O’zbekstan Respublikası xalık bilimlendiriu wa’zirligi Berdaq atındag’ı Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti Ekologiya ha’m fiziologiya kafedrası «Jaslar fiziologiyasi ha’m gigienasi»


Download 279.77 Kb.
Pdf просмотр
bet1/5
Sana10.01.2019
Hajmi279.77 Kb.
  1   2   3   4   5

 

O’zbekstan Respublikası xalık bilimlendiriu wa’zirligi  

 

 



Berdaq atındag’ı Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti 

 

 



 

 

Ekologiya ha’m fiziologiya   kafedrası    

 

 

«Jaslar fiziologiyasi ha’m gigienasi»  



 

 

 



 

 

 

 

 

 



 

 

 



Матуразова Э. 

 

 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

No’kis    

 

 

Tema: Jas ospirimler fiziologiya xam mektep gigienası paninin mazmunı. 

 

Aybekova R. 

Jobası: 1.Jas ospirimler fiziologiya xam mektep gigenasının predmeti. 

2.Jas ospirimler fiziologiyasının psixologiya xam pedogogika ushın axmiyeti. 

3.Jas ospirimler fiziologiyasının baslı uazıypaları. 

4.Mektep gigenasının baslı makseti. 

Adebiyatlar: 

1.Xripkova A.G,Antropova M.V.Vozrostnaya fiziologiya i shkolnaya gigena m-1995 g 

2.Ajibekov M.A. Eshanov T.B. Adam xam xayuan lar fiziologiyası. 

3.Galperin S.İ. Anatomiya i fiziologiya cheloveka. 

4.Guliskiy A.A,Leonteva N.M. Rukovodstvo k labaratornım zanyatiem po obshey i vozrostnoy fiziologii.  

5. Sodikov K.S.Ukuvchilar fizilogiyasi v gigenasi T-1992 yil. 

 

 

Tayanısh sozler:Fiziologiya ilimi ,M.İ.Vinogradov,M.V.Antropova,P.07 

Makarov,ontogenez,filogenez,biologiyalık xam sotsiallık bagdarlamalar, balalar gigenası. 

Soraular:1.Jas ospirimler fiziologiya pani kaysı ilimler menen tıgız baylanısta. 

2.Usı pange oz uleslerin koskan ilimpazlar. 

3.Ontogenez,filogenez kubılıslarga anıklama. 

4.Mektep gigenası neni uyretedi. 

 

 

Jas ozgeshelikler fizilogiyasının kursı adam organizimnin duzilisin uyretiu menen bir katar mektepke 

shekemgi xam tomengi  mektep jasındagı balalardın  fiziologiyalık ozgesheliklerin izertleydi.Bul pannen algan 

bilimler pedogogikalık  institutlarda  okıp atırgan barlık talabalarga asirese mektepke shekemgi pedogogika  xam 

baslauısh bilim metodikası fakultetlerde okıp atırgan studenlerge zarur,keyin ala mektepke shekemgi xam mektepten  

tıs bilim xam tarbiya beriude mumkinshilik beredi.Jas ozgeshelikler fiziologiyası (oz elimizden  shıkkan ilimpazlar 

tarepinen duzilgen xam rauajlandarılıp atırgan) balalardın fizilogiyalık ozgeshelikleri olardın omirlerinin erte 

dauirlerinde anık korinetugınlıgın anıkladı.Bul jas ozgesheliklerin studentler tarepinn tek gana orta jastagı er jetken 

adamnın fiziologiyasın tiykarı nızamlıkların bilgende gana tusiniu mumkinshiligine iye. 

Adamnın filogenezin xam ontogenezin tusiniu ushın xayuanat organizimnin  rauajanıuının ulıuma  nazamlıkların 

xam adam organizimnin duzilisinin xam xızmetinin ozesheliklerinin  kaliplesiuindegi jamiyetlik tariyxıy miynet 

ulken axmiyetke iye. 

Jas ozgeshelikler  fizilogiyasın duziuge xam rauajlandarıuga koplegen ilimpazlar oz ulesleri koskan,mısalı: 

M.V.Antropova,İ.A.Arshovskiy,F.İ.Valker,M.İ.Vinogoadov,A.B.Tandelman,M.F.İvanitskiy,P.O.İsaev,A.İ.Kabanov,

P.O.Makarov,A.A.Marosyan x.t.b. 

Jas ozgeshelikler fiziologiyasın rauajlandırıuda pedogoikalık  ilimler akademiyasının balalar xam jas ospirimler 

fiziologiyasın ilim izerteu institutı ulken rol atkaradı.Bul kurs pedogogika xam baslauısh talim tarbiya fakultetinin 

arnalgan programma tiykarınan duzilgen. 

Fiziologiya ilim(grektin  -tabiyat,ilim) degen sozinen shıgıp tiri organizimnin atkaratugın xızmetin ,ondagı 

kletkalık,tokımalık darejede sırtkı ortalıktın tasiri natiyjesinde bolatugın ozgesheliklerin nızamlıkların izertleydi.Xar 

kıylı organlardın xızmetin izertlep paramtrlerinin kelip shıgıu xam kaliplesiu sebeplerin,mexanizimin,organizimnin 

sırtkı ortalık penen katnas nızamlıkların,xar kıylı ekolgiyalık ortalıkta jasauda minez kulkın,jeke rauajlanıu 

ozgeshelklerin evolyutsiyalık koz karast uyrenedi. 

Organizimnin xızmetin parametrlerinin fiziologiyalık mexanizimin tusindiriude anatomiya,gistologiya,biofizika 

x,t,b, bilogiyalık ilmilerdin jetiskenliklerin ken paydalanadı. 

Fiziologiya iliminde fizika,ximiya,kibernetika,matematika imilerinin izerteu usılları kenne kollanadı. Organizimdegi 

fiziologiyalık kubılıslar fizikalık xam ximiyalık nızamlıklar tiykarında otkeni menen,olar ozine tan bolgan sanlık 

ozgeshelikleri menen ayrıladı. Evoyutsiyalık kubılıs  natiyjesinde kelip shıkkan nızamlıklarga bagınadı. 

Organizimnin jeke rauajlanıuına (ontogenez)tukımlanıu zigota turindegi organizimnin doreuinen onın tirishiligin 

toktatkanga deyingi dauiri kiredi. 

Adam  bilogiyalık xam sotsialık eki bagdarlamanın baklauı astında osedi xam rauajlanadı. 

Bilogiyalık bagdarlama-adam organiziminin duzilisi menen fizilogiyalık  ozgesheliklerin anıklaydı.Ol uzak dauam 

etken evolyutsiya protsessinde kaliplesken.Adamga ata anaları arkalı beriletugın xromosomalar biologiyalık 

bagdarlamanın materiallık jetkeriushileri bolıp tabıladı. 

Sotsiallık( lat.sotsialis-jamiyetlik) rauajlanıu  bagadarlaması degenimiz  bul atiraptagı jagday xam adamlardın 

tasirinen adamnın jeke basının kaliplesiui. 

Adamnın sotsiallık manisi adamgershiligi,ar-namısı,minneti,bilimi,madeniyatı sıyaklı kasiyetlerden kuraladı. 

Jas ozgeshelikler fizioliyası-ulıuma adam fiziologiyasının bir bolimi.Adamnın jas ozgesheligi fiziologiyasının 

fiziologiyalık nızamların uyreniude xayuanlardın salıstırmalı xam evoyutsiyalık fiziologiyası xam fiziologiyalık 

evolyutsiya  axmiyetli orın iyeleydi.Salıstırmalı fiziologiya xayuanlardagı  xızmettin  individual rauajlanıuın 

izertleydi.Evolyutsiyalık fiziologiya xar bir xızmettin kaliplesiu tariyxın xam olardın oz ara katnasın  


izertleydi.Balalardın jatır ishindegi dauirinin jana tuuılgan xam emiziuli balalardın jas ozgesheligin fiziologiyasın 

pediatriya ushın kızıgıushılık tuudıradı. 

Pedogogikalık inistitutlarda erte jastagı ,mektepke  shekemgi xam mektep jasındagı balalardın  fiziologiyası 

izertlenedi. 

Balalardın xam jas ospirimlerdin jas ozgeshelikleri fiziologiyası ulıuma xam mektep gigienalık,oz aldına ilim 

retinde ,tiykarı bolıp esaplanadı. 

Balalar gigienas –akıl xam fizikalık rauajlanıudı taminleytugın tirishilik jagdayın ,den saulıktı bekkemleude xar kıylı 

aurıulardın aldın alıuda,miynet ukıplılıgın izertleytugın ilmi.Balalardın xam jas ospirimlerdin jas ozgeshelikler 

fiziologiyası eksperimentallık ilim.Ol tabiyiy tirishilik jagdayın tuuılganan er jetkenge deying organizimnin xa 

organlar  xızmetinin fiziologiyalık tiykarın izertleydi.Adamlar ustinde eksperimentler jurgiziledi,zarurli jagdayda 

xızmetlerdin registratsiyası radiodatchik,telemetriyalık sistema,bas miydin biologiyalık togin jazıp alıushı xar kıylı 

priborlar jardeminde otkeriledi.Xazirgi uakıtta televizor arkalı baklaularda kollanılmakta. 

Xazirgi zaman metodikası bala organiziminin xızmetlerin mısalı:kan aynalıu,dem alıu x,t,b. Fizikalık miynet 

fizikalık shınıgıular,ulıuma talim beretugın mektep sabaklarında,uyıklap atırgan uakıtları den sulıkka zarer tiygizbey 

izertleuge  mumkinshilik tuudırmakta. 

Balalar fiziologiyasının axmiyeti fizikalık tarbiyada yagnıy fizikalık tarbifya saatlarında  xareket etiushi tasir menen 

okıtıudın effektivli metodların belgileude,xareket etiushi sapanı rauajlandırıuda ,mekteptegi den saulıktı korgau ,den 

saulıktı jaksılau jumıslarının manisin belgileydi. Jas ozgeshelikler fiziologiyası balanın psixologiyalık jas 

ozgesheligin tusiniude ulken axmiyetke iye.Sonlıktan da pedogogikalık psixologiyalık xam pedogogika tek gna jas 

ospirimler fiziologiyasına suyene otırıp rauajlnadı. 

Adamnın jeke ozinin kaliplesiuinde jamiyetlik paydalı miynetke katnasıuı sheshiushi roldi atkaradı. Jas ospirimler 

fiziologiyasının baslı makseti adam  organiziminin barlık xızmetin isleu kublısların xar kıylı dauirlerge bolip 

uyreniu.Bunda osip baratırgan bala xam jas ospirimler organiziminini sanlık xas sapalık tirishilik sikerlilik belgileri 

uyreniledi. 

Bul pannin uazıypası-studentke bolajak mugallimge osip baratırgan jas bala organiziminin jas ozgeshelikleri 

tuuralı,okıushılardın den saulıgın bekkemleu boyınsha bilimlerdi beriu,xar kıylı okıu talim iskerliginde jokarı jumıs 

sikerliginde saklau boyınsha xazirgi zamanga say maglıumatlar beriu. 

 

 



 

Tema:Balalardın jas ospirimlerdin osiu rauajlanıuının ulıuma nızamlıkları. 



 

 

Plan. 

1.Organizm bir putin retinde. 

2.Gomeostaz xam organizimdegi funkitsyalardın retleniui. 

3.Osiu xam rauajlanıu tusinigi. 

4.Organizimnin rauajlanıu dauirleri. 

Tayanısh sozler :Kletka,tokıma,organ,gomeostaz, nervlik xam gumorollık retleniu,biosintez,rauajlanıu 

dauirleri,akseleratsiya. 

Soraular:1.Kletkanın duzilisi. 

2.Gomeostaz degenimiz ne? 

3.Gumorallık retleniu kalay iske asadı. 

4.Organizimnin rauajlanıu dauirlerin atap korsetin. 

5.Akseleratsiya degenimiz kanday kubılıs. 

 

 



Adam organizimi kuramalı sistema bolıp esaplanadı.Baska organizimler sıyaklı adamnın denesi kletkalık duzilis 

boladı. Kletka ozinshe bir mikrosistema bolıp funktsionallık mexanizimd atkarıp otıradı.Kelip  shıgıuı duzilisi  xam 

atkaratugın xızmeti jagınan uksas kletkalar menen kletka aralık zatlardın jıynagı tkan(tokıma) dep ataydı.Adam 

organiziminde 4 turdegi tkanlar bar:epiteliy, tutastırıushı ,bulshık et xam nerv tkanları.Tkanlardan organlar 

kaliplesedi.Organ-degenimiz belgili bir formaga duziliske iye,belgili orını bar xam bir yamasa bir neshe funktsiyanı 

atkaratugın dene bolimi.Kol,jurek,buyrek,bauır,talak bulardın barlıgı organlar. 

Birgelesip  ulıuma xızmet  atkaratugın organlardın  organlar sisteması kuraladı. Mıs:silekey bezleri,askazan astı 

bezi-bular as pisiriu sistemasına kiredi. 

Dene kletkalarının kobisi sırtkı ortalık penen baylanısa almaydı.Olardın tirishilik  xareketin organizmnin ishki 

ortalıgı tamiynleydi.Organizimnin ishki ortalıgına kan limf xam kletka aralık suyıklık jatadı. Organizimnin ishki 

ortalıgının kuramı xam fizikoximiyalık kasiyetleri salıstırmalı turde turaklı boladı.Onı gomeostaz jagdayı dep 

ataymız.Zatlardın almasıuı,biosintez xam organikalık birikpelerdin ıdırauı,osiui,kobeyiu –kletkanın tiykargı tirishilik 

kasiyetleri. Osiu xm rauajlanıu tusinigi.Kletkalarga osiu xam kobeyiu tan boladı.dam denesindegi kletkalar tennen 

ekige boliniu arkalı kobeyedi.Janadan payda bolgan kletkalar analık kletkanın xızmetin atkaradı.Kletkanın uaktı xar  

kıylı:bir neshe saatan onlagan jılga shekem jetedi.Zat almasıu kletkasının tiykargı tirishilik kasiyeti kletka  aralık 

zatlardagı azıklık zatlar menen kislorod kletkası uzliksiz otip tarkalıu produktıları bolinip shıgadı.Kletkaga otken 

zatlar biosintez protsesslerine katnasadı.Biosintez-bul belok may uglevod xam olardın juda apiuayı birikpelerinin 

duziliu protsessi.Biosintez protsesinin barısında organizmnin belgili bir kletkalarına tan bolgan zatlar 

duziledi.Rauajlanıu-degenmize sozdin sanlık bir manisinde adam organiziminde bolıp otetugın sanlık xam sapalık 

ozgerisler protsessin tusinemiz.Ruajlanıuda putkil  organizimnin formalarının ozgeriui boladı.Duzilisi kuramalasadı 

xızmetleri tenlesedi. 

Organizimnin rauajlanıu dauirleri. 

Ontogenez protsessinde belgili bir organlar xam sistemalar astelik penen pisip jetilisip xam omirindegi oz 

rauajlanıuın xar kıylı uakıt ishinde toktatadı.Sonlıktan olardın rauajlanıuın belgili etaplarga yamasa dauirlerge karay 

bolip karau kerek. Rauajlanıudın tiykargı  etaplarına jatadı. 

Jatır ishindegi xam postnatal,tuuılgannan baslap jatır ishindegi dauirde(vnutriutrabnıy)tkanlar xam organlar 

kaliplesedi yamasa diferentsirovkaga ushıraydı.Postantal dauirge balalık dauiri (detstvo)kirip,bunda organlar xam 

sistemalar oz rauajlanıuın dauamlap  rauajanıuı ozgeredi.Asirese xar kıylı jastagı  balalardın rauajlanıu spetsefikası 

ortalık penen baylanıslı.Bala organiziminin rauajlanıu dauirligi  pedogogikalık praktika  xam balanın den saulıgın 

saklauda axmiyetke iye. 

1.Jana tuuılgan  

2.emiziu dauiri-10 kunnen –1-jıl 

3.ertedegi balalık dauir1-3 jas . 

4.daslepki balalık dauir 4-7 jas  

5.ekinshi balalık dauir 8-12 jas er bala 8-11 jas kızlar. 

6.Jas jigitlik dauir 17-21 er bala 16-20 jas kızlar  

Xar bir jas ospirimlik dauir ozine tan spetsefikalık kasiyetke iye. 

Rauajlanıudın xar kıylı atirapındagı denenin osiu xam proportsiyalanıuı. 

Bala organzmindegi osiu protsessindegi xareketli ozgesheligi onın telemesligi xam tolkın tarezliligi.Tez osiu 

dauirleri astelik penen almasadı. 

Asirese bala tez osedi birinshi jaslarında xam jınısıy rauajlanıu dauirinde (11-15)jasta.bla en birinshi tuuılganda onın 

uzınlıgı 50 sm ten bolas 1 shi jıldın akırında ol 75-60 sm ge ten boladı.Bir jılda denenin 7-8 sm(10sm) shekem 

kobeyedi.11-12 jastagı kızlar er balalarga  karaganda boyları uzın bolıp jınısıy rauajlanıuı erte boladı.13-14 jastagı 



er balalar xam kızlar tendey osedi,keyin ala 14-15 jaska kelip  er balalar kızlarga karaganda tez osedi xam sl osiu 

ayırmashılıgı omirinin akırına shekem  saklandı. 

Denenin proportsiyası jaska karay adeuir ozgeredi.Tuuılgan dauirden baslap er jetkenge shekem denenin 3,5 

ese,geudenin –3 ese,kooldın –4 ese,ayaktın  5 ese ulkeyip osip baradı.Jana tuuılgan balanın er jetken adamga 

karaganda kol ayakları kelte,bas bolimi xam geudesi ulken boladı.Jası ulkeyiui menen bastın osiui astelik penen 

osedi,al kolları tez pat penen osedi. 

Proportsiyaga karay denenin uzınlıgı,juuanlıgı 5 dauirlik ayırmashılıkka bolemiz:4 ten 6 jaska deyin,6-15  jas ,15 

jastan er jetkenge shekem organizimnin jeke rauajlangan tsikli bir neshe dauirlerge bolinedi. 

Birakta bir jastagı jas –ospirimlerdin fiziologiyalık xam fizikalık oy orisine korsetkishleri psixikalık  minezlemesi 

xar kıylı bolıuı mumkin,yagnıy biologiyalık korsetkishlerge pasportlık jasına saykes  bolatugınlıgı anıklanadı.Bunı 

akseleratsiya(lat acselepation-tezlik)dep ataydı.Osip baratırgan organizimlerdin jasau, jagdayına ortalıgına tarbiyaga 

,fizikalık tarbiya ,sport penen shugıllanıuına baylanıslı boladı. 

 

 

 



Tema:Nerv sistemasının fiziologiyası ,gigenası jas ozgeshelikleri. 

Plan  

1.Nerv sistemasının duzilisi. 

2.Neyronnın duzilisi,onın kasiyeti. 

3.Titirkeniu xakkında tusinik.Kozıu.İrkiliu. 

4.Neyronlar arasındagı baylanıs. 

Sinapslar,kozıudı otkeriu mexanizmi. 

 

Tayanısh sozler:Sezim ,este saklau ,nerv tokıması,neyron,nerv,impuls,titirkeniu, 

kozıu,retseptor,sinaps,refleks,reflektorlık shenber,bas miy talamus, gipatalamus,simpatik, parasimpatik,EEG. 

Soraular.1Nerv juyesinin axmiyeti. 

2.Oraylık nerv juyesinin duzilisi ozgeshelikleri kanday? 

3.Arka miydin duzilisi,turleri xızmeti kanday? 

4.İrkiliu kublısın kalay anıklauga boladı.(Sechenov tajriybesi) 

5.Refleks degenmiz ne,reflektorlık shenberdin neyronları,kasiyeti onı analizlen. 

6.Bas miydin ortangı miy,kishi miy bolimlerinin xızmeti kanday. 

7.Balanın nerv sistemasının ozgeshelikleri kanday. 

8.EEG usılı neini anıklaydı? 

 

 



Nerv sisteması organizmnin  funktsiyasın retleude juda axmiyetli rol atkaradı.Ol kletkalardın tokımalardın 

organlardı xam olardın sistemalarının uylesimli turde isleuin tamiynlep turadı.Bul uakıtsha organizm bir tutuslık 

xalında atkaradı.Nerv sistemasının xızmeti arkalı organizmnin sırtkı ortalık penen baylanısı iske asadı. 

Nerv sistemasının xızmeti psixikalık protsesslerge sezim,este saklau,soyleu xa oylauga tiykarlanadı.Ol adam 

solardın jardeminde tek atiraptagı ortalıktı tanıp bilip gana koymastan,onı aktiv turde ozgeritu de mumknin. 

Miy xam arka miy barlık organlar menen nervler arkalı baylaısadı.Miy nerv kletkalarının membranası menen 

beriletugın elektr signelları nerv impulslarının jardeminde organlardın jumısın retlep atkaradı.Sırtkı xam ishki 

ortalık jagdaylarına karay organizminin xızmetin ozgertip turadı.Miy menen barlık organlar arasında eki tarepleme 

baylanıs boladı:olar organlardan miyge xam miyden organlarga beriledi. 

Nerv tkanı nerv sisteması neyronlar menen mayda kletaklardan kuralgan nerv tkanınan payda boladı.Neyronlar nerv 

tkanının  tiykargı kletkaları:olar nerv sistemasının xızmetin atkarıuına mumkinshilik beredi.Neyron sırtkı tarepinen 

kabık plazmatikalık membrana,plazmallema jardeminde jabılgan.Neyron deneleri,slma osindilerden 

turadı.Osindilerdin eki tipi bar:Dendritler xam aksonlar. 

Dendritler(grekshe:dendron agash) kopshiligi ogada tarmaklangan kıska osindiler.Bir neyronda bir neshshe 

dendritler ge shekem bola aladı.Nerv impulsleri dendritler arkalı nerv kletkalarının denesine baradı. Akson grekshe 

aksis osimdi olshemli tarmaklanbagan uzın osimndi olar arkalı impulslar kletka denesinen otedi.Nerv kletkalarının 

xar kaysısında tek gana bir akson boladı,onın uzınlıgı bir neshe onlagan santimetrden aspaydı.Akson xam dendritler 

jardeminde kletkalar bir –biri menen xam baska kletkalar menen katnas jasaydı.Maselen,bulshık et tokıması xam 

ekinshi  neyronnın uzın,kletka osimsheleri,denesi t,b, baylanıs iske asadı.Bunday baylanıskan orınga sinapslar 

delinedi. 

Uzın osindilerdin sırtkı korinisi jay tarizli ak renli zattan ibarat bolgan,kabık penen kaplangan.Olar oraylık nerv 

sistemasında jıynalıp ak zattı payda etedi.Kıska oisndiler menen neyron denelerinde bunday kabık bolmaydı.Kıska 

osindiler jıynalıp sur zattı payda etedi. 

Neyronlar forması xam atkaratugın xızmeti boyınsha bolinedi.Neyronlardın bir turi mısalı seziushi neyronlarr 

impulslerge  seziu organlarınan arka miy xa miyga otkeredi.Seziushi neyronlardın denesi oraylık nerv sistemasında  

baratugın joldagı nerv tuyinlerinde jatadı.Nerv tuyinleri bul oraylık nerv sitemasınan tıskarı jerde nerv 



kletkaları,denesinin toplanıuınan ibarat boladı.Neyronlardın baska turi,xareket neyronları impulslerdi arka miyxam 

miyden barlık organlar menen nervler arkalı  baylanıskan. 

Nervler degenimiz sırtı kabık penen kaplangan nerv kletka ları uzın osindilerdin jıynagı.Xareket neyronlarının 

aksonlarınan turatugın nervlerdi xareket nervleri dep ataydı.Seziu nervleri seziushi neyronlardan dendritlerden 

turadı. 

Neyronnın xızmeti-tiykarınan kabardı otkeriu,nerv impulsi jardeminde xabardı orayga,oraydan jumısshı organlarga 

otkeriuden ibarat. 

Nerv impulsları-neyronlardın osimshelerinen tarkalıp sinapslar jardeinde terminaldın aksonlarınan ekinshi neytronin 

denesine(soma)yamasa dendritlerine beriledi. 

Tiri organizm zat almasıu energiya payda bolıu,metobolizm,titirkeniushilik,osiu.rauajlanıu xam kobeyiu xam 

kobeyiu kasiyetlerine iye boladı. 

Titirkeniushilik dep kletkanın sırtkı ishki ortalıktan bolga tasiri sezimtallık,metobolizm,juuap reaktsiyasının payda 

bolıuına aytıladı.Kletkanın reaktsiyası ushın   jumsalıngan energiya titkeniushinin tasiri natiyjesinde kletkanın 

ozinde payda boladı.Sırtkı xam ishki titirkendiriushilerinin tasirine kletkada kozıu kubılısı payda boladı. Kozıu- dep 

titirkeniriushilerdin tasirine fiziologiyalık reaktsiyanın payda bolıuına ,bul reaktsiyanın kop tarepinen  az tarepke 

karay tarkalıuına organizimnin kozıushılık jagdayına keliuine aytıladı. Olay bolsa ,kozıu kozıushılık ulıuma 

biologiyalık kasiyeti esaplanıladı. 

Tiri kletkaga  tasir jasaushı  agentler  titirgendiriushiler dep ataladı.Titirgendiriushiler eki gruppaga-adekvatlıxam 

adekvatsız bolıp bolinedi.Adekvatlı titirkendiriushiler dep-evolyutsiyalık raujlanıuda kletkanın  kanigelesken  

agentlerine  aytıladı. Maselen  fotoretseptorlar  ushın-jaktılık,esitiu retseptorı ushın –jaktılık,esitiu retseptorı ushın –

ses,iyis shıgarıushı zatlar –iyis  dam seziu retseptorları kozdıradı.Bunnan baska  titirkendiriushiler adekvatsız 

,yagınıy organ xam kletkalar olardın tasirine  kaliplespegen .İshki xam sırtkı ortalıktın barlık  agentlerin 

titirkendiriushiler esaplanıladı ,olar fizikalık bolıp ush toparga bolinedi. 

Geypara titirkendiriushiler kozıushı juyelerde isshensizlik (tormojenie) irkiliu jagdayına alıp keledi. 

Oraylık nerv sistemasındagı irkiliu birinshi martebe rus fiziologi İ.M.Sechenov tarepinen ashılgan edi.Nerv 

kletkaları xam baskada effektorlı kletkalar arasındagı signallardı beriushi,biriktiriushi doremeler  sinapslar dep 

ataladı. 

Sinapslar tomendegidey turlerge bolinedi. 

1.Ornalasıuı  xam belgili kletkalarga  tiyisliligi boyınsha  nerv  bulshık et sinapsları,nervlik yamasa aksosomatiklık 

sinapslar . 

2.Tasirlilik kasiyetine karay kozıushı irkiushi. 

3.Signallardı beriu usılına baylanıslı elektirlik tok jardeminde beriledi,ximiyalık signaldı beriushi trasmitter 

xvzmetin mediatorlar,fiziologiyalık aktiv zatlar atkaradı.Barlık sinapslar-sinapstı aldıngı  membranasınan ,sinapslar 

sumka,sinapstan keyingi  bolimnen xam olardı bolip turatugın sinaptikalık jarıkshadan turadı.Nerv oray onın 

kasiyetleri oraylık xam  periferiyalık  nerv sisteması.Nerv juyesi ulken eki toparga : oraylık xam periferiyalık nerv 

juysine bolemiz.Oraylık nerv juyesine bas arka  miyleri,periferiyalık nerv juyesine arka miyden shıgıushı  31 jup 

nerv sonday ak bas miyden shıgatugın –12 jup nerv  talshıkları  jatadı.Olar ,somatikalık ,vegetativlik  bolıp 2 ulken 

nerv juyelerine bolinedi.Somatikalık oz naubetinde seziushi xam kolzıushı nerv juyeleri bolıp eki toparg,al 

vegetativlik nerv juyesi –simpatikalık xm parasimpatikalık, metasimpatikalık bolıp ush toparga bolinedi. 

Periferiyalık nerv juyeleri nerv  talshıklarınan ibarat bolıp,onın sırtınan biriktiriushi  tokıma jauıp ,ol 60,0%ten,al 

30,0% mielen kabıkshası ,al10,0% oraylık tsilindir kuraydı. Xızmeti jagınan  nerv talshıkları 3 toparga bolinedi. 

1.Retseptorlık (seziushi afferentlik)xabardı oraylık neyronnın denesi oraylık nerv sistemasınan  tıskarı nervlik 

uzelde jatadı. 

2.Assotsiativlik(oraylık biriktiriushi)-bul neyronlardın densi xam osimsheleri oraylık juyesinde ornalasadı. 

 

 

 




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling