordinatalar  biror  nuqtaning  yer  yuzidagi  o’rnini  aniqlaydigan 

miqdorlar. Geografik kenglik geografik va klografik uzunlikdan tarkib topadi. 

Paralellarni  va  meridianlarni  tasvirlaydigan  chiziqlar  kesishib  gradus  to’rini 

hosil qiladi. 



 

Geografik koordinatalar 

 

Quyidagi koordinatalar taxminan qaysi shaharlarga to’g’ri keladi. 



A)

 

55



0

  sh.k    va     38

  shq.u., B) 29



0

 sh.k. 78

 sh.q.u 


Yechimi:    Joyning  geografik  koordinatalarini  xarita  yoki  gilobusdan 

foydalanib aniqlaymiz. 

A)

 

Globus  yordamida  55



0

sh.k.  va  38

0

  sh.q.u  aniqlaganda  Moskva  shahriga 



to’g’ri keladi. 

B) Globusdan  aniqlalashda 29

sh k va78



0

 sh.u Hindistonning Dehli shahriga 

to’g`ri keladi.  

Quyidagi shaharlarni geografik koordinatalarini toping.  

A)

 

San-Fransisko  



B)

 

Tokio  



C)

 

Meksika  



Yerning harakatlari 

Yer  shari  ikki  yo‘nalishda  harakatlanadi.  U  Quyosh  atrofida  aylanishi  bilan 

birga  o‘z  o‘qi  atrofida  ham  aylanadi.  Bizni  va  okeanlardagi  suvlarni  Yerning 

tortish  kuchi  tutib  turadi,  shuning  uchun  ham  biz  yerning  harakatini  sezmaymiz. 

Yerning  biz  sezmaydigan,  ammo  hayotimizni  o‘zgartiradigan  muhim  harakati 

Quyosh atrofida aylanishidir.  

Aynan  shu  harakat  yil  fasllari  almashuviga  sabab  bo‘ladi.  Yer  Quyosh 

atrofida aylanganda 29.9 km/sekund tezlik bilan harakatlanib 365 kun, ya’ni bir yil 

mobaynida 942 mln km masofani bosib o‘tadi.  Yerning yana bir muhim harakati 

o‘z o‘qi atrofida aylanishidir. Yer o‘z o‘qi atrofida aylangani uchun ham tun bilan 

kun almashadi. Agar u aylanmaganida, uning Quyoshga qaragan tomonida abadiy 

kunduz, orqa tomonida esa abadiy tun hukm surgan bo‘lar edi.  

Yer  o‘z  o‘qi  atrofida  aylanganida  bir  kun  (24  soat)  davomida  qancha 

masofani  bosib  o‘tadi?  Shu  masofani  qancha  tezlik  bilan  bosib  o‘tadi?  Bu 

savollarga javob berish biroz mushkul. Chunki Yer o‘z o‘qi atrofida aylanganida 

turli joyda turli xil masofani bosib o‘tadi va tabiiyki tezligi ham turlicha bo‘ladi. 

Yer o‘z o‘qi atrofida aylanganda eng katta masofa va tezlikka Yerning “belbog‘i”, 


10 

 

ya’ni  0



0

  li  parallel  –  “Ekvator”da  ega  bo‘ladi.  Ekvatordan  shimolga  va  janubga 

borgan  sari  parallellar  aylanasi  uzunligi  qisqarib  boradi.  Yer  yuzidagi  barcha 

nuqtalar  sutka  davomida  bir  marta  aylanib  chiqishini  inobatga  olsak,  o‘z-o‘zidan 

shimol va janubga borgan sari tezlik ham kamayib boradi.  

Quyida berilayotgan jadvalda siz bu savollarga to‘liq javob olasiz. 

 

S

h

imoli

y va 

    

 

 janu

b

iy d

ar

ajalar

 

Ye

r aylan

asi 

 

u

zu

n

li

gi (k

m



1

0

 p

ar

all

el 

 

u

zu

n

li

gi (k

m



Ye

rn

in

g

 ylan

ish

  

te

zli

gi

  

(m

et

r/seku

n

d



S

h

imoli

y va 

   

 

 janu

b

iy d

ar

ajalar

 

Ye

r aylan

asi 

 

u

zu

n

li

gi (k

m



1

0

 p

ar

all

el 

 

u

zu

n

li

gi (k

m



Ye

rn

in

g

 ylan

ish

 te

zli

gi

 

(m

et

r/seku

n

d



0

40000 


111.1 

463 


24

36539 


101.5 

423 


1

39991 


111.0 

462 


25

36250 


100.7 

419 


2

39972 


111.0 

462 


26

35949 


99.8 

416 


3

39942 


110.9 

462 


27

35638 


99.0 

412 


4

39899 


110.8 

461 


28

35315 


98.1 

409 


5

39845 


110.7 

461 


29

34982 


97.2 

405 


6

39778 


110.5 

460 


30

34638 


96.2 

401 


7

39699 


110.3 

459 


31

34284 


95.2 

397 


8

39608 


110.0 

458 


32

33919 


94.2 

392 


9

39505 


109.7 

457 


33

33544 


93.1 

388 


10

39390 


109.4 

456 


34

33159 


92.1 

383 


11

39262 


109.1 

454 


35

32764 


91.0 

379 


12

39123 


108.7 

453 


36

32358 


89.9 

374 


13

38972 


108.3 

451 


37

31943 


88.7 

370 


14

38809 


107.8 

449 


38

31518 


87.5 

365 


15

38634 


107.3 

447 


39

31083 


86.3 

360 


16

38448 


106.8 

445 


40

30639 


85.1 

355 


17

38250 


106.2 

443 


41

30186 


83.8 

349 


18

38040 


105.7 

440 


42

29724 


82.6 

344 


19

37818 


105.1 

438 


43

29252 


81.2 

338 


20

37585 


104.4 

435 


44

28771 


79.9 

333 


11 

 

 



 

 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling