O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti


  Qalalardin` tariyxiy rawajlaniwi ha`m «qala»


Download 452.46 Kb.
Pdf просмотр
bet2/6
Sana14.08.2018
Hajmi452.46 Kb.
1   2   3   4   5   6

3 

Qalalardin` tariyxiy rawajlaniwi ha`m «qala»  

haqqinda tu`sinik  

(2-saat) 

Reje:  

1. Bazar ekonmikasina o`tiw da`wirinde qalalardin` orni  

2. Qalalardin` kelip shig`iw tariyxi 

3. Qala haqqinda tu`sinik 

 

Qalalardin` da tariyxi uzaq. Biraq bul tariyx insaniyat tariyxinan qisqa bolip, bul da`wir 

ja`miyet tariyxina tuwri keledi. Qalalar ja`miyetinin` territoriyaliq birikpesi (sotsiumi) qa`lipinde 

klasliq,  yag`niy  qulshiliq  da`wirinde  rawajlana  basladi.  Uliwma  alg`anda,  qalalardin`  ju`zege 

keliwi sotsialliq miynet bo`listiriliwi menen baylanisli.  

Bizge  belgili,  da`slepki  sotsialliq  miynet  bo`listiriliwi  de  diyxanshiliqtin` 

sharwashiliqtan  ajiralip  shig`iwi  bolip  tabiladi.  Diyxanshiliq,  tiykarinan  suwg`arma 

diyxanshiliqtin`  payda  boliwi  za`ru`r,  ha`mme  waqit  aymaqliq  ma`nzillerinin`  payda  boliwina 

sebep boldi. Da`slepki suwg`ariw qurilmalari yaki qurallardi ko`pshiligin quraytug`in edi, onnan 

ko`pshilik  paydalanar  ha`m  olardi  ko`pshilik  qoriqlaytug`in  edi.  Sol  tiykarda  adamlardin` 

qa`dimiy  ja`ma`a`ti  ju`zege  keldi.  Biraq  bul  ja`ma`a`t  (ja`miyet  emes!),  olardin`  teriitoriyaliq 

birligi ol da`wirde qala da, awil da dep aytilmaytug`in edi.  

Qalalar  bolsa  sotsialliq  miynet  bo`listiriliwinin`  na`wbettegi  basqishi,  yag`niy 

diyxanshiliqtan o`nermentshilik ha`m sawdanin`  ajiralip shig`iwi na`tiyjesinde payda boldi. Usi 

ka`siptegi  adamlar,  awil  xojalig`i  baylanisli  tu`rde  menen  shug`illanbaydi  ha`m  olar  ha`r  tu`rli 

miynet qurallarin islep shig`ariw, ha`mde tovar almastiriwda baylanisliliq waziypasin orinlag`an, 

qolay  orinda  ornalasqan  aymaqliq  punktlerinde  jasag`an.  Keyin  ala  bunday  orinlar  «qala»  dep 

atalg`an. 

Qulshiliq da`wirinde qalalar qul sawlasi orayi bolg`an. Tap sol waqitta, olar ma`mleket 

oraylari  waziypasinda  o`tegen.  Na`tiyjede,  qala  ma`mleket  (goroda-polisi)  ju`zege  kelgen. 

Ma`selen; Rim, Afina, Vizantiya, Vavilon, Buxara, Samarqand (Marokand) solar qatarinan bolip 

tabiladi. 

Feodalizmde  qalalar  rawajlaniwinin`  o`nermentshilik  ha`m  awil  xojalig`i,  jerden 

paydalaniw  menen  baylanisli  bolg`an.  Bul  da`wirde  qalalar  u`lken  territoriyalardin`  siyasiy, 

diniy, ekonomikaliq ha`m ma`deniy ha`mde sawda oraylari funktsisin waziypasin atqarg`an. 

Qalalardin`  jedel  rawajlaniwi,  ha`zirgi  zaman  urabanizatsiya  protsessinin`  rawajlaniwi 

ko`p ma`mleketlerde kapitalistlik o`ndirisi, ekonomika, finans, transport ha`m basqa tarawlardin` 


birlesiwi  tiykarinda  payda  bolg`an.  Bizin`  u`lkemizde  qalalar  da`stu`rli  ra`wishte  (shig`is 

ma`deniyatina say) suwg`arma, sawda ha`m o`nermentshilik tiykarinda rawajlanip kelgen. 

Sonida o`z aldina aytip o`tiw kerek, «qala» tu`sinigi, el ha`m jurtlarda, ma`mleket ha`m 

muzofotlarda  tap  sonday  ma`nide  pikir  qilinbaydi,  olar  bunday  ataqti  tu`rli  ma`mleketlerde 

tu`rlishe  belgilenedi.  Islam  dini  ma`mleketlerinde  qalalar  (Kubbalar)  da`slep  bazar  ha`m 

meshitlerdin`  sani  menen  belgilengen.  Batis  ma`mleketler  qala  aymag`i  ha`m  tig`izlig`i, 

orinlardin`  arxitekturasi  ha`m  qurilis  qa`lipi,  ma`nzilinin`  orinlaytug`in  waziypasina  uqsas 

kriteriya arqali ajratilg`an. O`zbekstanda 1972 jildan beri aymaqliq ma`nzilinin` qala atag`i aliwi 

ushin en` keminde 7 min` aymag`ina iye boliwi ha`mde olardin` ko`pshiligi awil xojalig`i menen 

baylanisli bolmag`an tarawlarda ba`nt boliwi sha`rt. 

Qalalar  quramali  tu`sinik.  Sol  sebepli  olardan  tu`rli  pa`n  wa`killeri  ha`r  tu`rli  talkin 

qiladi.  Ma`selen,  ekonomika  ushin  tiykarinan  islep  shig`ariw,  en`  da`slep  sanaat  orayi, 

sotsiologiya  ushin  o`zine  ta`n  jasaw  sharayati,  tariyxshi  ushin  o`tmishten  guwaliq  beriwshi 

orinlar  h.t.b.  Ekonomikaliq  geografiyada  bolsa  qala-bu  awil  xojalig`i  bolmag`an  tarawlar  ha`m 

olar  menen  shug`illaniwshi  aymaqtin`  territoriyaliq  sho`lkemlestiriw  usili  bolip  tabiladi;  ol 

dinamikaliq sotsial – ekonomikaliq sistema esaplanadi.  

 

 


 

4 

Qalalardin` ekonomikaliq geografiyaliq orni 

(2-saat) 

                                                  Reje: 

1. Qalalar ha`m awillardin` ekonomikaliq ha`m geografiyaliq orni  

2.  Ekonomikaliq-geografiyaliq  orninin`  tariyxiylig`i,  territoriyalilig`i,  onin`  tu`rli 

formalari ha`m basqishlari 

3. Siyasiygeografiyaliq orni, transport geografiyaliq, agrogeografiyaliq, 

demografiyaliq  

orni 

 

Ekonomikaliq



  ha`m  sotsial  geografiyasinin`  tiykarg`i  tu`siniklerinin`  biri  – 

ekonomikaliq geografiyaliq orni (IGU) a`sirese qalalarg`a say. Sebebi-qalalar territoriyaliq birlik 

sipatinda ayqin bolip ko`rinedi. 

Qalalardin`  ekonomikaliq  (olardin`  ta`biyiy  geografiyaliq,  siyasiy  geografiyaliq, 

matematikaliq orinlarida bar) geografiyaliq orin degende biz belgili bir qalanin` o`zinen tisqarida 

jatqan  geografiyaliq  ob`ektlerge  qarap  jaylasqanlig`i  ha`m  bul  ob`ektlerdin`  qala  ekonomikaliq 

rawajlaniwindag`i ta`sirin ko`rsetiwin tu`sinemiz. 

Qaladan shette, onin` do`gerek a`tirapinda u`yrengen geografiyaliq ob`ektler taw, ko`l, 

da`r`ya, jol, ka`n, basqa aymaqliq ma`nzili, awil xojalig`i dalalari, ma`mleket shegaralari, elektr 

stantsiyalari, suwg`ariw qurilmalari, rekreaktsiya ob`ektleri ha`m tag`i basqalar boliwi mu`mkin. 

Olardin` qalag`a ta`siri, tariyxiy ha`m sol waqitta ekonomikaliq mazmung`a iye boliwi kerek. 

IGU-din`  tariyxiylig`i  sonda,  bul  orinnin`  qolay  yaki  qolay  emesligi  da`wir  o`tiwi 

menen  o`zgeriwshen,  bir  waqit  qolay  bolg`an  orin  keyinshelli  qolaysiz  ha`m  kerisinshe  boliwi 

mu`mkin.  Birak,  uliwma  nizamlari  sonnan  ibarat,  qalalar  o`z  ekonomikaliq  geografiyasinin` 

orinlarin jaqsilawg`a umtiladi.  

Qalalardin`  ekonomikaliq  geografiyaliq  orni  da  quramali,  onin`  ishinde  transport, 

geografiyaliq,  gidrogeografiyaliq,  gidrogeografiyaliq,  demogeografiyaliq,  agrogeografiyaliq 

ta`rizli  bag`darlar  bar.  So`zsiz,  bulardin`  arasinda  en`  tiykarg`isi  transport  geografiyaliq  orin 

bolip tabiladi.  

EGO-u`sh  basqishi:  makro,  mezo  ha`m  mikrogeografiyaliq  orni.  Bul  basqishlardin` 

territoriyaliq  ko`lemi  ha`m  ko`p  tarawli  bir  tegiste  emes.  Ma`selen,    mikro-geografiyaliq  orni 

qalanin`  tikkeley  u`yreniw  orni,  onin`  en`  jaqin  a`tirapi  bolsa,  mezo-geografiyaliq  orin  bolsa 

qalag`a  qarag`anda  ken`irek  ha`m  u`lkenirek  territoriyadag`i  da`rejesi  bolip  tabiladi:  makro-

geografiyaliq  orin  u`yrenilip  atirg`an  qalanin`  ja`nede  u`lkenirek  territoriyaliq  jag`dayin 



an`latadi. Bul jerde sonni umitpawimiz kerek, belgili bir qalanin` mezo yaki makrogeografiyaliq 

orin  basqa  qala  ushin  (ha`tte  olar  qon`si  jaylasqan  bolsada)  territoriya  ko`lemi  jag`inan  tuwri 

kelmeydi.  Bul  qalalardin`  u`lken-kishiligi,  orinlaytug`in  funktsiyasina  baylanisli.  Ma`selen,  

Tashkenttin`  mezogeografiyaliq  orni  (ol  Orayliq  Aziya  regionali  menen  belgileniwi  mu`mkin) 

Shirshiq  yaki  Begabattin`,  Namangan  yaki  Qarshinin`  mezogeografiyaliq  ornina  muwapiq 

kelmeydi; kerisinshe, bul qalalar ushin Orayliq Aziya maktogeografiyaliq mazmung`a iye boliwi 

mu`mkin. 

Tashkent  wa`layatindag`i  Buka  qalasinin`  makrogeografiyaliq  orni  bolsa,  Tashkent 

wa`layati  ha`m  og`an  tutas  bolg`an  kishi  territoriyalar  aynalasinda  belgilenedi.  Axir,  Bukanin` 

rayon  orayi,  kishi  qala  ekenligi  Qirg`izistan  yaki  Ta`jikstan,  Aralboyi  yaki  Ferg`anada  ha`mme 

bilmeydi-de! 

Qalalardin`  ju`zege  keliwi,  tap  usi  orinda  ornalasqanlig`ina  en`  da`slep  onin` 

mikrogeografiyaliq  jag`dayi  sebepshi  boladi.  Bul  taw  janbawiri,  da`r`yanin`  quyiliw  orni  yaki 

onin` qurg`ag`i, to`belik ha`m basqa orinda boliwi mu`mkin. Ju`zege kelgen qalanin` keyinshelik 

gu`rkirep rawajlaniwinda bolsa onin` mezo ha`m makrogeografiyaliq orinlari u`lken rol oynaydi. 

Demek,  eger  mikrogeografiyaliq  orni  qolaysiz  bolsa,  qala  territoriyasi  sol  orinda  ju`zege 

kelmegen  bolar  edi.  (bunday  ka`dimiy  qalalar  xarobalarini  Panjakent,  Axsi,  Nasaf,  Pop, 

Kosonsoy, Kiyot ha`m basqa orinlarda quriw mu`mkin). Ba`zi qalalar, ma`selen, Chust, Denov, 

Gijduvon,  Nurota,  Piskent,  Xiywa  ta`rizliler  ju`da`  u`lken  tariyxqa  iye  boliwina  qaramay,  olar 

ele  kishi  qala  da`rejesinde  qalmaqta.  Itimal,  bunin`  sebebi,  olardin`  mezogeografiyaliq  ornin 

qolaysizlig`i  bolsa  ajab  emes.  Sol  waqitta,  onsha  u`lken  tariyxqa  iye  bolmag`an  Nawayi  yaki 

shirshiq  bolsa  a`lleqashan  «ju`z  min`liq»  shegarani  basip  o`tken  iri  qalalar  bolip  tabiladi. 

A`lbette, bug`an olardin` mezogeografiyaliq orninin` qolaylig`i u`lken ta`sir qilg`an. 

Qalalar  ekonomika  geografiyaliq  ornin  u`yreniwde  a`sirese,  Tashkent,  Xujand 

(Aleksadr  Es-Xate),  Begabad,  Stanbul  (Konstantinopol`,  Vizantiya),  Kiev,  Volgograd,  Samara, 

Moskva,  Sankt-Peterburg,  Buxara  ha`m  Samarkand,  Tbilisi,  Novosibirsk  misallarina  mu`ra`jet 

qiliw  o`z  na`tiyjesin  beredi.  Sonin`  menen  birge  talabalardin`  o`zleri  de  qa`legen  qalalardin` 

ekonomika  geografiyaliq  ornin  aship  beriwi  kerek.  Birak,  en`  tiykarg`isi  ekonomikaliq 

geografiyaliq  orin-bul  qalalardin`  ekonom  geografiyaliq  ta`siri  ha`m  sipati  emes,  kerisinshe  ol 

u`yreniwdin`,  analiz  qiliwdin`  arnawli  usili,  ekonom  geografiyaliq  bilimnin`  «giliti»  ekenligin 

umitpawimiz kerek. A`ne sondag`ana, biz ne ushin usi qala, tap solo rinda ju`zege kelgen ha`m 

rawajlang`an, ne ushin ol sonday waziypalardi orinlaydi ha`m bul jerde sanaattin` sol tarmaqlari 

rawajlang`anin jumbaq sorawlarg`a juwap taba alamiz. 

Tap  sol  ma`nide,  Buxoroyi  Sharif  ha`m  Sayqali  ruyi  zamin  Samarkandtin`  tariyxiy 

«bellesiwi»,  Movorounnaxrdin`  dorulsaltanati  boliwina  talasqanlig`in,  Soxib  Qiran  Amir 


Temurdin`  Samarkandni  o`zinin`  ulli  imperiyasinin`  paytaxti,  Samaniylerdin`  bolsa  Buxarani 

«Kubbai islam» qiliniwin u`yreniw qiziqli bolsa kerek. 

 

 


 

5 

Qalalardin` genetikaliq tipleri 

(2-saat) 

                                                          Reje: 

1. Qalalardin` genetikaliq tipleri ha`m klasslari 

2. Paytaxt qalalar, olardin` tiykarg`i kriteriyalari ha`m waziypalari 

3. Du`n`ya ma`mleketlerinde paytaxt qalalardin` mashqalalari 

 

Qalalardin`  genetikaliq  tipleri

  Qalalar  belgili  sebep,  printsip  tiykarinda  ju`zege 

keledi.  Olardin`  payda  boliwi  qolay  geografiyaliq  orin  menen  bir  qatarda  ha`r  tu`rli  qazilma 

bayliqlarin  qazip  aliw,  ilm-pa`n,  rekreatsiya,  sawda-satiq,  sanaat  tarmaqlari,  transport 

siyaqlilardin`  rawajlaniwi  menen  baylanisli.  Qala  payda  qiliwshi  tarmaqlardin`  en`  tiykarg`i 

qa`siyeti sonda, olardin` a`hmiyeti, ta`sir etiwshi usi aymaqtin` ma`nzilinen shetke shig`adi. 

Qa`dimde  qalalar  sawda-satiq  ha`m  o`nermentshilik  negizinde  payda  bolg`an. 

Keyinshelli  bug`an  en`  ko`p  sanaat  ha`m  transport  sebepshi  bolg`an.  Qazilma  bayliqlar 

tiykarinda  qa`liplesken  qalalardi  ilimiy  a`debiyatlarda  «resurs  qalalar»  depte  ju`ritiledi.  Bunday 

qalalar, a`dette, o`z a`tirapin, awilliq orinlari menen kem baylanisqan boladi.  

Qalalardin`  bazilari  bizin`  sharayatimizda,  yag`niy  diyxanshiliq  rawajlang`an 

ma`mleketlerde,  awillar  retinde  quraydi;  olar  belgili  talap  da`rejesine  jetkennen  keyin  nizamli 

tu`rde  bul  ra`smiy  ataqti  aladi.  Qalalardin`  bunday  genetikaliq  qa`siyetleri  urbanizatsiya 

protsessinin`, a`sirese, awil urbanizatsiyasinin` «Shig`isqa ta`n» rawajlaniwinan derek beredi. 

Qalalardin` kelip shig`iwina qarap, «jan`a» ha`m «eski» qala boliwi mu`mkin. Biraq bu 

tu`sinikler salistirmali bolip keledi. Sebep biz jaqing`a shekem sobik shurolar da`wirinde ju`zege 

kelgen  qalalardin`  ha`mmesin  «Jan`a  qalalar»  toparina  kiriter  edik.  Ha`zir  bolsa  jan`a  qalalardi 

g`a`rezsizlik da`wiri menen belgilesek duris boladi.  

Birak,  aymaqliq  ma`nzillerdin`  yuridikaliq  ra`wishte  qala  atag`ina  iye  boliwi    onin` 

haqiyqiy  jan`alig`in  ko`rsetpeydi.  Sebebi  bunday  aymaq  jasaytug`in  orinlar  qa`dim-qadimnen 

bar.  Ma`selen,  Chust  qala  son`g`i  ma`rte  qala  atag`ina  ra`smiy  ra`wishte  70-jillarda  aldi,  onin` 

real tariyxi bir neshshe ju`z jilliqlardi o`z ishine  aladi. Tap sonday, G`ijduvon, Piskent, Nurata, 

Rishtan ha`m tag`i basqalar ko`p jilliq tariyxqa iye.  

Negizinde,  jan`a  qalalar  diyerli  «bos»  orinda,  jaqinda  qurilg`an,  arxitektura  qurilisi, 

abadanlasiwi menen ajiralip turadi. Sonin` menen birge eski awillardin` jan`a iri qurilislari sebep 

o`z  ko`rinisin  tu`pten  o`zgeriwi,  aymaqliq  saninin`  bir  neshshe  ma`rte  ko`beytirilgeninde  onin` 

jan`a qala dep ataliwina tiykar bola aladi.  


Qalalardin`  kelip  shigiwi,  olardin`  genetikaliq  qa`siyetlerin  u`yreniw  tariyxiy 

jaqinlasiwin  talap  etiledi.  A`ne  sonday  tariyxiy  analiz  ja`rdeminde  olardin`  o`tmishi  ha`m 

ha`zirgi jag`dayi bahalanadi. Bul, o`z na`wbetinde, qalalardi boljawg`a ilmiy tiykar bolip xizmet 

qiladi.  

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 


 

6 

Qalalardin` funktsional tipleri 

(2-saat) 

                                                          Reje: 

1. Qalalardin` funktsional tipleri ha`m klasslari 

2. O`zbekstan qalalarinin` funktsional tu`rleri, olardin` klassifikatsiyasi 

3. Tu`rli u`lkenliktegi qalalar 

 

Ko`pshilik jag`dayda qalalardin` genetikaliq tipleri olardin` ne menen shug`illaniwinda 

belgilep  beredi.  Bul  bolsa  olardin`  territoriyaliq  miynet  bo`listiriliwinde  tutqan  orni,  ko`rinisin 

ko`rsetip turadi.  

Qalalardin`da tu`rli tarawlarg`a iykemlesedi, yag`niy olardin` o`zine ta`n ha`m sa`ykes 

«ka`sibi»,  waziypasi  ha`m  bag`dari  bar.  Bul  jag`inan  qalalar  sanaat,  transport,  ilm-pa`n,  dem 

aliw oraylari boliwi mu`mkin.  

Qalalardin` qaysi tarawg`a qa`nigelestiriliwi, olardin` orinlaytug`in waziypasin aniqlaw 

funktsional  tipologiya  aynalasinda  a`melge  asiriladi.  Bunda  bas  mezon  etip  qala  aymag`inin` 

ba`ntlik  qurami  alinadi,  yag`niy  qaysi  tarawda  miynet  resurslari  ko`birek  (ma`mleket  qala 

orinlari boyinsha ortasha ko`rsetkishten joqari)  bolsa, sol bag`dar usi qalanin` funktsional tipin 

ko`rsetip beredi.  

A`dette qalalar to`mendegi funktsional tiplerge bo`linedi. 

1.

 



Ko`p funktsiyali siyasiy-territoriyaliq oraylar, paytaxt qalalar: 

2.

 



Ko`p funktsiyali qalalar-wa`layat oraylari. 

3.

 



Ko`p tarmaqli iri sanaat oraylari. 

4.

 



Tiykarinan bir yaki eki sanaat tarmag`ina qa`nigelestirilgen qalalar. 

5.

 



Transport oraylari. 

6.

 



Agroindustrial qalalar. 

7.

 



Rayon oraylari. 

8.

 



Rekreatsiya walalari. 

9.

 



Ilm-pa`n oraylari, universitet qalalari ha`m t.b. 

Joqaridag`i  funktsional  tipler  qalalardin`  u`lken-kishiligine  qarap  ta  tu`rlenedi.  Bul 

jag`dayda qalalardin` funktsional klassifikatsiyasi ju`zege keledi.  

 

O`zbekstanda  birinshi  ha`m  ekinshi  topar  qalalarg`a  Tashkent  ha`mde  ha`mme  wa`layat 



oraylari  kiredi.  Olar  sol  waqitta  ko`p  tarmaqli  sanaat  oraylari  da  esaplanadi.  U`shinshi  tipke 

tiykarinan  Shirshiq,  Almaliq,  Qoqan  siyaqli  qalalar  sa`ykes,  to`rtinshi  toparg`a  Marg`ilon, 



Angren,  Angren,  Muborek,  Gazli,  Zarafshan,  Taxiatas,  Asaka,  U`shqorg`an,  Kuvasayg`a 

uqsaslardi kiritiw mu`mkin.  

Kogon,  Xovos,  Qon`irat-transport  qalalari,  Chortok-rekreatsiya,  Ulug`bek-pa`n  oraylari 

bolip tabiladi. 

Respublikamizda  ju`da`  ko`p  qalalar  agroindustrial  bag`darg`a  iye,  yag`niy  olarda  awil 

xojaliq  o`nimlerin  qayta  islewshi  sanaat  ka`rxanalari  bar.  Olardan  da  ko`birek  qalalar  awil 

rayonlar  orayi  waziypasin  atqaradi.  Biraq  bunday  qalalar  «kishi  paytaxtlar»  tap  sol  waqitta 

agroindustrial xarakterinede iye boliwlari mu`mkin. 

Paytaxt  qalalar  ma`mleket  qalalar  tu`ri  ha`m  sistemasina  ka`rwanbasshiliq  qiladi.  Biraq, 

olar aymag`i boyinsha en` u`lken, sanaat ju`da` rawajlang`an boliwi sha`rt emes. Sebebi, bunday 

qalalardin`  tiykarg`i  waziypasi-siyasiy  oray,  dorulsaltanat,  yag`niy  paytaxt  funktsiyasin 

orinlawdan  aldin,  ma`mleketti  basqariw,  oni  siyasiy,  ilmiy-texnikaliq,  sotsial-ekonomikaliq 

jaqtan qa`liplestiriwden ibarat boliwi lazim. 

Ju`da`  ko`p  ma`mleketlerde  paytaxt  qalalar  mashqalasi  keskin  turadi.  Bunday  qalalar 

mu`mkin  bolsa  ma`mleket  territoriyasinin`  ortasinda  (orayinda),  tariyxiy  jag`inan  tu`b  millet 

tarqalg`an territoriyada ornalasqan boliwi lazim. Sebebi, olar en` da`slep milliy paytaxtlar bolip 

esaplanadi. Sonin` menen birge; bul qalalarda basqariw funktsiyasi funktsiyasi ken` rawajlang`an 

boliwi sha`rt.  

Du`n`ya  ma`mleketlerdin`  ayirimlarida  paytaxt  qalalari  o`zgerip  turg`an.  Ma`selen, 

Braziliyada  paytaxt  Rio-de-Janeyrodan  Braziliyag`a,  Pakistanda  Karachidan  Islomabadqa, 

Qazaqstanda  Alma-Atadan  Astanag`a  ko`shirilgen  ha`m  t.b.  Bir  wakitlar  Ukrainanin`  paytaxti 

Xar`kov,  Rossiyaniki  Peterburg,  Turkiyaniki  Stambul,  Qaraqalpaqstandiki  To`rtku`l  bolg`an, 

O`zbekistan  Respublikasinin`  da`slepki  paytaxti  Samarkand  bolip,    1930-jilda  bul  waziypani 

orinlaw Tashkentke ko`shirilgen. 

Paytaxt qalalarinin` nufuzi da, juwapkershiligide joqari. Ha`r qanday ma`mleket o`zinin` 

bas  qalasi,  «jol  basina»  u`lken  itibar  beriwi  ta`biyiy  jag`day,  sebebi  olar  sol  orinda 

jasawshilardin` milliy maqtanishi esaplanadi. 

 

 



 

 

 



 

 

 



7 

Qalalar klassifikatsiyasi 

(2-saat) 

                                                          Reje: 

 

1. Qalalar ha`m awillardi klassifikatsiyalaw 



2.  Suwg`arilatug`in  diyxanshiliq  alablarinda  qalalar  ha`m  awillardin`  quramali 

territoriyaliq ju`zege keliwi. 

 

Aldin`g`i  lektsiyalardan  bizge  ma`lim,  qalalar  ha`m  ha`r  tu`rli  printsipler  tiykarinda 



ju`zege  kelip,  o`zine  ta`n  waziypalardi  orinlawg`a  qa`nigelestirilgen.  Eger  da`slepki  qalalardin` 

uzaq o`tmishte payda boliwi sotsialliq miynet bo`listiriliwi ta`sirinde bolsa, olardin` funktsional 

tipleri territoriyaliq bo`listiriliwinin` na`tiyjesi bolip esaplanadi. 

Qalalar  orinlaytug`in  waziypalarg`a  qarap  tu`rliligi  olardin`  sol  waqitta  u`lken-kishiligin 

de  belgilep  beredi,  bul  qalalar  geografiyasindag`i  tiykarg`i  nizamlardin`  biri  bolip  tabiladi. 

Demek,  qalalardin`  u`lken-kishiligine  qarap  olardin`  funktsiyasi  quramaydi;  kerisinshe, 

qalalardin` funktsiyasi, ekonomikaliq bag`dari bazi jag`daylarda olardin` iriligin ko`rsetedi.  

Qalalar  ko`lemine  qarap  en`  da`slep  3  kategoriyag`a  bo`linedi  (uliwma,  bunday  «u`sh 

o`lshemlik»  pu`tkil  ha`mmege  ta`n):  u`lken,  orta  ha`m  kishi.  Biraq  bul  tu`sirikler  tariyxiy-

geografiyaliq  jaqtan  salistirmali.  Ma`selen,  bir  waqitlar  iri  esaplang`an  qala  ha`zirgi  da`wirde 

bunday  bolmawi  aniq.  Tap  sol  waqitta  qalalardin`  u`lken-kishiligin  belgilewshi  mug`darli 

ko`rsetkishler de ha`mme waqit ha`m ha`mme ma`mleketlerde emes. Ta`biiy, uzaq awil aymag`i 

ushin  rayon  orayi  da  iri  qala  esaplanadi.  Biraq,  ma`mleket  ha`m  onin`  paytaxt  da`rejesinen 

qarag`anda ha`tte bazi wa`layat oraylari da ansha kishi ko`rinedi. 

Soni  da  o`z  aldina  aytip  o`tiw  kerek,  geografiyaliq  salistiriw  ha`m  ilimiy  izertlewlerdi 

orinlawda  ha`mmege  ta`n  bolg`an  uliwma  kriteriya  kerek,  yag`niy  qalalardin`  iri  kategoriyasi, 

sub`ektiv ha`m 

maxalliy


 ko`z qarastan qa`ttiy na`zer, ha`mmege bir boliwi sha`rt. 

Sol ta`repten jaqinlasqanda iri yaki u`lken qalalar aymag`i 100 min` adamnan artin`, orta 

qalalarda  50-100  min`  ha`m  kishi  qalalardin`  ha`r  birinde  keminde  50  min`  adamg`a  shekem 

aymaq  boliwi  kerek.  Bunday  klassifikatsiya  a`piwayi  ha`m  ha`mmege  tiyisli. 

Arnawli  ilimiy  – 

izertlewlerde bolsa qalalar klassifikatsiyasi bir qansha ken` tu`rlengen boladi.

  

I.

 



10 min`g`a shekem -mayda qala. 

II.


 

10-20 min` – kishi qala. 

III.

 

20-50 min`-«yarim orta» qala. 



IV.

 

50-100 min`-orta qala. 



V.

 

100-250 min` – u`lken qala. 



VI.

 

250-500 min`-iri qala. 



VII.

 

500-1000 min` en` iri qala. 



VIII.

 

1000 min` ha`m onnan artiq -millioner qala. 



A`lbette,  qalalardin`  bunday  mug`darli  ko`rsetkishleri  tosattan  bolmay,  ol  belgili 

nizamlarg`a  tiykarlanadi.  Sebebi,  I-klass  qalalari  ko`binese  temir  jol  stantsiyalari  yaki  kishi 

resurs  qalalarinan  quram  tapsa,  II-klasstag`ila  tiykarinan  resurs  qalalar,  III-klass  bolsa  aytarli 

ha`mme  rayonlardin`  territoriyaliq  oraylardan  ibarat.  Bul  tu`rdegi  qalalar  kisman  IV-klassta  da 

bar. Biraq, V-klasstan Tula tegis wa`layat oraylari orin aladi. 

Sonday qilip, qalalar tu`ri tap armiya sistemasinday, tu`rli basqishtag`i «kumondonlarga» 

uqsaydi.  Olardin`  bunday  pogonasimon  jaylasiwi  qalalar  ierarxiyasin  ju`zege  keltiriledi. 

Ierarxiya  ko`rinisi  qansha  tuwri  ha`m  Tula  bolsa,  ma`mleket  yaki  yuasqa  bir  territoriya  da 

sotsialliq-ekonomikaliq  ta`repten  sog`an  muwapiqteren`  qa`liplesken  boladi.  Arnawli 

a`debiyatlarda  Zipfa-Styuart  qag`iydasi  bar  bolip,  ol  territoriya  qalalardin`  bir  ta`rtipte  tuwri 

ornalasiwin  na`zerde  tutadi.  Ma`selen,  ekinshi  qala  birinshi  qala  aymag`inin`  yarmi,  u`shinshi 

qala  onin`  1/3,  to`rtinshisi-1/4  aymaqqa    iye  boliwi  kerek.  Biraq,  bul  ideya  turmista  toliq  o`z 

da`lilin ju`da` kem jag`dayda tapqani ushin, ol gipoteza da`rejesinde ko`rip shig`iliwi mu`mkin.  

Sog`an karamay, joqaridag`i qag`iyda belgili a`hmiyetke iye. Ha`r qanday ma`mleket o`z 

qalalar tu`ri qurami ha`m sistemasin a`ne sonday  shinjir ta`rizli, pogonasimon ta`rtipte ha`reket 

qiliwi ha`m o`zinin` logikaliq siyasatinda a`melge asiriwi maqsetke muwapiq. Sebebi-ma`mleket 

aymag`inin`  ko`pshilik  bo`limin  onin`  bir  yaki  eki  iri  qalada  toplaniwida  (bul  qalalar 

gipertrofiyasi dep ataladi), yaki, kerisinshe, aymaqtin` ju`da` ko`p mayda qalalarda tarqaliwi da 

jaqsi  emes.  Ekinshi  jag`dayda  ma`mleket  territoriyaliq  ekonomikaliq  jaqtan  rawajlanbag`an 

boladi.  

Qalalar  ierarxiyasinin`  piramida  ta`rizli  ko`rinis  qiliw  mu`mkin.  Ol  yaki  bul  territoriya 

ushin  du`zilgen  piramida  a`ne  sol  waqitta  tu`rli  iri  qalalar  rawajlaniwi  menen  baylanisli 

mashqalalardi ko`rsetedi. 

Qalalar  klassifikatsiyasinda  «birinshi»  ha`m  «ekinshi»  qala  tu`sinikleri  bar.  Ma`selen, 

O`zbekistannin`  birinshi  qalasi  onin`  paytaxti  Tashkent  bolsa,  onin`  ekinshi  da`rejesindegi  qala 

Samarkand (ha`zirge ku`nde bul ataqqa Namangan da`vogarlik qilmaqta). 

Uliwma, respublikamiz 17 iri qalalar bar. Olar (aymag`i min` adam esabina, 1.01.1999 j).

 

I.



 

Tashkent 2135.9 

II.

 

Namangan 380.9 



III.

 

Samarkand 362.1 



IV.

 

Andijan 328.9 



V.

 

Buxara 239.5 



VI.

 

Qarshi 198.8 



VII.

 

No`kis 201.8 



VIII.

 

Qoqan 193.8 



IX.

 

Fergana 185.2 



X.

 

Marg`ilon 153.8 



XI.

 

Shirshiq 145.1 



XII.

 

U`rgensh 139.1 



XIII.

 

Angren 129.0 



XIV.

 

Jizzax 126.7 



XV.

 

Nawayi 121.5 



XVI.

 

Almaliq 115.1 



XVII.

 

Termiz 111.9 



Orta qalalarg`a Begabad, Yangiyul, Asaka, Xojeli, Kogon, Zarafshan, Guliston, 

Denov,  To`rtku`l,  Shaxrixon,  Shaxrisabz,  Koson,  Chust,  Kattaqorg`an  (ja`mi  14  i)  kiredi. 

Bulardin`  arasinda  tek  g`ana  Gu`listan  wa`layat  orayi,  qalg`an  203  ta  qala  ha`m  kishi  qalalar, 

yag`niy I-III klasslarg`a tiyisli. 

 

 


Каталог: lektions -> geografiya
geografiya -> O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling