O`zbekstan Respublikasi Xaliq bilimlendiriw ministrligi


Download 390.45 Kb.

bet1/5
Sana05.04.2017
Hajmi390.45 Kb.
  1   2   3   4   5

O`zbekstan Respublikasi Xaliq  bilimlendiriw  ministrligi  

A`jiniyaz atindag`i  No`kis ma`mleketlik  pedagogikaliq instituti  

 

«Milliy ideya, ruwxiyliq  tiykarlari ha`m  huqiq  ta`limi»   kafedrasi  



 

 

 



 

 

&

&&



&Sufizm etikasi[

[[

[ pa`ni  boyinsha  



 

L e k  ts i ya  t e k s t l e r i   

 

 

 

 

 

 

Lektor  Saparova G   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2012-jil 

Mundarija  

Sufizm etikasi pa`ninin` predmeti ha`m 

waziypalari 

 

 

1-lektsiya  

1.Sufizm taliymatinin` mazmuni. 

     2.Suvfizinin` a`hmiyetiyu

 

 

Sufizmnin` payda boliwi ha`m 

rawajlaniwi.

    


 

2-lektsiya  

1. Sufiy so`zinin` kelip shig`iwi ha`m onin` ha`r-qiyli 

mazmun ha`m ma`niste tu`sindiriliwi.  

2. Sufizmnin` islam dinine shekemgi ha`m islam dini 

ta`sirinde rawajlaniwi. 

3. IX-a`sir baslarindag`i sufizm ma`selesi. 



 

 

12-13 a`sirlerdegi Sufizmnin` o`zine 

ta`n o`zgeshelikleri 

 

 

3-lektsiya  

  1. X-XIII a`sirlerdegi sufizmnin` o`zine ta`n 

o`zgeshelikleri. 

  2. Sufizm tariyxatlari negizinde sufizm 

filosofiyasinin` qa`liplesiwi. 

  3. Keyingi da`wirlerde payda bolg`an tariyxatlar



 

 

Najmiddin  Kubro  ha`m  Kubrobiya 

tariyxatinin` kelip shig`iwi.

    


 

4-lektsiya  

1.  Kubroviya  tariyxatinin`  o`zinen  aldin`g`i 

sufistlik ta`liymatlardan o`zgesheligi. 

2. Kubroviya tariyxati ha`r-ta`repleme jetilisken 

diniy, filosofiyaliq ta`liymat sipatinda. 

 

 

Xoja  Axmad  Yassaviy  ha`m  Yassaviya 

taryxati

    


 

5-lektsiya  

1.  XII  a`sirde  Orayliq  Aziyada  Yassaviylik 

tariyxatinin`  payda  boliwi  ha`m  shig`is  ellerine 

taraliwi. 

2.  Axmad  Yassaviydin`  moralliq  ha`m  ja`miyetlik-

siyasiy ko`z-qaraslari.

 

 

Bahawatdin  Naqshband  ha`m  onin` 

Naqshbandiya tariqati

 

 

6-lektsiya  

1. Naqishbandiya tariyxatinin` o`zinen aldin`g`i 

sufistlik ta`liymatlardan o`zgesheligi. 

2. Naqishbandiya tariyxati ha`r-ta`repleme jetilisken 

diniy, filosofiyaliq ta`liymat sipatinda.

 

 

7-lektsiya  

Sufizm bolmis  haqqinda 

 

 

 

1.

 



Panteistlik  xarakterge  iye  sufizmdegi 

bolmis ma`selesi. 

2.

 

Sufizmde  materialliq  du`n`ya  haqqinda 



tu`sinikler. 

3.

 



Neoplatonizm 

ag`iminin` 

sufizmnin` 

rawajlaniwina ta`siri. 

Sufizmde dialektika ma`selelerinin` ushirasiwi

 

 

Sufizm 

filosofiyasinda 

sotsial-moralliq 

ma`seleler

 

 



8-lektsiya  

1. 


Sufizmde 

insan 


man`aviyati 

ma`selesinin` 

analizleniwi. 

2. 


Sufizm 

filosofiyasinda 

isanlardi 

toparlarg`a 

ajiratiwda  na`psi  tiykarg`i  o`lshem  sipatinda  qabil 

etiliwi. 

3. Sufizmde adalat ma`selesinin` analizleniwi. 

 


 

Sufizm filosofiyasinda sotsial-moralliq 

ma`seleler

 

 



9-lektsiya  

1.  Sufizmde  insan  man`aviyati  ma`selesinin` 

analizleniwi. 

2.  Sufizm  filosofiyasinda  isanlardi  toparlarg`a 

ajiratiwda  na`psi  tiykarg`i  o`lshem  sipatinda  qabil 

etiliwi. 

3. Sufizmde adalat ma`selesinin` analizleniwi.

 

 

Sufizmde kamil insan ideyasi



 

 

10-lektsiya  

1  Ruwxiy  barkamal  insane  tu`sinigi,  onin` 

shig`is xiliqlarina ta`n ta`repi.  

2. Watandisu`yiwshilik, insandisu`yiwshilik 

ha`m o`z milletine sadiqliq shaxs ruwxiyatinin` 

a`hmiyetli o`lshemleri.

 

 

 

  


1. Kirisiw. Sufizm etikasi pa`ninin` predmeti ha`m waziypalari 

Jobasi 

     1.Sufizm taliymatinin` mazmuni. 

     2.Suvfizinin` a`hmiyetiyu 

 

 



     1.Sufizm taliymatinin` mazmuni. 

Sufizm  taliymatinda  ko`rsetiliwinshe,  turmisliq  mashqalalar  menen  baylanisli  bolg`an  joqari  niyetlerge, 

maqsetlerge  jetisiw  basqishpa-basqish  a`melge  asadi.  Bul  basqishlardin`  ha`r  birinde  insan  haqiyqatliqqa  a`ste-

aqirinliq  penen  jaqinlasip  baradi.  En`  joqari  haqiyqat  insan  o`z  hu`jdani,  ishki  keshirmeleri  arqali  jetisken  bilim 

esaplanadi.  

Sufizm-adamlardi hadalliqqa, pa`klikke, ten`likke, insan qa`dir qimbatin jerge urmasliqqa shaqiriwshi, barliq 

musilmanlardin`  ten`  bolip,  ha`rkim  o`zinin`  hadal  miyneti  menen  ku`n  keshiriwin,  basqalardin`  ku`shinen 

paydananbasliqti, ja`miyetlik adalat qag`iydalarin basshiliqqa aliwdi na`siyatlawshi taliymat. Bul taliyman wa`killeri 

bunday  maqsetlerge  adalatli  ja`miyet  qurip,  yaqshi,  a`dil  patshag`a  iye  bolip  g`ana  emes,  ba`lki  Allataalag`a  shin 

ju`rekten berilip, onin` irzalig`ina erisiw arqali jetisiw mu`mkin, dep esaplag`an. 

Sufizm-(tasavvuf)  shig`is  musilman  xaliqlarinin`  ma`na`wiy  turmisi  tariyxinda  o`shpes  iz  qaldirg`an 

ja`miyetlik  filosofiyaliq  ag`imlardin`  biri.  Ol  o`zinin`  on  a`sirden  artiq  rawajlaniw  jillari  dawaminda  tariyxiy 

da`wirlerdin`  ja`miyetlik,  ma`deniy,  ideyaliq  ha`m  etikaliq  ta`replerine  say  halda  tu`rli  forma  ha`m  jo`nelislerde 

rawajlanip keldi. 

 

 

Demek  sufizm  jetiklik  ha`m  ma`na`wiy  kamalat  shoqqilarina  erisiwdin`  jolidur.  Dilge  Allatalanin`  atin 



ja`mlew  insannin`  qa`lbin  pa`kleydi,  oni  iyman,  hadalliq,  a`dep-ikramliq  jaqtan  pa`klik,  miynetti  su`yiwshilik, 

insandi  su`yiwshilik  jolina  sharlaydi.  Sol  sebepli  de  sufizm  ta`liymatinda  dilge  Allatalanin`  ismi  ja`mlenip,  hadal 

miynet penen  ku`n ko`riw insan o`miri  ha`m  xizmetinin` tiykarg`i  mazmuni sipatinda talqi etiledi. Sufizmnin` bul 

joli o`zinin` tiykarg`i ma`nisi jag`inan diniy iqtiqat ha`m iymandi du`n`yaliq mashqalalar menen baylanistiw, olardi 

adalatli sheshiwge u`les qosiwg`a adamlardi bag`darlaw menen de a`hmiyetli. 

Sonni  da  aytip  o`tiw  kerek,  bunnan  birneshe  jillar  ilgeri  sufizm  ta`liymatina  bir  jaqlama,  qara  ko`z  a`ynek 

arqali  na`zer  taslanip  kelindi.  Oni  diniy-mistik,  reaktsion,  pessimistlik  ta`liymat  dep  tu`sindirer  edi.  Sufizm 

taliymatina  biz  ma`lim  sebeplerge  baylanisli  ob`ektiv  jantasiwdan  marqum  bolip  keldik.  Shu`kiranalar  bolsin, 

g`a`rezsizlik  quyashinin`  nurlarinan  na`r  alip,  biz  o`tmish  qa`diriyatlarimizg`a,  sonin`  ishinde  sufizm  ta`liymatina 

mu`na`sibetimiz o`zgerip, oni duris, qalis ko`z qarastan izertlew imkaniyatlarina iye boldiq. 

O`tmish  miyrasimizdi  teren`  u`yreniw,  umitilip  baratirg`an  qa`diriyatlarimizdi  qayta  tiklew,  ag`artiwshiliq-

ta`rbiyaliq islerimizde u`lken a`hmiyetke iye. Jurt basimiz Islam Karimov o`zinin` ma`mleket ha`m ja`miyet qurilisi 

akademiyasinin`  ashiliw  meresiminde  so`ylegen  so`zlerinde  «`biz  o`z  rawajlaniw  ha`m  reformaliq  jolimizdan 

jedellik  penen  alg`a  ju`riwimiz  ushin  ku`shli  ruwxiy  quwat  beretug`in  milliy  ma`deniyatimiz,  shig`is 

filosofiyasinin` o`mirbag`ish ha`m teren` bulaqlarinan na`r aliwimiz og`ada a`hmiyetli»` degen edi. 

     2.Suvfizinin` a`hmiyetiyu 

Sufizm  taliymati  islam  bawirinda  rawajlanip,  Quran  ha`m  Hadis  hiklemtlerinen  aziqlang`an,  ko`p 

jag`daylarda shariyat qag`iydalarina su`yengen bolsa da, lekin rasmiy diniy aqiydaparasliq, hakimshilik toparlarinin` 

ayshi-a`shiretlerge g`arq bolip turmis keshiriw ta`rizine, talawshiliq ha`m ma`npa`tparastliqqa qarsi shig`ip, olardin` 

miynetke  naraziliqlarin  a`shkaralap  keldi.  Bul  taliymattin`  el  arasina  jayilip,  oy-pikir  jan`alaniwina  qanat  bergeni, 

haq ha`m haqiyqatqa ha`wes  ziyalilar ju`regin ba`nt etkeninin` sebebi de sol edi. Buni tag`i bir na`rse tastiyiqlaydi, 

sufizm qala o`nermentleri, a`yemnen ma`deniyati rawajlanip kelgen ilim-bilim oraylarinda o`z rawajlaniwin tapqan. 

1993  jili  watanlaslarimiz  musirman  Shig`isindag`i  ulli  sufizm  oyshillari-yassaviya  tariqatinin`  tiykarin 

saliwshi, turkiy klassikaliq poeziyasinin` ataqli wa`kili Xoja Axmad Yassawiydin` 900 jilliq ha`m Xoja Bahowatdin 

Nag`ishband ha`ziretlerinin` u`wo` jilliq  yubileylerin  nishanladi. Bular o`tmish  miyrasimizg`a, qa`diriyatlarimizg`a 

bolg`an mu`nasabettin` tu`pten o`zgergenliginin` ayqin da`lili bola aladi. 

Keyingi  jillarda  joqarida  atlari  tilge  aling`an  teberik  babalarimizg`a,  uliwma  sufizm  tariyxina  hym 

taliymatina  bag`ishlang`an  birqansha  shig`armalar  ha`m  maqalalar  payda  boldi.  Nasafiydin`  «`Xoja  Axmad 

Yassaviy»`,  Orif  Usmannin`  «`Bahowatdin  Nag`ishband  taliymati»`,  Botir  Valixujaevtin`  «`Xoja  Axror  Vali»` 

shig`armalari,  «`Yassaviy  kim  edi»`,  «`»`oyblar  haylidin  engan  chiroqlar»`  kibi  toplamlar  usilardin`  qatarinan 

esaplanadi. 

Ha`zirgi  waqitlarda  filosofiyada  sufizmge  ayriqsha  itibar  berilmekte.  Biraq  bul  tarawda  o`zbek  tilinde 

a`debiyatlar  jeterli  emes.  Biraq  soni  aytip  o`tiw  kerek,  sufizmnin`  filosofiyaliq  taliymati  ele  ken`  ha`m  teren` 

u`yrenilmegen.  Bul  taraw  boyinsha  sanawli  ilimiy  miynetler  bar.  Bular  N.Komilovtin`  «`Tasavvuf»`,  rus  tilinde 

basip  shig`arilg`an  M.T.Stepanyannin`  «`Filosofskie  aspekti  sufizma»`  degen  shig`armasi  ha`m  «`Problemi 

poznaniya sufizma»` maqalasi, A.Muhammedxojaevtin` «`»noseologiya sufizma»` siyaqli miynetleri. 

 

Bekkemleu  ushin soraular  

1. Sufizm etikasi pa`ninin` waziypalari nelerden ibarat 

2. Sufizm etikasi pa`ninin` bu`gingi ku`nde a`hmiyetliligi. 



3. Sufizmnin` Shig`is musilman xaliqlarinin` turmisina ta`siri qanday  

 

A`debiyatlar. 

1.

 

I.A.Karimov. Ma`naviy yuksalish ywlida. T.Wzbekiston. 1998. 



2.

 

Nazarov U. Qadriyatlar falsafasi. T.Ma`naviyat. 1998 



3.

 

Maxmud Asad Jwshan. «`Tasvvuf va nafs tarbiyasi»`. T.1998  



4.

 

Muxammedxojaev A. Gnoseologiya sufizma»` Dushanbe. 1997 



5.

 

Stepanyants A.». «`Filosofskie aspekti sufizma»`. M. Nauka. 1998  



6.

 

Sufizm v kontekste musulmanskoy kul`turi. M.Nauka. 1998  



7.

 

Trimengem Dj. «`Sufiskie ordena v islame»` M.Nauka. 1999 



8.

 

Yassaviy Axmad. Hikmatlar. Toshkent. 1990 



9.

 

Islam (spravochnik) Toshkent. 1999 



10.

 

 Iskandarov B. Tasavvuf falsafasi. T. 1995 



11.

 

 Komilov N. Tasavvuf. Toshkent. 1994  



 

 


2`. Sufizmnin` payda boliwi ha`m rawajlaniwi. 

 

Jobasi 

1.

 

Sufiy so`zinin` kelip shig`iwi ha`m onin` ha`r-qiyli mazmun ha`m ma`niste tu`sindiriliwi.  



2.

 

Sufizmnin` islam dinine shekemgi ha`m islam dini ta`sirinde rawajlaniwi. 



3.

 

IX-a`sir baslarindag`i sufizm ma`selesi. 



 

 

     Sufizmnin`  kelip  shig`iwi  ha`m  rawajlaniwina  o`tiwden  aldin  bul  so`zdin`  qanday  ma`ni  an`latatug`inin 



bilip aliwimiz za`ru`r. Professor Najmiddin Komilovtin` aytip o`tiwinshe sufiy so`zinin` ma`nisi a`dewir ken` bolip, 

ol o`z ishine basqa tu`sinik ha`m atamalardi sin`ire alg`an. 

Bunnan basqa da ilimpazlar ha`m diniy ilimler menen shug`illaniwshi insanlardin` pikirlerin esapqa ala otirip 

biz «`sufiy»`-so`zinin` to`mendegishe segiz tu`rli ma`nini an`latatug`inin bilip aliwimizg`a boladi. 

a`.  Ayirim  insanlar  bul  «`saf»`  so`zinen  kelip  shiqqan,  sebebi        bunday  musilmanlar  ilahiy  jolg`a  kiriwde 

birinshi sapta turiwshilar dep esaplag`an. 

 g`. «`Sufiy»` so`zi «`suffa»` so`zinen payda bolg`an, sebebi  suffa ta`reptarlari payg`ambarimiz tiri wag`inda 

aq ta`rki du`n`ya qilg`an dindarlar bolip, sufiylar usilarg`a eliklegeni ushin da usilay atalg`an . 

 q.  «`Sufiy»`  so`zi  «`Safo»`(taza)  so`zinen  kelip  shiqqan,  sebebi  bul  insanlardin`  qa`lbi  quyashtay  parlap 

turadi dep esaplag`an. 

   n`.  Sufiy  so`zi  «`sufix»`  so`zinen  kelip  shiqqan,  sebebi  bul  so`zdin`  ma`nisi  qanday  da  bir  ha`diysenin` 

juwmag`i degen ma`nisti an`latadi, sufiylardin` ha`reketi de usig`an uqsas bolg`anlig`i ushin usilay atalg`an. 

 o`.  «`Sof»` so`zinen aling`an , yag`niy sap tazaliq, pa`klik, ruwxiy kamalat mazmunina iye dep tu`sindiredi. 

 u`. «`Sofos»`-grek tilinen awdarg`anda danishpanliq degen ma`nini an`latatug`in so`zden aling`an. 

w. «rek tilindegi  «`Suf»`-so`zinen aling`an bolip faylasuf so`zinin` aqirg`i buwini dep tu`siniwshiler de bar. 

h. Arab tilindegi «`Suf»` -so`zinen aling`an bolip, onin` slovarliq ma`nisi ju`nnen tigilgen kiyim kiygen adam 

degen ma`nini an`latadi. 

  Sufiylar  ko`p  halatlarda  ju`n  ha`m  ju`n  teklks  gezlemelerden  kiyim  kiygenligin  esapqa  alatug`in  bolsaq 

keiyingi keltirilgen mag`liwmat a`dewir durisliqqa sa`kes keledi, sebebi arab tilindegi so`z jasaliw nizamliliqlarina 

da tuwra keledi. 

Eger  «`suf»`  so`zinen  sufiy  so`zi  kelip  shiqqan  bolsa,  o`z  gezeginde  sufiy  so`zinen  «`tasavvuf»`, 

«`mustasuf»`, «`mutasuf»`, «`mutasavvuf»` so`leri payda bolg`an. 

       Tasavvuf-bul sufiyliqtin` teoriyaliq ha`m filosofiyaliq du`nyaqaras sistemasi bolip tabiladi. 

      Mustasuf-  bul  o`zin  sufiylarg`a  uqsatip,  solarg`a  eliklep  ju`retug`in,  biraqta  tiykarg`i  maqseti  a`mel-

mansab, mal-mu`lkke umtiliwshi insanlarg`a qarap aytilg`an termin. 

      Mutasuf-tariqat  ha`m  haqiyqatta  belgili  da`rejede  erisken,  biraq  sufiy  da`rejesine  erise  almag`an 

insanlarg`a qaray aytilg`an pikir. 

       Mutasavvuf-bul sufizm ta`liymati bilimdani bolg`an, ta`limi, filosofiyaliq ideyalari, du`n`yaqarasi ha`m 

moralliq  qag`iydalardi  ta`n  alip,  o`z  do`retpelerinde  sa`wlelendirgen,  biraqta  sufiyliq  jolin  a`melde  qollanbag`an 

ag`artiwshi alimlar, jaziwshi shayirlar ha`m t.b bolip tabiladi. 

       Sufizm o`z  ta`liymatlarin Quran ha`m ha`dislerge tiykarlanip rawajlandirdi ha`m bayitti. Biraq ol islam 

dinine  shekemgi  dinlerdin`  de  ta`sirinde  rawajlandi.  Bul  sufizmdegi  ha`r-qiyli  rituallardin`  orinlaniwinda  o`z 

ko`rinisin tabadi. 

        Keyinshelik  sufiyzimde  ha`r-qiyli  tariyxatlar  payda  bola  basladi.  Olardin`  o`zine  ta`n  o`zgeshelikleri 

sonnan  ibarat, ha`r bir tariyxat o`z  mektebine,  nizam qag`iydalarina iye bolg`an. Ja`ne  sonni da aytip o`tiw  kerek, 

ha`r  bir  tariyxat  og`an  tiykar  salg`an  murshidtin`  ati  menen  atala  baslag`an.  Murshid  muridlerinin`  birin  o`zine 

ja`rdemshi  etip  alip  tayinlag`an.  Murshid  o`lgennen  keyin  murid  ustazinin`  xirkasin  (tonin)  kiyip  onin`  ornin 

iyelegen. Solay etip bul xirka qoldan qolg`a o`tip usi tariyxattin` timsali bolip qalg`an. 

         Sufiyzimnin`  payda  boliwi  belgili  da`rejede  sol  da`wirdegi  a`piwayi  xaliqtin`  hu`kimran  du`zimge 

naraziliqtin` passiv formasi boldi degen pikirdi de ayirim izertlewshiler alg`a su`redi. 

   Sufiyliktin` da`slepki  wa`killeri da`bdebeli turmistan, bayliqtan  waz keship zohidlikti tan`lag`an. Usinnan 

kelip  shig`ip  ayirim  izzertlewshiler  da`slepki  sufiyliqqa  qanaat,  darveshlik  ha`m  zohidlik  ta`n  dep  juwmaq 

shig`aradi. 

           Da`slepki  sufiylar  insanlardan  sol  da`rejede  ju`z  burg`an,  ha`tte  adamlardan  qaship,  olar  menen  ilaji 

barinsha kem ushirasip, o`zi jasaytug`in shatpalarda taat ibadat penen mashqul bolg`an. Ma`selen, Uvays haqqinda 

minanday ra`wyatlar bar, ol Arna jilg`alarina tu`yelerdi bag`ip ju`rer, hesh kim menen ushirasiwdi, sa`wbetlesiwdi 

jaqtirmas,  adamlar  jegen  na`rseni  jemes,  tek  g`ana  qatqan  nan  menen  ku`n  keshirer,  qayg`i  ha`siret  ne  ekenligin 

bilmes, adamlar ku`lse ol jilar edi, kerisinshe adamlar jilasa ol ku`ler edi. 

          Ibrahim  Adham  tuwrali  da  ra`wyatlar  ju`da`  ko`p.  Ma`selen,  ol  insan  taxt  miyrasxori  shaxzada 

boliwina qaramastan, sufiyliqti qabillag`annan keyin taxti da, a`yel bala shag`asin taslap Madinag`a jol aladi ha`m 

pu`tkil o`mirin sol jerde taot-ibadat penen o`tkergen. Onin` haqiyqiy sufiy ekenligin to`mendegi soraw juwaptan da 

ko`riwimizge  boladi.  Onnan  sorag`an  ekenU`  «`Nege  sen  u`ylenbeysen`»`.  Ol  juwap  beriptiU`  «`Qaysi  hayal 

mag`an  ash  jalan`ash  boliw  ushin  turmisqa  shig`adi.  Eger  mu`mkin  bolg`anda  men  o`zimnen-o`zim  de  ajiralg`an 

bolar edim»`-dep juwap bergen eken.  



         Da`slepki sufiylar zohidlik, yaki ta`rki du`n`yashiliq ideyasin qabil etip ja`miyetlik turmistan pu`tkilley 

shetlesken.  Olar  tek  g`ana  u`zliksiz  tu`rde  taot-ibadat  penen  shug`illang`an.  Keyingi  da`wirlerge  kelip  zohidlik 

qaralana baslag`an. Sebebi bir ta`repten islam dini ushin gu`res bayrag`i astinda bayliq, mal-mu`lik arttirip atirg`an 

hu`kimran klass ma`plerine qayshi kele basladi, ekinshi ta`repten miynetsiz basqalar esabinan ku`n keshiriw haram 

dep esaplana basladi. Sufiy ha`r ta`repleme pa`k bolg`an halda taot-ibadat qiliwi kerek, sebebi onin` maqseti ilahiy 

ruwx  penen  birlesiw  bolip  tabiladi.  Sufiyda  bul  du`n`yanin`  ha`zliginen  de,  aqiretten  de  ta`me  bolmawi  kerek. 

Jalg`iz niyet bul quday talanin` jamalina jetisiw boliwi kerek. 

          IX-a`sir  baslarina  kelip  sufizmnin`  teoriyaliq  negizleri  islep  shig`ildi,  sufiylardin`  a`meliy 

psixologiyaliq mashqlari, o`z-o`zin ta`rbiyalaw ha`m shiniqtiriw usillari qa`liplesti, tariqat, shariat, ma`rifat, haqiqat 

degen tu`sinikler payda bolip, sufizmnin`  usi to`rt bo`limge baylanisli  ko`z-qaraslar  sistemasi du`zildi-sufizm dara 

halindag`i ilim sipatinda qa`liplesti. Endi biz usi to`rt bo`limge qisqasha tu`sindirme berip o`teyik. 

         Shariat-bunda shariattin` barliq talaplarina boysiniw kerek. 

          Tariqat-bunda murid o`z pirlerine boysiniwi, o`zinin` ba`rshe qa`lewlerinen waz keshiwi kerek. 

         Ma`rifat-bunda  sufiy,  biz  biletug`in  bul  du`n`ya  Alla  taalanin`  sa`wlesi  ekenligin,  ha`mme  na`rsenin` 

quday  taaladan  basqishpa  basqish  kelip  shiqqanlig`in,  jaqsiliq  ha`m  jamanliqtin`  parqin  aqil  menen  emes  qa`lb 

penen an`lawlari kerek. 

             Haqiqat-bunda  sufiydin`  shaxs  sipatinda  jog`alip  qudayg`a  jetisiwi  og`an  sin`ip  ketiwi  ha`m 

na`tiyjede ma`n`gilikke erisiwi dep tu`siniledi.      



 

Bekkemleu  ushin soraular  

q. Ñóôèçì íåøèíøè 1ñèðäå ïàéäà áîëäû 

w. Ñóôèçì ò1ëèéìàòûíäà çîõèäëèê äåãåí íåíè áèëäèðåäè 

e. Ñóôèçì òàðèéõàòëàðû íåøèíøè 1ñèðäåí ïàéäà áîë2àí 

 

A`debiyatlar. 

I.A.Karimov. Ma`naviy yuksalish ywlida. T.Wzbekiston. 1998. 

Nazarov U. Qadriyatlar falsafasi. T.Ma`naviyat. 1998 

Maxmud Asad Jwshan. «`Tasvvuf va nafs tarbiyasi»`. T.1998  

Muxammedxojaev A. Gnoseologiya sufizma»` Dushanbe. 1997 

Stepanyants A.». «`Filosofskie aspekti sufizma»`. M. Nauka. 1998  

Sufizm v kontekste musulmanskoy kul`turi. M.Nauka. 1998  

Trimengem Dj. «`Sufiskie ordena v islame»` M.Nauka. 1999 

Yassaviy Axmad. Hikmatlar. Toshkent. 1990 

Islam (spravochnik) Toshkent. 1999 

 Iskandarov B. Tasavvuf falsafasi. T. 1995 

 Komilov N. Tasavvuf. Toshkent. 1994  



3. 12-13 a`sirlerdegi Sufizmnin` o`zine ta`n o`zgeshelikleri 

Jobasi 

  1. X-XIII a`sirlerdegi sufizmnin` o`zine ta`n o`zgeshelikleri. 

  2. Sufizm tariyxatlari negizinde sufizm filosofiyasinin` qa`liplesiwi. 

  3. Keyingi da`wirlerde payda bolg`an tariyxatlar. 

     

 

Sufizmnin`  rawajlaniw  protsessinde  X-a`sirde  Xorasanda  payda  bolg`an  «`Malomatiya»`  sufiylik  ag`imi 



o`zinin` a`jayip mazmuni menen basqa sufiyliq ta`liymatlardan ajiralip turg`an ha`m sufiyliqtin` basqa ag`imlarina 

da ma`lim da`rejede ta`sir etip turg`an. Bul ag`img`a IX-a`sirde jasag`an Xorasanliq ataqli sufiy Xamdun al-Qassor 



tiykar salg`an.  

  Bul  ag`imnin`  o`zine  ta`n  o`zgesheligi  sonnan  ibarat,  olar  sufiylarda  ushirasatug`in  sirtqi  ko`rinis 

o`zgesheligi,  zikir  qiliw,  u`rp  a`detler  arqali  haqqa  erisip  bolmaydi,  sebebi  bulardin`  barlig`i  ri§  alomat  (eki 

ju`zlemeshilik, menmenlik, ju`zekilik h.t.b) dep esapladi. 

  Riedan  qutiliw  ha`m  iqlasti  ku`sheytiriw  ushin  xaliqqa  ko`rsetip  islenetug`in  ha`reketlerden  saqlaniw, 

qayirli  islerdi  ilaji  bolg`aninsha  ja`riya  etpey  jasirin,  jalg`iz  Alla  jolinda  a`melge  asiriw,  qa`lbinde  alani  umitpaw, 

na`psini jerge urip, na`psi talaplarinan pu`tkilley waz keshiw kerek. 

  «`Malomat»`-arab  tilinde  qaralaw  degen  ma`nini  an`latadi.  Malomatiyanin`  da`slepki  ideyalar  keyin  ala 

a`ste-aqirin  o`z  ideyalarinan  uzaqlasip,  basqalardin`  ayaq  asti  etiliwine  sebep  bolatug`in  qopal  ha`reketler  islew, 

jaqsi  islerdi  jasirip,  tek  g`ana  jaman  islerdi  a`shkara  etetug`in  tu`sinikler,  tariyxattin`  tiykarg`i  ideyasina  aylanip 

qaldi.  Olardin`  ayirim  pikirleri,  is-ha`reketleri  sunizmge  tuwri  kelmegenligi  ushin  olar  ulamalar  ha`m  ma`mleket 

organlari ta`repinen qarsiliqqa ushiray basladi, ha`tteki ayirim malomiy shayxlar o`ltirilgen. Na`tiyjede olar a`shkara 

is alip bara almaytug`in da`rejege jetti. 

  Ataqli sufiy Mansur Xallaj o`z pikirlerin ashiq aytatug`in insan bolg`an. Sol sebepli onin`, barliq dinlerdin` 

tiykari  bir  olar  bir  tiykardan  aziqlanadi  degen  pikiri  ulamalar  ta`repeninen  keskin  hu`jimge  ushirap  g`ana  qalmay, 

ayirim  sufiystlik  ag`imlardin`  da  kritikasina  sebep  boldi.  Usi  ha`m  basqada  ha`diyselerdin`  sebebinen,  ko`pshilik 

o`zin sufizmnen alip qasha basladi, sufizmge Quran ha`m Sunneden uzaqlasqan dinsizlik sipatinda qaray basladi. 

  Pikirlerdin`  bir-birinen  pariq  qiliwi  sebepli  fakixler  (islam  qanunshinaslari)  ha`m  sufiylar  arasinda 

kelispewshilikler  ju`z  berip  ha`tteki  fakixlerdin`  sufiylarg`a  qarsi  ha`reketi  baslandi.  Ko`pshilik  sufiylar  islam 

qazilari ta`repinen soraw qiling`an ha`m dinsizlikte ayiplanip o`ltirip jiberilgen. 

  Sufizm  alimlari  bunday  tu`sinbewshiliklerdin`  aldin  aliw  maqsetinde  sufizmnin`  islamg`a  jat  emes 

ekenligin da`lillewge mu`mkinshilik beretug`in ilimiy miynetler, shig`armalar do`rete basladi.  

  XI-XII a`sirlerge kelip sufizm ha`reketi tez en jaya basladi. Bug`an sebep, sol waqitlari islam du`n`yasinda 

siyasiy kelispewshilikler ha`wijge shiqqan edi, onnan qala berse fakixler ha`m filosoflar arsindag`i kelispewshilikler 

de ko`pshilikte turaqli tu`rde o`z isenimlerine berik bolg`an sufiylarg`a isenimnin` a`dewir artiwina sebepshi boldi. 

  Usinday topalanlar da`wirinde fakixlar, filosoflar, alimlar o`z ideyalarinin` durislig`in da`lillew maqsetinde 

shig`armalar  do`rete  basladi.  Bunday  topalanlardan  biyzar  bolg`an  musilmanlar,  ha`r  qiyli  ha`reketlerge  qosilmay 

ha`m  aqiret  u`mitinde  jasawshi  sufiylarg`a  eriwdi  maqul  ko`rdi.  Sufiylar  bolsa,  a`ne  usinday  qolay  pursattan 

paydalanip,  o`z  pikirlerin,  ta`liymatlarin  ele  de  ken`irek  en  jaydira  basladi.  Ma`nsap  tartislarinan  o`zlerin  awlaq 

tutqan  sufiylar  ma`mleket  hu`rmetine  erise  basladi.  A`ne  usinday  imkaniyatlar  na`tiyjesinde  Xujviriy,  Kushayriy, 



Sullamiy, Jurjaniy siyaqli ko`plep sufizm alimlari jetisip shiqti. 

  Da`slepki  waqittan  baslap  usi  bu`gingi  ku`nge  shekem  sufizm  alimlariislamnin`  botiniy  (jasirin),  sirli 

ta`replerin aship berip, taza islam ideyalarin saqlap qalip, basqa jat illetlerdin` sunnag`a sheek keltiriwine tosqinliq 

jasap kelmekte. 

  Ataqli  zohidalardan  biri  bolg`an  Robiya  Adaviya,  Bsara  sufiyliq  meketebinin`  wa`kili  bola  tura  ha`m 

tikkeley Xasan Basiriydin` o`zinen sabaq aliwina qaramastan onin` pirleride o`zgeshelikler seziledi. Onin` pikirinshe 

insan dozaq qorqinishi ha`m beyish ha`wesliginde jasawi kerek emes al, tikkeley allag`a ashiq bolip onin` jamalina 

jetisiwdi  maqset  etip  jasawi  kerek  dep  juwmaq  shig`aradi.  Bunin`  menen  ol  sufizm  tariyxina  «`ilahiy  muhabbat»` 

tu`sinigin birinshi bolip alip kirgen sufiy bolip tariyxta qaldi. 

  Ol «`IlahimA` Sag`an dozag`in`nan qoriqqanim ushin ta`wbe qilip ibadat qilip atirg`an bolsam, meni dozaq 

otinda ku`ydirA` Eger ja`nnetin`nen u`mit etip ibadat qilip atirg`an bolsam mag`an ja`nnetin`di haram qilA` Eger tek 

seni jaqsi ko`rgenim ushin ibadat qilip atirg`an bolsam, meni jamalin`nan mahrum qilma, ParvardigarimA`  «`Allani 

su`ygen insan, su`yiklisine qosilmag`ansha onin` ko`z jasi, eziliwleri tawsilmaydi»`-degen pikirlerdi keltiredi. 

  Fikix  alimlarinan  biri  «ulam  il-Xalil  sufiylardi  dinsizlikte  ayiplap,  insan  menen  Alla-ta`la  ortasinda 

muhabbat  boliwi  mu`mkin  emes,  dep  musilmanlardi  olarg`a  qarsi  qoyg`an  ha`m  xaliyfag`a  sufiylardi  qaralap  arzi 

etedi.  Sonda  xaliyfa  jetpis  sufiydi  tuttirip  soraw  aliw  ushin  qazig`a  tapsiradi.  Tergewden  keyin  qazi  xalifag`a 

to`mendegishe juwap bergenU` «` Egerde bul adamlar muvahhid bolmasa, jer ju`zinde hesh-bir muvahhid joq»`-dep 

juwap  beredi.(muvahhid  allani  jalg`iz  dep  biliwshi).  Bul  juwaptan  keyin  sufiylar  da`rha`l  azat  etilgen.  Islam 

tariyxinda bul waqiya «`»ulam al-Xalil isi»` dep at qaldirg`an. 

  Sufizm ilimi qa`liplesip, o`siwi na`tiyjesinde sufizm filosofisi da du`n`yag`a keldi ha`m islam ideologiyasin 

mazmuni  jag`inan  a`dewir  bayitti,  islamnin`  qatan`  nizam-qag`iydalar  dini  bolip  qaliwinan  saqlap  qaldi  ha`m 

islamnan basqa isenimlerden u`stin boliwina ja`rdem etti. 

  Sufizm filosofiyasinin`  en` ulli wa`kili so`zsiz, Muxiyddin ibn al-Arabiy bolg`an. Onin` sufizm filosofiyasi 


bu`gingi  ku`nge  shekem  hu`rmet  penen  tilge  alinbaqta.  Solay  etip,  sufizm  islam  du`n`yasinda  bir  ilim,  tu`sinik, 

ta`liymat ha`m o`mir ta`rzi sipatinda ta`n alindi. 

 

Bekkemleu ushin soraular 



 

q. qw-qe 1ñèðäåãè ñóôèçì òàðèéõàòëàðûíû4 5çãåøèëèãè íåäå  

w. Íàõøáàíäèÿ òàðèéõàòûíû4 5çãåøèëèãè íåëåð 

e. ßññàâèÿ òàðèéõàòûíû4 èíñàí 31ëáèíè4 ðó7õûéëû2û äåãåíäå íåíè ò6ñèíåìèç 




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling