O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti


Download 452.46 Kb.
Pdf просмотр
bet5/6
Sana14.08.2018
Hajmi452.46 Kb.
1   2   3   4   5   6

Farg`ona 

wa`layati  

2141,7 

100,0 

2920,3 

100,0 

136,3 

 



V.bwy-chi 

shaharlar: 

Marg`ilon  

 

146,8 



 

68 


 

193,3 


 

66 


 

131,6 


Farg`ona  

198,4 

92 


2269 

78 


114,3 

Quvasoy  



59,0 

27 


730 

25 


123,7 

Qwqon  



179,6 

83 


2134 

73 


118,8 

 



Rayonlar: 

Beshariq  

 

157,9 


 

74 


 

1711 


 

59 


 

108,3 


Bag`dod  

1079 

50 


1645 

56 


152,4 

Buvayda  



1112 

52 


1681 

58 


151,1 

Dang`ara  



950 

44 


1363 

47 


143,4 

Yozyavon  



530 

28 


793 

27 


149,6 

10 


Oltiariq  

1164 


54 

1671 


57 

143,5 


11 

Oxunboboev  

1116 

52 


1446 

50 


129,5 

12 


Rishton  

1428 


67 

1574 


54 

110,2 


13 

Swx  


 

566 



19 

14 



Toshloq  

1003 


47 

1501 


51 

149,6 


15 

Uchkwprik  

1139 

53 


1728 

59 


151,7 

16 


Farg`ona  

1565 


73 

1756 


60 

112,2 


17 

Furqat  


931 



32 

18 



Kuva  

1310 


61 

1938 


66 

147,9 


19 

Uzbekiston  

1605 

75 


1833 

63 


114,2 

 

Ja`mi  



53338 

100,0 


74646 

100,0 


139,9 

 

 



O`zbekstanda  g`a`rezsizlikten  son`  o`tkizilgen  ekonomikaliq  islohatlar,  sonday-aq  bazar 

ekonomikasi  sharayatinda  keship  atirg`an  protsessler  urbanizatsiya  da`rejesine  de  o`z  ta`sirin 

o`tkizdi.  1989  jil  respublikada  qala  aymag`i  8040,9  min`  adamdi  (40,6%)  qurag`an,  2007  jilda 

jilda  bul  ko`rsetkishler  9584,6  min`  adamdi,  respublika  aymag`ina  qarap  35,9  %  ko`rsetkishke 

iye  boldi.  Bunnan  ma`mleket  urbanizatsiya  da`rejesi  keyingi  jillarda  tu`skenligi  aytip  o`tilgen. 

Bug`an tiykarg`i sebeplerdin` biri g`a`rezsizlikte keyin O`zbekstanda territoriyasinan rusiyzabon 

aymag`inin`  ko`ship  ketiwi  (sebebi,  rusiyzabon  aymag`inin`  bazi  bo`limi  qalalarda  jasagan) 

sebep dep ko`rsetilgen bolsa, ekinshi ta`repinen awil aymaginin` qalalarg`a qarag`anda tez o`siwi 

bolip  tabiladi.  Bunnan  tisqari,  qala  aymaginda  tuwiliwdin`  awillarg`a  qarap  birqansha  pa`s 

ekenligin de pikirimizdin` da`lili bolip tabiladi.  

 

Juwmaq  orninda  sonni  aytip  o`tiw  kerek,  1989-2007  jillar  aralig`inda  Ferg`ana 



ekonomikaliq  rayoni  aymagi  quraminda  respublikada  bolg`ani  ta`rizli  tu`b  o`zgerisler  ju`z 

beredi.  Ha`zirgi  ku`nde  Ferg`ana  ekonomikaliq  rayoninda  aymag`inin`  o`siwi  tiykarinan  awil 

rayonlarinan ibarat bolg`an. Namangan wa`layati esabinan balmaqta ha`m bunday jag`day jaqin 

keleshekte  saqlanip  qaladi.  O`z  na`wbetinde  Andijan  ha`m  Ferg`ana  wa`layatlarinda  jer 

resurslarinin`  sheklengenligi  ha`m  qala  aymaginin`  ko`pligi  sebep  ekonomikaliq  rayonda 

xalqinin` o`siwi a`stelik penen turg`unlashib baradi.  

 

Jizzax wa`layatinin` tawli territoriyalari awillarinin` rawajlaniw qa`siyetleri 

 

Jizzax  wa`layatinin`  tawli  territoriyalarinda  Baxmal,  Zomin,  Forish,  G`allaorol, 

Yangiobod rayonlari kiredi. Olardin` uliwma jer maydani 17,0 min` km kv, wa`layat uliwma jer 

maydaninin`  80  payizi,  xalqi  491,2  min`  adam  bolip,  wa`layat  uliwma  xalqinin`  45  payizin 

quraydi.  

 

Region  O`zbekstan  Respublikasinin`  awil  xojalig`i  rawajlang`an  territoriyalardin`  biri. 



Wa`layat aymag`inin` tiykarg`i bo`limi de awillarda jasaydi. (74 %, 2007 j.). Sonin` menen birge 

awil xalqi ma`nzillerinin` jaylasiwinda o`zine say sotsialliq – ekonomikaliq rawajlaniw nizamlari 

bar.  


 

XX  a`sir  ortalarina  kelip  iri  awillar  tiykarinan  taw  ha`m  taw  aldi  zonalarinan  jaylasqan 

bolip,  Mwg`ol,  Sartyuz,  Oykor,  Bog`ishamol  ta`rizli  awillar  Sangzor  vodiysida,  G`wbdun, 

Kwkbuloq,  Mirzabuloq  ha`m  boshqa  awillar  G`allaaral  tegisliginde,  G`allakor,  Gulshan, 

Charvodor,  Omongeldi,  Qizilqum,  Qoraobod,  Eshbuloq  siyaqli  bir  qansha  awillar  Zomin  ha`m 

Nurota taw aldi territoriyalarinda lenta ta`rizli ko`riniste boladi. Awillardin` bunday territoriyaliq 

jaylasiwi aymaqtin` u`lken-kishiligi say ha`m da`r`yalar a`tirapinda, suwg`a jaqinraq jaylasiwg`a 

bolg`an umitiliw bolip tabiladi.   

 

Respublikamiz  ekonomikasinin`  tiykarg`i  awil  xojaligi  qurag`anligi  sebep,  Jizzax 



wa`layati  aymag`inin`  tiykarg`i  bo`limi  de  bog`dorchilik,  sharwashiliq  ha`m  lalmikor  donchilik 

penen shug`illanip keledi. Ma`selen, G`a`llearal rayoni g`a`lle jetistiriwde, Foris-ju`zimshilikke, 

Baxmal rayoni alma, Zomin bolsa da`nli eginler jetistiriwge qa`nigelestirilgen.  

 

Sonni  aytip  o`tiw  kerek,  wa`layat  territoriyasindag`i  sho`llerdin`  ken`  tu`rde  o`zlestiriwi 



sobiq  Ittifoq  da`wirinde  a`melge  asirilg`an.  Taw  ha`m  taw  aldi  aymag`inin`  sho`lge  ko`shiriw 

arqali  a`melge  asirilg`an.  A`lbette,  xalqinin`  ko`p  bo`limi  sho`lge  o`z  qa`lewi  menen  ko`ship 

barg`an,  sebebi  sol  da`wirde  taw  awillarinda  miynet  resurslarinin`  jumis  penen 

ta`miyinlengenligi  bir  qansha  shegaralang`an.  Eger  sol  da`wirindegi  sho`l  ha`m  taw  aldi 

aymag`inin` ma`nzilleri  bir-biri menen salistirsa, ju`da` u`lken parqlardi  ko`riw mu`mkin. A`ne 

sol  waqitta  taw  ha`m  taw  aldi  zonalarindag`i  awillar  ken`eyip  barmaqta,  xalqinin`  tirishilik 

deregi ja`ne sol bog`dorchilik, sharwashiliq ha`m lalmikor da`nshilik bolip qalg`an.  

 

Jizzax wa`layatindag`i taw ha`m taw aldi territoriyalari esabinan awillari Baxmal, Zomin, 



Yangiobod,  G`allaorol,  Forish  rayonlarinda  jaylasqan.  Qalg`an  rayonlar  bolsa  tiykarinan 

o`zlestirilgen  sho`l  territoriyalarinda  qurag`an  bolip,  olar  da  o`z  na`wbetinde  o`zine  say 

demografiyaliq qa`siyetlerge iye.  

 

 



Tumanlar 

Tumanga 


bwysinuvchi 

shaharlar 

Shaharchalar 

Qishloq 


fuqarolik 

yig`inlari 

Qishloq axolii 

manzilgohlari 

Mahallalar 

soni 


Bahmal  



10 

102 


Zomin  


12 



80 

23 


Forish  



11 

112 


17 

G`allaorol  



14 



106 

19 


Yangiobod  



30 


15 

 

 



Kesteden  ko`rinip  turipti,  en`  ko`p  awillar,  yag`niy  Omongeldi,  Gulzor,  Arnasoy, 

Garasha,  Qizilqum,  Qoraobod,  Norvon,  Egizbuloq,  Omonsoy,  Forish,  Uxum  ta`rizli  awillar 



Forish  rayonina  tuwri  keledi.  Bul  rayonnin`  territoriyasi  9670  km  kv  bolip,  xalqi  75,6  min` 

adamdi  quraydi.    Usi  territoriyanin`  u`lken  bo`limi  sho`l  regioninda  jaylasqan  ha`m  bul  sho`l 

territoriyasinda  bir  qansha  xojaliqlar  qurag`an  bolsa,  iri  awillar  ko`birek  taw  ha`m  taw  aldi 

zonasinda  u`yrengen.  U`lken  jastag`i  rayon  aymag`inin`  tiykarg`i  bo`limi  awil  ha`m  tog`ay 

xojalig`inda ba`nt.  

 

Wa`layat  rayonlarinin`  aymag`inin`  ko`pligi  de  awillarda  jasaydi.  Bunda  urbanizatsiya 



ko`rsetkishi  15  payizzdan  (Zomin  tumani)  28,8  payizg`a  shekem  (Jizzax  tumani)  pariq  qiladi. 

Tawli rayon aymag`inin` turmis ta`rizi awil xojalig`i menen baylanisli. Bul territoriyalarda qala 

ha`m kishi qalalar bar, biraq olardin` aymag`i da diyerli toliq agroekonomikaliq sistemada ba`nt.  

 

Shu jumladan: 



Shu jumladan: 

Tumanlar  

Umumiy 

aholi  


Ayollar  

Erkaklar  

Qishloq 

aholisi  

Ayollar  

Erkaklar  

Baxmal  

117,7 


58,8 

58,9 


106,9 

52,9 


54,0 

Zomin  


131,8 

66,1 


65,7 

89,0 


43,9 

45,1 


Forish  

74,7 


37,5 

37,2 


61,1 

30,1 


31,0 

G`allaorol 

131,8 

66,2 


65,6 

96,8 


47,8 

49,0 


Yangiobod   23,1 

11,8 


11,3 

23,1 


11,8 

11,3 


 

 

Kesteden  ma`lim  boldi,  tawli  rayonlarda  awil  xalqinin`  ko`pshiligin  quraydi.  Bu`gingi 



ku`nde  taw  territoriyalarindag`i  awillardin`  rawajlaniwina  u`lken  itibar  berilmekte,  xaliqti  gaz 

benen  ta`miyinlew,  elektr  ta`minati.  Xaliqqa  xizmet  ko`rsetiw  sferalari  siyaqli  sotsialliq 

infrasistema  shaqapshalari  en`  shetki  orinlarg`a  jetip  barg`an.  Ma`selen:  Forish  rayoni  awillari 

ta`biyiy  gaz  menen  72,1  payiz,  taza  ishimlik  suwi  menen  65,9  payiz,  Baxmal  rayoni  awillari 

ta`biyiy  gaz  menen  ta`miyinlengen  (2007  j).  Ha`r  bir  iri  awilda  meditsinaliq  ja`rdem  punktleri, 

mektepler,  ayirimlari  kolledjler  qurilg`an.  Ko`beyip  atirg`anlig`in  xalqi  ha`m  ken`eyip 

baratirg`an  awillar  turmis  da`rejesin  ko`teriw  ha`zirgi  sharayatta  tiykarg`i  ma`seleler  bolip 

esaplanadi.  

 

Sonin`  menen  taw  awillarinin`  ken`eyip  bariwi  bir  qansha  mashqalalardi  keltirip 



shig`aradi.  

- birinshiden, xalqi ju`da` «joqarilap», yag`niy taw eteklerine shekem jaylasip, tawlardi qorg`aw 

territoriyalarina kirip barmaqta; 

-  Ekinshiden,  xalqi  tiykarinan  sharwashiliq  menen  shug`illanip  atirg`an  awillarda  sharwa  sani 

ko`beyip,  ta`biyiy  landshaftlarg`a  za`ru`r  keltiredi,  shipali  ha`m  kem  o`simliklerinin`  kemeyip 

ha`m jog`alip ketiw keladi; 



- U`shinshiden, aymaq ko`beyi menen adamlardin` tawlarg`a qatnawi ko`beyip baradi, bul o`zine 

ta`n bolg`an tawlardag`i sharayatttin` pataslaniwi ha`m buziliwina sebep boladi.  

 

Sol orinda umitpawimiz kerek, tawlar ma`mleketimizdin` estetik baylig`i esaplanadi. Sol 



sebep  olar  barqaror  rawajlaniwi  nizamlarg`a  muwapiq,  keleshek  ushin  asirawimiz  kerek.  Bul 

jerlerde  rekreatsiya  ha`m  turizm,  ko`binese  agro  ha`m  ekoturizmdi  rawajlandiriw  imkaniyatlari 

bar.  

 

Joqarida  keltirilgen  mashqalalar  ju`da`  keskinlesip  bariwi  mu`mkinligi  esapqa  alg`an 



halda, olardin` aldin aliw ushin to`mendegi ila`jlar qollaniwi maqsetke muwapiq: 

 



Taw awillarinda aymaq u`y-orinlariqurilisin ta`rtipke salip; 

 



Xaliqtin` jaylasiwi ha`m u`y-jay quriw, paydalaniw mu`mkin territoriyalar shegarasinin` 

qatan` belgilew; 

 

Awil  aymag`i  ha`mme  waqit  jumis  penen  ta`miyinlew,  sanaat  ka`rxanalari,  xaliqqa 



xizmet ko`rsetiw (servis) tarawlarin rawajlandiriw; 

 



Taw  awillari  xalqinin`  turmis  da`rejesin  jaqsilaw,  xaliqtin`  turmis  da`rejesin  jaqsilaw, 

bar miynet resurslarinan na`tiyjeli paydalaniw;  

 

Taw 



territoriyalarinda 

zamanago`y 

rekreatsiya 

ha`m 


turizm 

infrasistemasin 

qa`liplestiriw; 

 



Tawli territoriyalar jer – suw resurslari ha`m olardi qorg`aw 

Usi mashqalalardi sheshiw Jizzax wa`layati sotsial-ekonomikaliq rawajlaniwina tiykarg`i 

a`hmiyetli  orin  tutadi.  Sonin`  menen  birge  taw  regionlari  ha`m  tawlardin`  sho`l  territoriyalari 

menen o`zara integratsiyasin a`mlge asiriw qa`liplesiwine tiykar boladi.  

 

Orta Aziya awil territoriyalarinda xalqi ta`kirar payda boliwinin` qa`siyetleri ha`m 

printsipleri 

Orta  Aziya  respublikalarindagi  invistitsiya  jag`dayin  jaqsilawda  bar  resurslardan 

na`tiyjeli  paydalaniwtiykarg`i  rol  oynaydi.  Qa`nigelikler  tiykarinda,  Orayliq  Aziya 

ma`mleketlerine  qarag`anda  arzan  ha`m  qa`nigeli  miynet  resurslarina  bay  ekenligi  investitsiya 

klimatina ta`sir ko`rsetip atirg`an tiykarg`i printsiplerinen esaplanadi.  

1989-2007  jillar  aralig`inda  region  xalqi  1,2  ma`rtege  o`sti.  Bu  MDH  ma`mleketleri 

arasinda  en`  joqari  ko`rsetkish  esaplanadi.  Orayliq  Aziya  ma`mleketleri  arasinda  Tu`rkmenstan 

xalqi  en`  joqari  tezlik  penen  o`sken  bolip,  usi  da`wir  dawaminda  1,6  ma`rtege  ko`beygen.  Usi 

jillar dawaminda O`zbekstan aymag`i 1,31 ma`rtege, Ta`jikstan xalqi 1,30 ma`rtege ko`beygen. 

A`ne  sol  waqitta  Qirg`izistanda  xaliqtin`  o`siw  tezligi  menen  diyerli  muwapiq  bolg`an  bolsa, 

Qirg`izistan xaliq sani bolsa 1989 jilg`a qarap 2007 jilg`a shekem 10 % ke qisqarg`an.  


Orayliq  Aziya  ma`mleketleri  xalqinin`  o`siw  da`rejesinin`  asiwi  yaki  kemeyiwi 

ko`rsetiwshi  o`zine  ta`n  sebepler  bar.  Ma`selen,  tu`rkmenstan  aymag`inin`  o`siw  da`rejeleri 

qa`siyetlerinin`  tek  g`ana  tuwiliwinin`  da`stu`riy  joqari  da`rejesi,  ba`lki  gudekler  (ha`r  min` 

adamg`a  44  go`dek  tuwri  keledi)  ha`m  analar  o`liminin`  joqari  da`rejesi  menen  ko`rsetiw 

mu`mkin.    Bunin`  na`tiyjesinde  tuwiliw  joqari  da`rejede  bolsa-da,  xaliq  saninin`  o`siwi  son`g`i 

jillarda  saqlanip  kelmekte.  Tu`rkmenstannan  parqli  Qazaqstanda  xalqi  saninin`  kemeyiwi 

migratsiya protsessleri, tuwiliw ha`m ta`biyiy o`siwinin` qisqariwi da sol sebepler menen belgili 

da`rejede  baylanisli  boladi.  Ta`jikistanda  xalqinin`  o`siw  da`rejeleri  joqarilig`i  tuwiliwinin` 

joqari da`rejesi, o`limnin`, a`sirese go`dekler o`liminin` a`ste-aqirin pa`seyip atirg`anlig`i menen 

baylanisli.  

Sonni da o`z aldina aytiw kerek, Orayliq Aziyadag`i xalqinin` saninin` o`siwi XX a`sirin` 

80  jillarg`a  shekem  shama  menen  eki  barabarg`a  qisqardi.  XX  a`sirdin`  90-jillarinan  baslap, 

Orayliq  Aziya  aymag`inin`  saninin`  o`siwi  pa`seygen  bolsa-da,  region  uzaq  waqit 

«dimografiyaliq partlaw» zonasi bolip qaliwi ku`tilgen edi. Biraq sobiq Ittifoqning parchalanishi, 

respublikalar  ekonomikasinin` bazar mu`na`sebetlerine o`tiw na`tiyjesinde xalqi saninin` o`siwi 

keskin kemeydi. Sol mu`na`sebet penen joqaridag`i pikirler bir qansha o`z ku`shin ku`sheytti. 

Qala ha`m awil aymag`inin` o`siw da`rejesi bir-birinen keskin parq qiladi. Bug`an sebep 

xalqinin`  tiykargi  awillarda,  basqa  milletlerge,  a`zirese  Evropa  milletine  tiyisli  xalq  tiykarinan 

qalalarda jasaydi. Bul o`z na`wbetinde, awillarda xaliqtin` o`siwi joqari boliwin ta`miyinleydi.  

O`zbekstanda awil aymag`inin` ta`biyiy o`siw ko`rsetkishleri qalalardan ko`re ha`r dayim 

joqari  bolg`an.  Bul  da`slep  aymaq  quramindag`i  jaslar  salmag`inin`  ko`pliginen  payda  boladi. 

Ta`biyiy,  awil  xojaliq  islep  shig`ariwdin`  o`zi  o`sip  atirg`an  miynetke  layoqatli  jumislardin` 

ha`mmesin  jumis  penen  ta`miynley  almaydi.  A`sirese,  awil  xojalig`inda  aldi  texnologiyalardin` 

joriy  etiliwi  ha`m  a`sirese  awillarimizda  a`melge  asirilip  atirg`an  jumislar  na`tiyjesinde  bul 

tarawda islewshilerdin` ko`p bo`limi jumissiz qaladi.  

Ekonomikaliq  rawajlang`an  ma`mleketlerde  de  tikkeley  awil  xojalig`i  islep  shig`ariwla 

islep  shig`ariwda  isleytug`in  jumisshilar  sani  qisqarip,  barmaqta  AQSh,  Germaniya,  Ulli 

Britaniya,  Frantsiya,  Gollandiya  ha`m  basqa  ma`mleketlerde  awil  xojalig`inda  ba`nt  bolg`anlar 

u`lesi  5-6  payzdan  ko`p  emes.  O`zbekstanda  bolsa  xalqtin`  31,0  payizi  awil  ha`m  tog`ay 

xojalig`ina, 12,9 payizi sanaat ha`m 8,3 payixi qurilisina tuwri keledi  

Awil  aymag`inin`  ma`nziller  sani  jaylasqan,  geografiyaliq  orni  orinlaytug`in 

funktsiyasina qarap qalalardan parq qiladi. Awil aymaq ma`nlillerinin` rawajlaniwi awil xojalig`i 

tarmag`i menen tig`iz baylanisli boladi. Biraq aymaq awil xojalig`inda ba`nt bolmastan sanaatta, 

transport ha`m basqa tarmaqlarda isleytugin aralas funktsiyali awil aymaq ma`nzilleri de bar.  



Ba`rshe awil aymaq ma`nzilleri qalalar siyaqli o`zinin` orinlaytug`in funktsiyasina qarap 

u`sh tiykarg`i toparg`a birlestiriledi.  

1.

 

Awil xojalig`i menen baylanisli 



2.

 

Tikkeley awil xojalig`i menen baylanispag`an 



3.

 

Aralas awil xojaliq ma`nzilleri  



Awil  xojalig`i  menen  tikkeley  baylanisli  bolg`an  awil  xojalig`i  aymaq  ma`nzilleri  dep 

atalar  edi.  Bizge  belgili,  jer  ju`zinin`  awil  xojalig`inda  ba`nt  awil  xojalig`i  menen  baylanisli 

bolmag`an ekinshi topar aymag`i o`sip barmaqta.  

Awil  aymagi  onin`  u`lken-kishiligine  qarap  to`mendegi  klaslarg`a  bo`liwimiz  mu`mkin: 

xalqi 200 ge shekem; 201-500 adam, 501-1000; 1001-3000, 3000-5000, 5000 adam ha`m onnan 

artiq  bolsa  sol  ta`rtipte  awillardi  tabaqalastiriw  ha`r  ta`repleme  talapqa  juwap  beredi.  Bizin` 

respublikamiz  awillarinin`  xalqi  sol  kriteriyag`a  say  keledi.  Ma`mleketimizdin`  63,7  payiz 

aymag`i awillarda jasaydi, awil xojalig`i bolsa milliy ekonomikamizdin` tiykarin quraydi.  

Awil  territoriyalarinin`  ko`rsetkishlerin  analiz  qiliwda,  qa`nigeler  pikirinshe,  Orayliq 

Aziyada tuwiliw da`rejesi ha`m xaliqtin` ta`biyiy o`siwinin` joqari ekenligi to`mendegi faktorlar 

ta`sir ko`rsetedi: 

1.Demografiyaliq  faktorlar:  xaliq  arasinda  awil  aymag`inin`  ko`pshiligin  qurawshi 

urbanizatsiya  da`rejesinin`  pa`s  ekenligi;  xali  quraminin`  jaslar  u`lesinin`  u`lkenligi;  nekenin` 

ha`m xaliqtin` payda boliw protsessinin` joqarilig`i. 

 

2.  Sotsialliq  faktorlar:  o`ndiriste  hayallardin`  ba`ndliligin  pa`s  ekenligi,  ko`p  balali 



sotsialliq jaqtan qollap-quwatlaw; xalqi mag`liwmat ha`m ka`sip tayarliq da`rejesi 

 

3.  Ekonomikaliq  faktorlar:  kekse  da`wirinde  jaqsi  jasawdi  ta`miyinlew  ushin  ko`p  bala 



ko`riwden, ko`p balali shan`araqlarda «uliwma qazan» ekonomikasi.  

 

4.  Entik  faktorlar:  ko`p  balali  da`stu`rinn`  ma`ha`lle  aymaq  arasinda  ma`lim  da`rejede 



saqlanip qaliniwi; 

 

5.  Joqari  reprodutiv  ko`rsetkishli  kekse  a`wladtin`  jas  a`wladlarg`a  qatti  ta`siri:  a`wladti 



dawam etiwshi sipatinda ul ko`riw qa`lewshiliginin` ku`shliligi; 

 

Joqaridag`i  faktorlar  birgelikte  ha`m  o`z  ara  baylanista  tuwiliw  ko`rsetkishleri  belgilep 



beredi.  Ja`ne  sonni  da  aytip  o`tiw  kerek,  da`rejesine  jaqsi  ta`sir  ko`rsetip  atirg`an  faktorlardan 

bazi birewleri, tiykarinan sotsial faktorlardin` ta`siri kemeyip barmaqta. Keyingi jillarda ta`biyiy 

ko`beyiwdin` pa`s ekenligin, tap sol jag`day menen ko`rsetiw mu`mkin.  

    


Suw resurslarinin` qalalar rawajlaniwina ta`siri  

 

Jer  u`sti  suwlari  ta`biyiy  ladshafttin`  tiykarg`i  elementi  bolip,  territoriyalardin` 



qalaqurilisi  maqsetlerin  bahalawda  tiykarg`i  faktor  sipatinda  xizmet  qiladi.  Suw  resurslarina 

qarap ko`p hallarda aymaqliq ha`m o`ndirislik tarmaqlari jaylastiriladi.   

 

Gidrologiyaliq  ko`rsetkishlerden  da`r`ya  tu`rinin`  tig`izlig`i,  o`zennin`  qiyalig`i,  onin` 



ken`ligi  ha`m  uzinlig`i,  da`r`ya  ag`iminin`  tezligi,  jil  pasillari  boyinsha  suw  sarpi,  ko`ller 

maydani  ha`m  teren`ligi  siyaqli  bir  qansha  za`ru`rlikke  iye.  Usi  ko`rsetkishler  halatin  xaliq 

ma`nzillerinin` payda boliwinda, sanaatti suw menen ta`miyinlew, awil xojalig`in rawajlandiriw, 

xaliqtin` dem aliw zonalarin sho`lkemlestiriwde sheshiliwshi ta`sir ko`rsetedi.  

 

Qalalar  tu`ri  ha`m  territoriyaliq  sistemanin`  ju`zege  keliwi  gidrografiyaliq  faktorlar 



menen  tig`iz  baylanisli.  Bul  barada  qalalardin`  u`lken-kishiligi  menen  olardin`  suw  resurslari 

siyimlilig`i  ortasinda  nizamli  baylanisliliq  bar.  Iri  da`r`yalar  boyi  ha`m  del`talarinda,  a`dette 

qalalar  payda  bolg`an.  Ma`selen,  Gang  da`r`yasinda    Dehli,  Kalkutta,  Dakka,  Nil  del`tasinda 

Qohira, Dunay boyinda Vena, Budapesht, Belgrad, Dnepr jag`a Kiev va Dnepropetrovsk, Volga 

daryosi  bwylab  Nijniy  Novgorod,  Qozon,  Volgograd  shaharlari  shakllangan.  Ayrim  shaharlar 

nisbatan  kichik  daryolar  yaqinida  joylashgan  bwlsada,  geografik  wrnining  qulayligi  bois, 

allaqachon  millioner  shaharlar  sirasiga  kirgan.  Ushbu  toifaga  Temza  estuariysidagi  London, 

Sena  yoqasidagi  –Parij,  Volga  va  Oka  daryolari  oralig`idagi  Moskva,  Neva  qwyilishidagi  – 

Sankt  –  Peterburg,  Chirchiq  buyidagi  Toshkent  boshqa  kwplab  shaharlarni  misol  qilib  keltirish 

mumkin.  Yuqoridagi  shaharlarning  aksariyati  wzlari  joylashgan  mamlakat  va  mintaqalarda 

markazlar sanalib, xududlar iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida asosiy rolni bajaradilar.  

 

Chunonchi,  Parijning  geografik  wrnini  qwlayligi  Frantsiya  davlatini  mustahkamlashda 



ham  munosib  wrin  tutgan.  Bu  haqda  E.Reklyu  shunday  edi:  «Parij  Frantsiyadagi  buyuk  ywllar 

tutashgan katta uchburchakning chwqqisida wrnashgan. Ushbu ywllar shimol va shimoli-g`arbda 

–La-Mansh va Shimoliy Evropa tekisligiga, janubiy-sharqqa –Rona va Wrtaer dengiziga ham da 

janubi-g`arbga – Garonna va pireneyga ywnalgan» (Pertsik E.N., 1991.b.162). 

 

Parijning  poytaxt  vazifasini  egallashiga  ham  geografik  wrni,  eng  avvalo,  gidrogeografik 


Каталог: lektions -> geografiya
geografiya -> O`zbekistan Respublikasi Xalk Bilimlendiriu minstrligi Ajiniyaz atindag`i Nokis mamletlik pedagogikalik institut
geografiya -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
geografiya -> O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
geografiya -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
geografiya -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling