O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti


Download 452.46 Kb.
Pdf ko'rish
bet1/6
Sana14.08.2018
Hajmi452.46 Kb.
  1   2   3   4   5   6

O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi 

 

A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti 

 

 

 

Ta`biyattaniw fakul`teti 

 

 

Geografiya kafedrasi 

 

 

 

 

Pedagogika ilimleri kandidati, dotsent R.Gaypova 

 

 

 

 

 



 

 

«qalalar ha`m awillar geografiyasi»  

PA`NI BOYINSHA OQIW METODIKALIQ KOMPLEKSI 

(bakalavriat basqishi talabalari ushin) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

NO`KIS - 2013 

Mazmuni  

 

1- tema.  Qalalar geografiyasi pa`nnin` ob`ekti ha`m predmeti 

 

2- tema.  Qalalardi geografiyaliq u`yreniw 

 

3- tema.  Qalalardin` tariyxiy rawajlaniwi ha`m «qala»  

haqqinda tu`sinik 

 

4- tema.  Qalalardin` ekonomikaliq geografiyaliq orni 

 

5- tema.  Qalalardin` genetikaliq tipleri 

 

6- tema.  Qalalardin` funktsional tipleri 

 

7- tema.  Qalalar klassifikatsiyasi 

 

8- tema.  Qalalar aglomeratsiyasi 

 

9- tema.  Ha`zirgi zaman urbanizatsiyasi ha`m onin` logikaliq qa`siyetleri 

 

10- tema.  Rayon planirovkasi ha`m shaxarsozlik ma`seleleri 

 

11- tema.  Qubla O`zbekstan ta`biyiy resurslari ha`m qalalar rawajlaniwi 

 

12- tema.  Qala ha`m aymaq punktleri jer uchastkalarinin` kadastr 



s`yomkalarin orinlaw haqqinda 

 

13- tema.  O`zbekstan qalalarinin` klassifikatsiyasi ha`m tipologiyasi 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


 

 

1 



Qalalar geografiyasi pa`nnin` ob`ekti ha`m predmeti 

(2-saat) 

Reje:  

1. Qalalar ha`m awillar geografiyasi pa`ninin` ob`ekti ha`m predmeti 

2. Qalalar menen shug`illaniwshi pa`nlerdin` tu`rkimi  

3.  Qalalar  geografiyasi  ha`m  awillar  geografiyasi  pa`ninin`  basqa  pa`nler  menen 

baylanisi 

 

Geourbanistika



 qalalar geografiyasi xaliq ha`m xaliqtin` jasaw jag`daylari ha`m uliwma, 

ekonomikaliq  ha`m  sotsial  geografiyasinin`  rawajlang`an  bag`dari  bolip  esaplanadi.  Qalalar 

basqa  ekonomika  geografiyaliq  ob`ektlerge  qarag`anda  o`zinin`  birden-bir,  da`rhal  ko`zge 

taslanip  turiwi  menen  parqlanadi.  Bunin`  sebebi  olardin`  islep  shig`ariwi,  ekonomikaliq  – 

sotsialliq geografiyaliq kartalarinda o`zine ta`n su`wretlew bolip tabiladi.  

Bizge belgili, ekonomikaliq kartalarda tiykarinan u`sh territoriyali ko`rinisti su`wretleydi: 

siziqlar  jollarg`a  ma`s  kelse,  areal  yaki  maydanlar  –  awil  xojaliq  tarawlarina,  noqat  ha`m 

tu`ginler bolsa sanaat oraylari, qalalardi su`wretleydi. Sonni da, aytip o`tiw mu`mkin, ekonomika 

ha`m  sotsial  geografiyanin`  tiykarg`i  izertlew  ob`ekti  a`ne  sol  u`shlik,  territoriyali  yaki 

geografiyaliq  geometriya  esaplanadi  ha`m  olardi  analiz  etiw  bul  pa`nnin`  tiykarg`i  ma`selelesi 

bolip tabiladi.  

Qalalar  geografiyanin`  ekonomikaliq  ha`m  sotsial  geografiya  pa`ni  aynalasindag`i 

bunday  jetiskenligi  sebep  ne?  Soni  da  qaytalap  o`tiw  kerek,  qalalar  territoriyaliq  birlik, 

ekinshiden  olar  quramali  sotsial-ekonomikaliq  kategoriya,  u`shinshiden,  qalalarda  do`gerek  - 

a`tirapti,  usi  territoriyanin`  sotsial-ekonomikaliq  xizmeti,  aynada  o`z  ko`rinisin  tapqaninday, 

ja`mlenedi:  to`rtinshiden,  qalalar  ha`r  bir  ma`mleket,  territoriya,  ekonomikaliq  ha`m  sotsial 

geografiyaliq  sistemanin`  tayanish  noqatlari,  «u`stinleri»  bolip  xizmet  qiladi.  Qalalar  –  bizin` 

o`tmishimiz, ha`zirgi ku`ndegi qu`diretimiz, g`a`rezsizliktin` ku`sh quwati ha`m imkaniyatimiz. 

Olar jerdegi shin ma`nidegi joqari juldizlar.  

Qalalar ju`da` quramali barliq bolip, tiykarg`i waziypalardi orinlaydi. Siyasiy jaqtan alip 

qarasaq,  ha`r  bir  ma`mleket  o`zinin`  qalalar  tu`ri  ha`m,  a`sirese  paytaxti  menen  ku`shli  bolip 

esaplanadi. Ha`r qanday urisjar jetiskenlikleri ha`m dushpannin` qaladardi iyelep aliwda, moyin 

iyiwde  o`z  isbatin  tapqan.  Demek,  qadimde  qalalar  pu`tkil  jurtqa,  ma`mleketke,  bayliqqa  qarap 

berilgen. Olardi tu`rli ma`mleket yaki «iqlimlarda» tu`rlishe atag`an: kuba, madinat, polis, bolig, 

bozor,  taun,  grad,  pur,  burg,  vill  ha`m  tag`i  basqalar.  Sol  waqitta  qalalar  geografiyasinin`  ken` 


ekenliginen  xabar  beredi.  Bunnan  ko`rinip  turipti,  qalalar  ma`mleketlerdin`  siyasiy  turmisinda, 

olardin` ja`ha`n ha`m ja`miyette geosiyasiy sistemasinda tiykarg`i roldi oynaydi.   

Qalalardin` qu`direti, olarda ja`mlengen ekonomikaliq da`reje menen belgilenedi. Qalalar 

en`  da`slep,  awil  xojalig`i  bolmag`an  tarmaqlardiq  ekonomikaliq  qa`liplestiriw  sipatinda 

ekonomikaliq  jaqtan  na`tiyjeli,  mol  da`ramat,  ha`reketshen`  (dinamikaliq)  bag`darlardi  o`zinde 

ja`mlestirgen. Sol sebepli ha`r qanday ma`mleket milliy ekonomikanin` qurami, rawajlang`anliq 

da`rejesi  xaliqaraliq  miynet  bo`listiriliwindegi  orni,  ondag`i  bar  qalalar  sistemasi,  urbanizatsiya 

protsessii menen sipatlanadi. Sol waqitta qalalardin` ilimiy – texnikaliq, ma`deniy da`rejeleri de 

salmaqli orin tutadi.  

Qalalar  bazar  ekonomikasina  o`tiwde  tiykarg`i  printsip  bolip  xizmet  qiladi.  Olarda  bar 

bolg`an  bank-kredit  sistemalarin  bazar  infra  strukturasi  ma`nisinde  sipat  beriw  mu`mkin. 

Mustaqi ma`mleketimizdin` siyasiy turmisi ha`m onin` bazar mu`na`sebetlerine o`tiw da`wirinde 

qalalardin`  a`hmiyeti  ju`da`  u`lken.  Qalalarda  zamanago`y  texnikaliq  –  tarmaqlar  imkaniyati 

og`ada  u`lken:  sirt  el  sarmoyadorlar  da  tiykarinan  qalalar  ha`m  a`sirese  infrastruktura  sistemasi 

bekkem qa`liplestirilgen oraylardi tanlaydi. Qalalarda tovar almastiriw, pul aylanisi aktiv boladi. 

Bulardin` ha`mmesi qalalarg`a jan`asha ko`z qarasti talap etedi.  

Qalalardin`  ma`deniy-ag`artiwshiliq,  diniy,  tarixiy  ta`replerin  de  umitpawimiz  kerek. 

Qa`dimde,  tiykarinan,  dini  islamda  qalalarg`a  sipat  berilgen,  olar  universitet,  oqiw  orni,  Sharif 

siyaqli  so`zlikler  menen  bayitilg`an.  Eger  dashtiy  jaziwlar  qalalar  rawajlaniwina  qarsi  bolg`an 

bolsa, musilman a`leminde qalalardi quriwda olardi ko`termelewge qatan` itibar berilgen.  

O`tmishte  qalalardin`  geyde  ha`wij  aliwi,  geyde  tu`skinlikke  tu`siwi  ma`deniyat, 

ekonomikaliq  rawajlaniwdin`  ha`mme  waqit  joldasi  bolg`an  ha`m  a`ne  sonday  da`wirli 

tegislikler  emes  tariyx  basqishlarin  belgilep  turg`an.  Sonin`  ushin  eldin`  tariyxi,  sipati  ha`m 

tag`diri jag`inan onin` qalalari menen baylanisli. 

Ha`r  qanday  qalalar  a`zeliy  ha`m  a`debiy  muqaddes  orinlar  bolip  tabiladi,  sebebi  bul 

orinlarda ulli avliyo ha`m alimlar qa`biri bar. Ko`p g`ana qalalar a`ne sonday pa`ziyletke iye. Bul 

barada  Ma`kke  ha`m  Madina,  Buxara,  Tu`rkistan,  Samarkand,  Xiva,  Tashkent,  Termiz, 

Gijduvon, Shaxrisabz, Chustga uqsas qalalardi tilge aliw ko`rinisi.  

Qalalardin`  ka`ramatli  topirag`i,  jer  suw  du`n`yag`a  ataqli  siymolar  bergen.  Olar  bolsa 

ism-sha`ripleri menen na`wbetinde tuwilg`an ha`m jasag`an qalalardi du`n`yag`a taniqli qilg`an, 

a`debiylestirilgen.  

Qalalardin`  muqaddesligi,  qademjaylar  ha`m  mazarlar  menen  baylanisli  bolg`an, 

qa`biristanlar  qalalardin`  o`tmish  sirlari,  tariyxin  saqlaydi,  olardag`i  bazarlar  bolsa  eldin` 

sotsialliq  turmisin  minatyurada  ja`mlestiredi.  Qalalar  sol  u`lke,  diyardin`  ekonomikaliq  ha`m 

sotsial, sotsialliq geografiyasinin` aynasi. 


Xalqimiz  turmista  bazarlar  a`zelden  tiykarg`i  orin  tutqan,  bazari  bar  orin  qala  dep 

ju`ritilgen  (ha`zir  de  Qitaydin`  Uyg`irstanda  kishi  qalalar,  rayon  oraylari  bazi  da  bazar  depte 

aytiladi).  Bazarlar  ma`mlekettin`  tu`rli  qalalarinda  ha`ptenin`  diyerli  ha`r  ku`ninde  na`wbetpe-

na`wbet uyimlastirilg`an, a`sirese sa`nshenbi, piyshembi, juma ha`m ekshembi ku`nleri bazarlar 

ju`da` ga`wjim bolg`an. Sol sebepli shig`is bazarlarinin` qala payda qiliwshi waziypasi olardin` 

qala xalqi g`ana emes, ba`lkim pu`tkil xaliqqa xizmet qiliwda ko`ringen. Qalalilar ushin bazarlar 

ha`r ku`ni ha`m bir orinda tiykarg`i, awil xalqina bolsa ha`r ku`ni ha`m ha`r jerde bolg`an. Bazar 

ku`nin  shan`araq  ag`zalari  zorig`ip  ku`tken,  sol  ku`nge  mo`ljellengen  belgili  maqsetlerdi 

rejelestirgen,  bazar  balalarg`a  sawg`a  bergen,  shan`araqtag`i  rozg`ar  jumislarin  orinlag`an, 

shan`araq ha`m qon`si – qobalar, ma`ha`lle ushin xabar waziypasin atqarip kelgen.  

Elimizge  tu`rli  maqsette  kelgen  sayaxatshilar,  mu`sa`pir  ha`m  basqalar,  en`  da`slep, 

qalalarimizdin` bazarlarin sipatlag`an. Qalanin` u`lken – kishiligi, ma`mleket ha`m jurtqa tutqan 

ornin  bazar  ko`lemi,  onda  sawda-satiq  qilatug`in  tovarlar,  matolar  geografiyasi  menen 

bahalang`an. Sol sebepli shig`is ma`deniyatin ha`m tariyxin bazarlarsiz ko`z aldimizg`a keltiriw 

qiyin.  Bizin`  «bazar»  atamamiz  Ulli  jipek  joli  arqali  Evropag`a,  olardan  bolsa  Amerika 

materigine de kirip barg`an.  

Xalqimiz  turmisinda  bazarlar  ha`zirgi  waqitta  tiykarg`i  orindi  tutadi.  Eger  mazar  ha`m 

qa`biristanlarda qadiriyatimiz bekkemligi, o`tken a`wladqa mu`na`sebetimiz o`z ko`rinisin tapsa, 

bazarlar  el  baylig`i  ha`m  pu`tinligi,  xaliq  tinishlig`i  ko`rinisi.  Qalalardin`  ekonomikaliq  ha`m 

sotsial  geografiyaliq  u`yreniwde  qademjay  ha`m  bazarlarina  da  haqli  ra`wishte  u`lken  itibar 

beriwdi talap etedi.  

Joqarida keltirilgen qalalardin` qisqasha tariyxi olardi u`yreniwdin` ju`da` ko`p ta`repleri, 

qiziqli  ha`m  sol  waqitta  juwapkerli  ekenligin  an`latip  turadi.  Bul  jumbaq  geograflar  ha`mme 

waqit o`zine ta`n ha`m ta`kirarlanbas orinlari menen ajiralip turadi; geografiyaliq izertlew ushin 

qalalardin`,  en`  da`slep,  territoriyaliq  sistema,  territoriyaliq  –  ekonomikaliq  ha`m  sotsial 

kompleks, dinamikaliq, ha`reketshen`ligi tiykarg`i orin tutadi.  

Demek,  qalalar  geografiyasinin`  ob`ekti  belgili  bir  territoriyada  tariyxtan  qa`liplesken 

qalalar  sistemadan  ibarat.  Onin`  predmetin  bolsa  to`mendegishe,  qalalar  geografiyasi 



ekonomikaliq  ha`m  sotsial  geografiyasinin`  o`z  aldina  tarmag`i  bolip,  ol  tu`rli  ma`mleket  yaki 

rayonlarda  qalalardin`  ju`zege  keliw  ha`m  rawajlaniw  qa`siyetleri,  olardin`  quramali 

territoriyaliq sistemalarinin` qa`liplesiw nizamliqlarin u`yrenedi.  

Qalalar  geografiyasi,  transport,  xaliqlar  geografiyasi,  ha`mde  qalasazliq  rayon 

planirovkasi,  sotsiologiya,  demografiya,  xaliqqa  xizmet  ko`rsetiw  tarawlari  geografiyasi  siyaqli 

bag`darlar  menen  baylanis  qiladi.  Oni  u`yreniwde  geografiyaliq  salistiriw;  kartografiya,  tarixiy, 

statistikaliq, modellestiriw ha`m basqa metodlardan paydalaniladi.  


Sonin`  menen  birge  qalalardi  u`yreniw  arqali  ma`mleket  yaki  wa`layattin`  o`tmishi, 

olardin`  ha`zirgi  jag`dayi,  sotsial  ha`m  siyasiy  jag`daylardan  xabardar  boliwi  mu`mkin.  Sol 

waqitta  qalalardin`  geostrategiyaliq  a`hmiyeti  de  ju`da`  u`lken.  Lekin,  qalalardi  xaliq 

punktlerinen basqa qa`lipinen, qalalardan keskin ajratiw da naduris. Sebebi, qalalardin` bazilari, 

tiykarinan,  bizin`  sharayatimizda  qalalar  negizinde  qa`liplesken.  Qalaberse,  Aziya  yaki  Shig`is 

qalalari, negizinde qala ha`m awillardan ajiralmas bo`legi bolip tabiladi.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 

2 

Qalalardi geografiyaliq u`yreniw 

(2-saat) 

Reje:  

 

1. Qalalardi geografiyaliq u`yreniw 

2.  Qalalardin`  payda  boliwi  ha`m  rawajlaniwi,  ta`sir  etiwshi  ta`biyiy  ha`m  sotsial-

ekonomikaliq faktorlar 

3. Qalalardin` qa`liplesiwi ha`m rawajlaniw basqishlari 

 

Ma`mleketler  ha`m  ekonomikalin`  rayonlardi  u`yreniwde,  u`lketaniw  bul  territoriyanin` 

uliwma  sipatlamasinan  qalalarg`a  o`tiledi,  yag`niy  qalalar  ma`mleketler  ishki  du`zilisi,  xojaliq 

qurami  ha`m  territoriyaliq  jaylasiwin  bilip  aliwda  analiz  qilinadi.  Demek,  bunday  da`stu`rli 

bag`darinda qalalar u`lke, territoriya ekonomikaliq sipatinin` juwmag`inda, juwmag`i bu`gininen 

orin alg`an. Biraq bul ma`seleni kerisinshe ra`wishte sheshiw imkaniyati bar: qalalarlin` ja`miyet 

turmisi  ha`m  onin`  sotsial-ekonomikaliq  du`zilisin  aniq  ha`m  tiykarg`i  aymaqliq  ko`rinisi 

ekenliginen kelip shiqqan halda ma`mleket sipatlamasin onin` qalalarinan baslaw mu`mkin.  

Qalalar  ma`mleket  ha`m  ekonomikaliq  rayonlar  geografiyasinda  u`yreniliwi  menen  bir 

qatarda  olar  o`z  aldina  izertlew  ob`ekti  bolip  ta  xizmet  qiladi.  Bul  barada,  yag`niy  qalalardi 

ekonomikaliq  geografiyaliq  u`yreniw  ta`rtibi  haqqinda  ilimiy-metodikaliq  a`debiyatlarda  ko`p 

g`ana  taniqli  alimlardin`  ko`rsetpeleri  bar.  A`lbette,  qalalardi  u`yreniw  da`slep  olardin`  tariyxi, 

kelip shig`iwi,  genetikaliq qa`siyetlerin analiz qiliwdan baslanadi. Na`tiyjede, tiykarinan tarixiy 

dereklerge su`yengen halda, u`yrenilip atirg`an qala yaki qalalardin` ne ushin tap sol orinda ha`m 

o`tmishtin` tap sol basqishinda ju`zege kelgenligi aydinlastirilip beriledi.  

Qalalardi retrospektiv u`yreniw tarixiy printsipke muwapiq u`yreniledi: qoyilg`an maqset 

teoriyaliq  jaqtan  o`tmish  belgili  tariyxiy  da`wirlerge  bo`linedi  ha`m  ha`r  bir  da`wirdin`  qala 

qa`liplesiwi  ha`m  rawajlaniwina  bolg`an  ta`siri  izertlenedi.  Biraq  bul  jerde  tariyxtin`  «ikir-

chikiriga» o`tip ketilmeydi, geografiya tariyx ushin emes, kerisinshe tariyx geografiyag`a xizmet 

qiliwi kerek.  

Ma`mleketimiz  qalalarin  u`yreniwde,  olardin`  payda  bolg`anlig`inan  baslap,  ha`zirgi 

ku`nge  shekem  basip  o`tken  jolindag`i  tiykarg`i  tariyxiy,  da`wirli  waqiyalar  qisqasha  ko`rilip 

shig`iladi  ha`m  olar  bar  barliqtan  kelip  shiqqan  halda  bahalanadi.  Basqasha  qilip  aytqanda, 

qalalardin`  tariyxi  ju`zege  kelgen  ha`m  rawajlanip  ketken  da`wir  jag`inan  emes  (bul  tiykarinan 

tariyxtin`  waziypasi),  ba`lkim  olardin`  ha`zirgi  waqittag`i  jag`dayinan  kelip  shig`ip  ta  analiz 


qilinadi.  Tariyxiy  geografiya  ushin  ha`r  bir  ha`diyse  sol  da`wirden  kelip  shig`ip  analiz  etiliwi 

ha`m bahalaniwi lazim. Ba`lkim, Geraklit aytganday, «Sol bir ag`img`a bir waqittin` o`zinde eki 

ma`rte  tu`sip  bolmaydi».  sebebi,  ekinshi  ma`rte  kirgende  ag`im  (suw)  da,  og`an  tu`siwshide 

da`slepkidey emes, o`zgergen boladi. 

O`zbekistan qalalarin u`yreniwde, olardin` qa`dimgi ha`m bay tariyxinan tisqari, rus ha`m 

sovetler  imperiyasi  davrleri  de  ko`rilip  shig`iladi.  Sonnan  keyin  qalalar  qa`liplesiwi  ha`m 

rawajlaniwinan ma`mleketimizdin` mustaqilliq da`wirine o`z aldina itibar beriw lazim. 

U`yrenilip  atirg`an  qala  yaki  qalalar  tariyxina  qarag`anda,  olardin`  genetik  tu`rleri 

ajratiladi,  «jan`a»  ha`m  «eski»  qalalar  toparlari  u`yreniledi.  Endigi  sharaittan  «Jan`a  qalalardi» 

buring`i  sovetler  da`wirinde  ju`zege  kelgenligi  menen  tiykarlaw  naduris.  Qala  berse,  jan`a  qala 

tu`siniginin`  o`zide  salistirmali.  Ken`  ma`niste,  elimizdin`  jan`a  tariyxina  muwapiq  «jan`a 

qalalar» dep olardi Tu`rkistan Rossiya ta`repinen iyelengen (XIX a`sir yarimi) da`wirden payda 

bolg`anin  aytiw  mu`mkin.  Bunday  qalalar  tu`rkimine  Farg`ana  (Jan`a  Marg`ilon,  Skobelov), 

Kogon (Jan`a Buxara), To`rtku`l (Petroaleksandrovsk) den baslap keyingi jillarda ju`zege kelgen 

ha`mme  qalalar  kiritiledi.  Sol  ma`niste  buring`i  SSSR  da`wirinde  qurilg`an  qalalar  (Nawayi, 

Zarafshan,  Shirin,  Drujba,  Marjanbulak,  Tolimarjan,  Yangier  ha`m  basqalar)  da  jan`a  qalalar 

qatarina kiredi. Biraq ekonomikaliq ha`m sotsial geografiya jag`inan qarag`anda pu`tkilley «bos» 

yaki o`zlestirilmegen orinlarda keyingi qisqa da`wirde xalqi ha`m xojalig`i keskin rawajlang`an 

ha`m sirtqi ko`rinisi uliwma o`zgergen ma`nzillerdi ken` ma`nidegi jan`a qalalar dep ataw tuwri 

boladi.  

Qalalar geografiyasin u`yreniwlegi na`wbettegi basqish olardin` u`lken kishiligi boyinsha 

ajiratiw  (klassifikatsiyalastiriw)  dan  ibarat.  Bul  jerde  qoyilg`an  maqset  ha`m  izertlenip  atirg`an 

ob`ekt tiykarinan kelip shig`ip, qalalar tu`ri, xalqinin` sani boyinsha tu`rli da`reje yaki klaslarg`a 

ajiratiladi.  En`  da`slep  olar,  3  toparg`a:  u`lken,  orta  ha`m  kishi  qalalarg`a  bo`linedi,  arnawli 

izertlewlerde  bolsa  ja`nede  ken`irek  klassifikatsiya  qollaniladi.  Ta`biyiy,  u`lken  yaki  kishi  qala 

tu`sinigi  de  salistirmali.  Ma`selen,  Tashkent  da`rejesinen  ha`tte  a`zim  Samarqand  yaki 

Namangan  da  kishi  qala.  (Yaponlar  «qala  ne»  sorawina  «bul  Tokio»  dep  juwap  bergen  eken). 

Ha`zirgi waqitta ma`mleketimiz awil orinlari, ishkerisinen qarag`anda rayon orayi – kishi qala da 

olar  ushin  u`lken  ko`rinedi.  Misali  ushin  Qashqadaryanin`  Qamashi  yaki  Chiroqshi  xalqinin` 

oyinda qala - bul, en` da`slep, Qamashi ha`m Chirokshi; Qarshi, Samarkand, Tashkent bolsa olar 

ushin ju`da` u`lken, a`zim qala esaplanadi.  

Demek,  qalalardin`  mug`darli  ta`repin  tu`rlishe  bahalaw  jasalaliqqa  eye  eken.  Biraq 

bunlay qaras, a`dette a`piwayi xaliq, turmisli ha`m da`stu`rli, qundelik andazalarg`a ma`s keledi. 

Ilimiy  izleniwlerde  bolsa  ha`r  bir  izertlew  ob`ekti  ushin  g`ana  emes,  ba`lkim  ma`mleket 

quraminda ra`smiy ra`wishte qabil qiling`an belgili andazalarg`a a`mel qiliw kerek. Bul ha`zirgi 


waqitta,  tu`rli  wa`layat  ha`m  ma`mleketler  qalalardi  salistirmali  geografiyaliq  u`yreniwge  de 

boladi.  

Qalalardiq  kelip  shig`iw  ha`m  olardi  klassifikatsiyalaw  na`tiyjeleri  arnawli  statistikaliq 

keste,  diagramma,  grafik  ha`m  kartalar  ja`rdeminde  su`wretleniwi  sha`rt.  Sonin`  ishinde, 

qalalardin`  bo`listiriliwi  piramida  tu`rinde  ko`rsetiwde  ju`da`  maqul  usil  esaplanadi.  Sebebi, 

bunday ko`riniste ma`mleket yaki wa`layattin` qaysi bu`ginindegi qalalari ko`p yaki kem, ku`shli 

yaki ha`lsizligi ha`m usi ma`seleni sheshiw jollari, derekleri ayqin ko`rinedi. Ha`zirgi waqitta bul 

jag`day ma`mleket yaki rayon xojalig`inin` territoriyaliq ja`mlesiw qa`siyetin sa`wlelendiredi.  

Qalalar  mug`darli  da`rejeleri  menen  birge,  olar  sipat  ko`rsetkishleri,  orinlanatug`in 

waziypalari  (funktsiyalari)  boyinsha  ja  bir-birine  uqsas  emes.  Bizge  belgili,  ju`da`  ko`p  qalalar 

tu`rli  ataqtag`i  aymaqliq  oray  waziypasin  o`teydi.  Olar  arasinda  ko`pshiligin  rayon  oraylari, 

onnan  kemregi  wa`layat  ha`m  birewi  bolsa  ma`mleket  aymaqliq  siyasiy,  yag`niy  paytaxt 

funktsiyasin orinlaydi.  

Xojaliq  jag`inan  jandasqanda,  ju`da`  ko`p  qalalar  sanaat  ha`m  transport  oraylari, 

ayirimlari dem aliw (rekratsiya), pa`n oraylari esaplanadi. Qalalardin` orinlaytug`in waziypasin, 

iykemlesiwin aniqlawda, tiykarinan ba`nt bolg`an xaliqtin` quramin analiz qiladi. Sog`an qarap, 

sanaat,  transport  yaki  pa`n  texnika  oraylari  ajiratiladi.  Sanaat  qalalari  ishinde  ko`p  tarmaqli 

sanaat  orayi,  awir  ha`m  jen`il  sanaat,  resurs  qalalar  tipleri  menen  belgilenedi.  Egerde  a`ne 

sonday qalalar toparina olardin` u`lken kishiligi, basqishlari menen birgelikte ko`rilse, izertleniw 

jumislari teren` ja`nede na`tiyjeli boladi.  

Izleniwler  na`tiyjesinde,  qalalar  ekonomikaliq  geografiyasinin`  en`  tiykarg`i  nizami  o`z 

isbatin  tawadi.  Bul  da  bolsa,  qalalardin`  orinlaytug`in  waziypasi-  iykeslesiwi,  funktsiyasi 

olardin` u`lken yaki kishiligin belgileydi.  

Qalalardi  u`yreniwde,  olardin`  ekonomikaliq  geografiyaliq  orni,  islep  shig`ariwdin` 

ekonomikaliq  ha`m  territoriyaliq  sho`lkemlestiriw  qa`lipine  o`z  aldina  itibar  beriw  kerek.  Bul 

tarawda a`sirese, islep shig`ariwdin` komplekslenip sa`wleleniwi, qa`nigelestiriliwi, kooperatsiya 

ha`m  kombinatlasiwin,  sanaat  tuguni  va  majmualarini  izertleniwden  ibarat.  Bunday 

ekonomikaliq  ko`rsetkishler,  statistikaliq  usillar,  esap-kitaplar  ja`rdeminde  aniqlanadi,  qalalar 

ko`rsetkishleri  basqa  qalalar  ha`m  ma`mleketler  ortasha  jag`dayi  menen  salistiriladi.  Sonin` 

menen,  mujassamlashuv  va  ixtisoslashuv  koeffitsienti  ha`m  indeksleri,  tarmaqlardin`  tu`rleniwi 

(diversifikatsiyasi), xaliqtin` jan basina tuwri keletug`in sanaat o`nimi, rawajlaniw da`rejesi ha`m 

basqalar esaplap shig`iladi.  

Belgili,  ha`zirgi  bazar  mu`na`sebetlerine  o`tiw  da`wirine,  islep  shig`ariwdin`  joqari 

da`rejede mujassamlashuvi, iri ka`rxanalardin` quriw ko`p jaqtan qalalardin` ju`zege keliwi ha`m 



olardin`  keskin  rawajlaniwina  qarap  kem  ushraytug`in  jag`daylar  bolip  tabiladi.  Bunday  u`lken 

qospa ka`rxanalar, qurilip atirg`an Asaka, Karawilbazar qalalari mustasnodir. 

Sonin`  menen  birge,  a`zelden  bar  bolg`an  kishi  qalalar  ma`selesi  ha`zirgi  ku`nde 

basqasha  ma`ni  ka`sip  etedi.  Bunday  qalalardin`  birden-bir  jaqsi  imka`niyati,  olarg`a  miynet 

resurslarinin` ko`pligi, awil rayonlarina jaqinlig`i bolip tabiladi. Birak, kishi qalalar finans jaqtan 

ha`lsiz,  o`z-o`zlerin  basqariwlari  qiyin  ha`m  ma`mleket  ja`rdemine  mu`ta`j.  Onin`  u`stine,  usi 

qalalarda  qa`nigeli  isshi  kadrlar  az,  zamanago`y  infrastruktura  sistemasi  toliq  qa`liplespegen. 

Sonday-aq, kishi qalalarimizg`a ma`seleler sa`ykes, dep aytiwimiz mu`mkin.  

A`ne  sol  sha`rayatta,  shet  el  finansi  ko`p  u`lken  qala  jag`daylarin  qa`leydi,  qospa  ha`m 

kishi  ka`rxanalar  quriw  imkaniyatlari  da  bunday  qalalarda  ken`irek.  Demek,  endigi  sharayatta, 

u`lken  qalalarda  kishi  ka`rxanalar  ko`birek  jaratilmaqta,  kishi  qalalarda  bolsa,  eger  olar 

materialliq  ha`m  moralliq  jaqtan  qollap  quwatlansa,  iri  sanaat  ka`rxanalari  da  quriladi.  Biraq, 

ha`mme  kishi  qalalardi  bunday  rawajlandiriw  mu`mkin  emes:  waqitta,  kapital  finans  da 

jetispeydi.  Kishi  qalalardin`  ayirimlarina  tan`lap  alinadi  ha`m  olar  o`siw  orayi  sipatinda 

rawajlantiriladi.  Bunday  qalalardi ajiratip aliw, olardin` printsipi analiz etiliwi ha`m bahalaniwi 

(ekonomikaliq  geografiyaliq  orni,  miynet  ha`m  shiyki  resurslari,  ekologik  jag`dayi,  transport 

ha`m basqa infrastrkturasi, funktsiyasi, u`lken – kishiligi ha`m t.b.) tiykarinda a`melge asiriladi.  

Qalalardin`  ekonomika geografiyaliq u`yreniwde, olardin` transport funktsiyasina da o`z 

aldina  itibar  beriledi.  Qala  ha`m  transport  jollari  o`z-ara  tig`iz  baylanisli:  biri  ekinshisiz 

bolmaydi,  jollar  qalalarg`a  keledi,  qalalardan  jollar  ketedi.  Xullas,  qalalar  ha`m  jollar  bul 

ma`mlekettin` ekonomikaliq tiykari, «kovurgasi» esaplanadi. 

Sonday-aq, qalalardin` sotsial funktsiyalari, pa`n ha`m ta`lim sistemasi, ma`deniyati, o`z 

aldina  xizmet  ko`rsetiw  tarawlari,  ekologiyaliq  jag`dayi,  xalqinin`  o`siwi  siyaqli  ma`seleler  de 

u`yreniledi.  Sol  orinda  paytaxt  qalalardi  o`z  aldina  aytip  o`tiw  kerek.  Sebebi  ha`r  qanday 

ma`mlekettin` du`n`yanin` da ja`miyettegi tutqan orni, xaliq ara ha`m diplomatiyaliq baylanislar, 

siyasiy  turmisi,  en`  da`slep,  onin`  paytaxti  menen  baylanisli.  Basqasha  qilip  aytqanda, 

olamshumul  va  umumbashariy  ma`seleleri  haqqinda  ra`smiy  so`z  ju`ritilgende,  a`dette 

ma`mleketlerdin` paytaxti ati aytiladi. Sol sebepli, paytaxt qalalardin` «ju`gi», juwapkershilikleri 

ju`da`  u`lken.  Olar  bir  ta`repten  ma`mleketti,  territoriyaliq  siyasiy  ta`repten  sho`lkemlestiriw, 

basqariw waziypasin orinlawda, ekinshi ta`repten bunday oraylar ma`mleketti ja`ha`n da`rejesine 

mu`na`sip  ra`wishte  alip  shig`iwlari  kerek.  A`ne  sol  ma`nide  ha`r  qanday  ma`mleket  o`z 

ta`g`dirin paytaxtina tapsiradi.  

O`zbekstan  Respublikasi  siyasiy  g`a`rezsizlikke  erisiw  mu`na`sebeti  menen  onin` 

paytaxti  –  Tashkent  ja`ha`n  geosiyasiy  sistemasinin`  sub`ektine  aylandi.  Da`slep  Tashket  sobik 

Ittifok  paytaxti-Moskva  «sayasinda»  qalg`an  bolsa,  endi  ol  du`n`yadag`i  ha`mme  ma`mleketler 


menen  tuwridan-tuwri  baylanislar  jasay  aladi.  Demek,  paytaxt  qalalar  rawajlaniwina  o`z  aldina 

itibar  beriliwi  nizamli  jag`day  bolip  esaplanadi.  Sebebi  jurtimizg`a  kelgenler,  onin`  paytaxtina 

qarap  baha  beredi.  Sonin`  ushin  ma`mleketimiz  qalalardin`  sa`rdari,  ka`rwanbasshisi, 

dorulsaltanati  Azim  Tashkent  qalasinin`  g`a`rezsizlik  sharapati  menen  qisqa  waqit  ishinde 

ko`rinisinin` pu`tkilley ko`rinisi quwanishli jag`day. 

Paytaxt  penen  bir  qatarda  wa`layat  oraylari,  iri  sanaat  qalalari,  qa`dimiy  qalalardi 

u`yreniw  de  u`lken  a`hmiyetke  iye  (sebebi  ha`r  qanday  paytaxt  o`z  a`tirapin,  u`lkeleri  menen 

ku`shli).  Sol  orinda  qalalar  geografiyasi  menen  qala  geografiyasinin`  pariq  qila  aliw  kerek. 

Birinshisinde,  ma`mleket  yaki  wa`layatlardin`  qalalar  tu`ri,  qurami  va  sistemasin  engiziwde, 

ekinshisi,  o`z  aldina  aling`an  bir  qala  u`yreniw  ob`ekti  qa`lipinde  sa`wlelenedi.  Bunday 

mikrogeografiyaliq,  iri  masshtabli  izertlewler  bizde,  ha`zirshe  kem  orinlanadi.  (shet  el 

ma`mleketlerinde  bul  bag`dar  bir  qansha  ilgerilep  ketken).  Qalalar  ishki  geografiyasinin` 

territoriyaliq  du`zilisin  u`yreniwdin`  tiykarg`i  a`meliy  (konstruktiv)  ta`repleri  bar.  Usi 

bag`dardag`i  izerlewler,  da`stu`rli  ekonomikaliq  geografiyaliq  izleniwlerge  jaqinlastiradi, 

rejelestiriw  ha`m  qalalarda,  olardi  rejelestiriwde  ju`da`  qolayli  keledi.  Bunday  waziypalardi 

orinlawda  diagramma,  statistikaliq  keste  ha`m  grafiklerden  tisqari  arnawli  sotsiologiyaliq 

usillarin, anketa-sorawnamalar o`tkiziwdi umitpawimiz kerek.  

Qalalar  fknutsiyasinin`  analizi,  olardin`  demografiyaliq  protsesslerdi  u`yreniw  menen 

toltiriliwi  maqsetke  muwapiq  boladi.  Sonda  g`ana,  qalalardin`  rawajlaniwi,  a`melde,  olardin` 

aymaqliq  mug`dari,  onin`  o`siw  jag`dayi  o`z  ko`rinisin  tabadi.  Sonin`  ushin,  qalalar  aymag`i 

saninin`  dinamikasi,  ta`biyiy  ha`m  mexanikaliq  ha`reketi,  jas  ha`m  jinisiy,  milliy  quramlari 

qisqashi ko`rilip shig`iladi, izertlew na`tiyjeleri keste, grafik ha`m kartalarda su`wretlenedi.  

Geourbanistikada  qalalardin`  u`lken-kishiligi,  tig`izlig`i,  olar  arasindag`i  araliq, 

urbanistlik  ha`m  territoriyaliq  urbanistlik  quramida  u`yreniledi.  Sonday-aq,  qala  ma`nzillerinin` 

territoriyaliq  sho`lkemlestiriliwindegi,  quramali  qa`lipler,  aglomeratsiyalari  ma`mleket  yaki 

wa`layat  qalalari  geografiyasinin`  do`gereginde  ha`m  sonin`  menen  birge  o`z  aldina  izertlew 

ob`ekti da`rejesinde ko`riliwi kerek.  

Urbanistlik  quram  degende,

  qalalar  tu`ri  ha`m  qurami  u`lken  qalalardin`  bar  ekenligi 

ha`m da`rejesi tu`siniledi. Territoriyaliq urbanistlik quramda bolsa ma`mleket tu`rli rayon ha`m 

wa`layatlardin`  ha`r  tu`rli  basqishtag`i  qalalar  ha`m  tiykarinan,  iri  oraylar  menen  ta`miyinleniw 

da`rejesi na`zerde tutiladi.  

Qa`lalar  rawajlaniwi

,  urbanizatsiya  protsessii  menen  birgelikte  u`yrenilip  bariladi.  Biraq 

bul  pu`tkil  du`nyaliq  ha`diyse  ma`mleket  tariyxi,  da`stu`rleri,  o`ndirislik  tarmaqlar  qurami, 

iykemlesiwi ha`m territoriyaliq sho`lkemlestiriwden kelip shiqqan halda bahalaniwi za`ru`r. Sol 



jaqtan  jandasip  qarag`anda  O`zbekstannin`  urbanizatsiya  protsessinde  de  o`zine  ta`n  ha`m 

sa`ykes, ta`kirarlanbas joli boliwi ta`biyiy jag`day bolip tabiladi. 

Qalalardi  geografiyaliq  u`yreniwde,  tek  g`ana  ilmiy  a`debiyatlar  yaki  kartalar  jetkilikli 

bolmaydi.  Bunin`  ushin  sol  qalalardin`  mu`mkin  bolsa  baylanissiz  ko`riw  mu`mkin.  Ko`rgende 

de,  qala  orayindag`i  miymanxanada  jasap  ketiwdin`  o`zi  jetkilikli  emes.  Bunin`  ushin, 

qalalardin` tu`rli ta`repin, janli ra`wishte baqlaw, do`gerek a`tirap penen baylanista boliw, ha`m 

sol  tiykarinda,  onin`  territoriyaliq  ko`lemi  ha`m  ishki  shegaralari  haqqinda  ko`rinis  payda  etiw 

lazim. 


Sol  waqitta,  tek  g`ana  qalanin`  o`zin  o`z  aldina  alip  qaraw,  oni  jabiq,  sistema  tu`rinde 

oylaw  maqsetke  muwapiq  bolmaydi.  Bul  logikaliq  jaqtan  tuwri  da  emes.  Sebebi,  ha`r  qanday 

qala  o`z  do`geregisiz,  awil  orinlarisiz,  uliwma  ajiralg`an  halda  ju`zege  kelmeydi  ha`m 

rawajlanbaydi. Qalalar, taw rel`efindey, ekonomikaliq kartada o`zine ta`n shoqqilarin ko`rsetedi 

ha`m  bul  noqatlar  tek  do`gerek  a`tirap,  ma`lim  territoriya    aynalasinda  ayqin  ko`zge  taslanadi. 

Usi ob`ektiv barliqtan kelip shiqqan halda qalalar ha`m qalalar geografiyasinin`, olardin` payda 

boliwi,  ha`zirgi  ku`nde  ha`m  keleshektegi  a`tirap  orinlar  menen  birgelikte  u`yreniledi.  Sonda, 

a`ne usi territoriya imkaniyati, qu`direti ha`m potentsiali sipatinda bul qala bo`rtip shiqqan.  

Sonday  qilip,  qala  yaki  qalalardin`  geografiyaliq  u`yreniwde  to`mendegi  ta`rtipte 

boysiniw maqsetke muwapiq: 

1.

 

Kirisiw. 



2.

 

Qalalardin` ju`zege keliwi ha`m rawajlaniwina ta`sir etiwshi ta`biyiy ha`mde sotsial-



ekonomikaliq sha`rt ha`m sharayatlar 

3.

 



Qalalardin` qaliplesiwi ha`m rawajlaniw basqishlari (tariyxiy geografiyaliq analiz). 

4.

 



Qalalardin` ha`zirgi jag`dayi: funktsional tipleri, olardin` klassifikatsiyasi, qalalardin` 

sanaati, demografiyasi, sotsial sharayati, transport h.t.b. 

5.

 

Qalalardin`  teriitoriyaliq  sistemalari,  qalalar,  aglomeratsiyasi  ha`m  olardin`  o`zine 



ta`n` qa`siyetleri. 

6.

 



Qalalardin` ekonomikaliq-sotsialliq rawajlaniwindag`i tiykarg`i ma`seleler. 

7.

 



Qalalar rawajlaniwinin` boljawi, u`stinlik bag`darlari. 

8.

 



Juwmaq 

Joqarida  keltirilgen  ta`rtip  (sxema)  belgili  territoriya  qalalar  turkumini  u`yreniwge 

sa`ykeslestirilgen.  Bul  ba`ndlerdin`  arasinda  en`  tiykarg`izi  ha`m  orayi  4-bo`lim,  yag`niy 

qalalardin` ha`zirgi jag`dayi esaplanadi. Onin` sipatida quramali ha`m ken` boladi.  

Eger  o`z  aldina  bir  qala  u`yreniletug`in  bolsa,  ol  jag`dayda  qalanin`  mikrogeografiyasi 

ha`m a`tirapina da itibar beriledi. Basqasha qilip aytqanda, bul jerde quramli sistema printsipine 

tiykarlanadi.  


Каталог: lektions -> geografiya
geografiya -> O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling