O`zbekstan Respublikasi Xaliq Bilimlendiriw Ministrligi


Download 0.49 Mb.
Pdf просмотр
bet1/6
Sana22.03.2017
Hajmi0.49 Mb.
  1   2   3   4   5   6

O`zbekstan Respublikasi Xaliq Bilimlendiriw Ministrligi 

 

 



A`jiniyaz atindag`i No`kis ma`mleketlik pedagogikaliq instituti 

 

 



«Tariyx» kafedrasi 

 

 



 

 

 



 

D e r e k  t a n i w 

 

L E K Ts I Ya L A R  T O P L A M I 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

No`kis 2012 



 



KIRISIW 

Jaxandag`i  tariyxiy  protseslerdi,  onin`  da`wirin  u`yreniwde  derektaniwsiz 

biliw  mu`mkin  emes.  Bunin`  ushin  hu`jjetlerdi  jiynaw,  kereklerin  saylap  aliw, 

hu`jjetlerge sin ko`z-qarasta qarap paydalaniw kerek. 

Shig`is  xaliqlari  tariyxinin`  derektaniw  bo`limi-jas  tariyxshunos  ilimine 

kiredi.  Derektaniw  qiyinshilig`i,  eski  jaziwlardi  tawip  oqiw,  jan`a  ashilg`an 

arxeololgiyaliq  materiallardan  paydalaniw  ko`p  waqitti  aladi,  jaqsi  qa`nigelikti 

talap etedi.  

Tariyxiy  derekler  bul-  adamzatti  payda  etken  bizin`  da`wirimizge  shekem 

kelip  jetken  materialliq  ma`deniyati,  da`stu`rler,  u`rip-a`detleri,  jaziwlari,  tilleri 

adamzat tariyxinin` o`tken da`wirlerin u`yreniwgepadalanatug`in tariyxiy hu`jjetler 

boladi..  Derektaniw-tariyx  ilimi  derekleri  haqqinda  ilim.  Shig`is  xaliqlarinin` 

tariyxin  u`yreniwge  tiyisli  dereklerge  Geradottin`  miynetleri,  Ktesi  Knidskiydin` 

G`Persiya  tariyxiG`  Polibiya  miynetleri  kiredi.  A`yyemgi  shig`is  xaliqlarinin` 

tariyxiy  dereklerine  jazba  derekler-patshalardin`  dizimi,  xronikalar,  pamflet, 

o`mirbayanlar,  qudayg`a  arnalg`an  jaziwlar,  traktatlar,  diniy  ha`m  xudojestvoliq 

a`debiyatlar ha`m dokumentalliq derekler-xojaliq esaplari, yuridikaliq ko`rsetpeler, 

jeke xatlar, dag`azalar, adminstrativlik instruktsiyalar kiredi.  

Materialliq  ma`deniy  esteliklerge-skluptura,  jipovis`,  arxitektura,  mu`sinler, 

keramika,  miynet  qurallari,  turaq  jaylar,  qorg`anlar  h.t.b.kiredi.  Esteliklerdin` 

basqa bir ideologiyaliq xarakterdegi tu`rlerine- xramlar, meshitler, siyiniw orinlari, 

qa`biristanlar h.t.b kiredi.  

Tariyxiy 

dereklerdin` 

tu`rlerine-meditsinaliq 

shig`armalar, 

tariyxiy 

xronikalar, tasqa jazilg`an jaziwlar kiredi. Mine usinday derekler tiykarinda shig`is 

xaliqlar tariyxi jaziladi. 



 



EGIPET 

1. Uliwma xarakteristika. 

2. A`yyemgi da`wir ha`m ertedegi patshaliq. 

3. A`yyemgi patshaliq. 

4. Birinshi o`tiw da`wir. 

5. Orta patshaliq ha`m ekinshi o`tiw da`wir. 

Т.т. Мысыр, фараонлар, пирамидалар курлысы, кулшылык дауир. 

   


A`debiyatlar 

 

Istochnikovedenie istorii drevnogo vostoka. M., 1984. 



Ksenofont Anabasis. M-L., 1951. 

Ksenofont Kiropediya. M., 1976. 

Korostovtsee M.A. Pistsi Drevnogo Egipeta M., 1962. 

Mat`e M.E. Drevneegipetskie mifi. M., 1956. 

Saydkulov T.S. ocherki istoriografii istorii narodov Sredney Azii     (chast` I) T., 

1992. 


 

1. 1. A`yyemgi Egipet Orta patshaliqtin` aqirina shekem. 

1. Uliwma mag`liwmat. 

 

Egipettin`  toliq  jazilg`an  tariyxi  bizin`  da`wirimizge  kelip  jetpegen,  bizin` 



da`wirimizge  kelip  jetken  birden  bir  tariyxi  Manefonnin`  grek  tilinde  jazilg`an 

G`Egipet  tariyxiG`  boladi.  Egipettin`  ju`da`  ertedegi  tariyxinda,  Manefonnin` 

miynetinde patshalar dizimi beriledi, biraq ol da toliq emes.  

 

Sonliqtan  a`yyemgi  Egipet  tariyxi:  tasqa  jazilg`an  jaziwlar,  u`lken 



moeumental` estelikler, xramlar, tabitlar tiykarinda jaziladi.  

Egipet  tariyxi  boyinsha  jazba  derekler  afroaziya  til  sem`yasina  kirgen  eski 

Egipet  tilinde  jaziladi.  Bul  jaziw  b.e.sh.  30-22  a`sirlerde  paydalanilg`an.  B.e.sh. 

22-16 a`sirlerde eski Egipet jaziwin Orta Egipet Yamasa klassliq Egipet da`wirinde 

de  paydalaniw  dawam  etti.  B.e.sh.  16-8  a`sirlerde  hu`jjetler  jan`a  Egipet  tilinde 


 

jaziladi.  Song`i  Egipet  jaziwi  b.e.sh.  VII  a`siri-eramizdin`  V  a`sirlerinde 



paydalanildi.  B.e.sh.      III-a`sirde  Nil  dolinasi  boyinda  grek,  grek-makedonlar  tili 

ken` taraladi. Ol til Egipetti arablar jawlap alg`ansha saqlanadi. 

Eramizdin` III-a`sirinen baslap, jaziw a`debiyatlar Kont tilinde jaziladi. Bul 

til Egipet-xristianlar arasinda ken` paydalaniladi.        VII-a`sirden baslap arab tili 

grek ha`m kont tillerin qisip shig`ara baslaydi.  

Egipette,  a`yyemgi  da`wirde  jaziwlar  tas,  ag`ash,  keramika  siniqlarina 

jazilg`an. Ko`birek papirusqa jazilg`an, papiruslar Egipettin` qurg`aq klimatlarinda 

jaqsi  saqlang`an.  Papiruslardi  kist  penen  kesip,  qamistan  pero  etip  jazg`an,  siya 

retinde  qara  ku`ye-oxra-qara  ha`m  qizil  kepken  kraskalardan  (suwg`a  kistlerdi 

basip) paydalang`an.  

Egipettin`  ieroglif  jaziwi  b.e.sh.  IV-III    min`inshi  jillari  payda  bolip,  oni 

eramizdin` IV-a`sirlerine shekem paydalanildi. 

 

1. 2. A`yyemgi da`wir ha`m ertedegi patshaliq 

 

  



Egipette  b.e.sh.  VI-V  min`inshi  jillardan,  neolit  da`wirinen  baslap  o`ndirip 

shig`ariw  xojalig`ina  o`tedi.  Bul  da`wirge:  Arqa  Egipette  Fayum,  Merim,  Qubla 

Egipette  Tasa,  Orta  Egipette  Badari  manzilgohlarinin`  materialliq  ma`deniyati 

kiredi.  

 

B.e.sh.  VI-V  min`inshi  jillari  Egipette  diyxanshiliq,  mal  sharwashilig`i, 



o`nermentshilik  ha`m  misti  qayta  islew  ka`rxanalari  isleydi.  Bunnan  keyin 

Egipettin`  dinastiya  da`wirine  shekemgi  jillari  yag`niy            b.e.sh.  IV  min`inshi 

jillardi o`z ishine alg`an da`wirlerde Egipet ja`nede rawajlanadi.  

 

B.e.sh.  3100-2800  jillari  Egipet  patshalig`i  eki:  joqarg`i  ha`m  to`mengi 



Egipet  bolip  bo`linedi.  Bul  patshaliqlardin`  orayi  Nexen  ha`m  Enxab  qalalari 

boladi. Arabsha El`-Kab (Qubla Egipet), Buto (Arqa Egipetke) kiredi. Dinastiyaliq 

da`wirge shekem, jatatug`in patshalardin` qa`biristanlari Enxabdan tabiladi.  


 

 



To`mengi  ha`m  Joqarg`i  Egipet  patshalig`ina  tiyisli  Palermo  tasina  oyip 

jazilg`an jaziw ha`m onin` siniq bo`lekleri Sitsiliyadag`i Palermo muzeyinde, Kair 

muzeyinde, London muzeylerinde saqlanbaqta. 

 

Palermo tasina jazilg`an jaziwda patsha atlari, belge baylanatug`in qayislar, 



patsha tajisi su`wretleri saqlang`an.  

 

Dinastiyaliq  da`wirge  shekem  a`yyemgi  Egipette  ieroglif  jaziwlari  payda 



boldi.                       

 

B.e.sh.  IV  min`inshi  jillardin`  aqirlarinda  Nildin`  arqa  bo`liminde  klassliq 



ertedegi ma`mleket du`ziledi.  

 

Axa  patsha  ati  menen  jan`a  dinastiya  da`wiri  baslanadi  ha`m  jilnama 



jaziladi.  Egipet  jaziwlarinda  Men,  Skarpion,  Narmer  patshalar  atlari  saqlang`an. 

Bulardan basqada ko`p patshalar o`tken. B.e.sh. 3100 jili Egipette Ertegi patshaliq 

da`wiri  baslanadi.  Ertedegi  dinastiya  haqqinda  maqliwmatti  Abidos,  Sakkara, 

Xeluandag`i, patsha nekronlari beredi.  

 

Egipettin` jazba estelikleri ekige bo`linedi:  



 

1.  Monumental`  estelikler,  stelp,  status,  tasqa  oyilip  saling`an  nag`is 

su`wretler. Olarda Egipet tariyxi haqqinda qisqa mag`liwmat beredi.  

2.  Mo`rler:  Mo`rler  Egipet  tariyxi  haqqinda  bahali  mag`liwmat  bere  aladi. 

Barliq  bahali  zatlar  u`lken  xumlarda,  yashik,  qutilarda  saqlang`an,  olar  bekitilip 

mo`rler  menen  basilg`an  boladi.  Mo`rlerde  patsha  atlari,  mekekme  ati,  zatlardin` 

mug`dari  aytiladi.  Mo`rler  ha`m  monumental`  estelikler  arqali  patsha 

ha`kimliginin`  (vlasttin`)  ku`sheygenin  bayqawg`a  boladi.  Egipette  I-II  dinastiya 

da`wirinde  taslardi  u`lken  qurilislarg`a  paydalang`anlig`i,  ko`rkem-o`nerdin` 

rawajlang`anlig`i seziledi. Enxaba qala diywallari gerbishlerden qalanadi. 

 

 

1. 3.  A`yyemgi patshaliq (III-IV dinastiya) 

 

 



A`yyemgi  patshaliq  haqqinda  arxeologiyaliq  mag`liwmatlar  kem.  Usi 

da`wirge  jatatug`in  Nubiyadag`i  metallurglar  qalashasi,  Gizadag`i  3-piramidani 



 

quriwshilar  jayi,  Bubastistag`i  xram,  V-dinastiyalardin`  quyash  xrami,  t.b.  kiredi. 



Bul  da`wirge  tiyisli  materiallardi  qa`bir  baslarindag`i  qurilislardag`i    jaziwlar 

beredi.  Qa`birler  basindag`i  taslardag`i  adamlarg`a  kerekli  bolg`an  kerekli  kiyim, 

awqatlari  tu`rleri,  qurallarin,  qa`bir  taslarda  da`ndi  egiw,  diyxanshiliqti  jiynaw, 

mallardin`  bag`iliwi,  adamlardin`  ko`rinisleri  saling`an.  Sol  qurilislardi  salg`an 

adam  atlari  jaziladi.  Izertlewshiler  bul  qurilislardi  izertlep,  ertegi  Egipet 

ja`miyetinin` sotsial-ekonomikaliq qurilisi haqqinda mag`liwmat aladi.            

 

Bay  mag`liwmatlar  Gize  nekropoli,  Abusir  ha`m  Sakkara  qa`birlerinde 



toplang`an.  Amerikali  alim  Dj.  Reyzner  Sakkar  nekropolin  izertlep  arnawli  kitap 

jazadi.  En`  u`lken  qa`birlerde  Dejali,  Xemamiy,  Kasr-Sayd,  Axmimi,  Deyr  Al-

Gebraviy,  Sheyx-Sayd  bolip,  bul  orinda  sol  oblastin`  ha`kimleri  ha`m  sem`ya 

ag`zalari jerlengen. 

 

Egipet  patsha  dekretlerin  1-ret  frantsuz  alimi  F.Veylem.  Koptos  xraminan 



tabadi.  Dekrette  xram  xizmetkerlerin  azat  etiw,  jan`adan  xramg`a  adamlar  qabil 

etiw haqqinda jazilg`an. 

 

En`  a`yyemgi  dekretti  IV  patshaliq  dinastiyasi  Shepseskaf  ha`m  VII-VIII 



dinastiyanin` son`g`i patshasi jazdirg`an. 

 

Papirusqa  jazilg`an  hu`jjetler  3-patshaliqtin`  IV  dinastiyasi  Neferirker 



ta`repinen  jazilg`an.  Bul  jaziwlar  xramnin`  zatlari,  xizmetkerler  sani,  xramnan 

aling`an zatlar, aziq-awqat mug`dari jazilg`an.  

 

Ko`plegen  mag`liwmatlardi  tsilindr  ta`rizli  mo`rlerden  aliwg`a  boladi. 



Qa`birlerde  o`legn  adamlardin`  zatlari,  o`mir  bayani  haqqinda  qisqasha  jaziladi. 

A`yyemgi  patshaliq  da`wirden  papirusqa  jazilg`an  kitaplar  saqlanbag`an.  Biraq 

piramidada tasqa jazilg`an u`zindi jaziwlar saqlang`an. 

 

1.  4. Birinshi o`tiw da`wiri. 

 

 

1-o`tiw da`wiri VII-X dinastiya da`wirlerine tuwra keledi. Bul da`wir: 1. 



VII-VIII dinastiyalardin` basqariw da`wirleri. 

 

2.  IX-X  dinastiyalar  da`wiri  bolip  ekige  bo`linedi.  Bul  da`wirlerde  epigrafiyaliq 



materiallar  ko`p  ushirasadi.  Bul  da`wir  materiallari  Memfis  qalasinan  ko`plep 

tabilg`an.  Memfis-Egipettin`  orayliq  basqariw  ha`m  a`skerlerinin`  toplang`an 

qalasi  bolg`an.  Memfiste  on  min`  a`skerler  toplanip  turg`an,  al  Gomerdin` 

mag`liwmatlarina  qarag`anda  Fiva  qalasinda  20  min`  a`sker  bolg`an.  Biraq  bul 

qalalar ele toliq izertlenbegen.  

 

IX-X  dinastiya  patshalarinin`  biri  o`zinin`  izinbasari  Merikarg`a  arnap 



siyasiy  kitap  jazip  qaldiradi.  Bunda  Egipettin`  siyasiy  jag`dayi,  asharshiliq  penen 

gu`resi, dushpannin` topilisi, ko`terilis haqqinda mag`liwmat qaldiradi.            

 

 

1. 5. Orta patshaliq ha`m ekinshi o`tiw da`wiri. 



 

 

Bul da`wir XI-XIII dinastiyalardin` basqariw da`wirlerin qamtiydi.  



 

Gerakleopol`skiy dinastiyasi qulag`annan son` Egipet                         XI 

dinastiyasinin`  1-patshasi  Mentuxotep  I  basshilig`inda  birigedi.  Bas  qalasi  Fiva 

bolip,  sol  da`wirdegi  monumental`  estelikleri  ha`m  eki  patsha  qa`biri  Fiva 

qalasinda  saqlang`an.  Fivada  Egipet  a`skerlerinin`  qa`birleri  de  tabiladi.  XI 

dinastiyanin` 2-3  10 jilliq  basqariwinan  keyin  Egipet patshalig`i  Amenemxet  I ge 

o`tip,  ol  XII  dinastiyag`a  tiykar  saladi.  Usidan  baslap  Egipet  200  jil  dawaminda 

tinishliqta jasaydi.  

 

Arxeologlar, Senusert II patsha piramidasin, Amenemxet 3 ha`m             4 



xramlarin ha`m Babastis qalasinda XII dinastiyanin` sarayin tawip qazip u`yrenedi. 

 

Orta  patshaliqtin`  Abidos  nekropolin  qazip  u`yrengeninde,  Egipettin` basqa 



rayonlarinan kelip bul nekropolda kenotaf qa`birlerdi, qorg`anlari aniqlanadi.    

 

Arxeologlar  Nubiy  qalasin  qazip izertlegende  qala diywallarin  tabadi,  Qizil 



ten`iz  jag`asinan  Egipet  porti  tabiladi.  13  dinastiya  da`wirinde  1-kitapxana 

bolg`anlig`i  aniqlanadi.  Ramessiya  qa`birinde  jazilg`an  mag`liwmatlarg`a 

qarag`anda kitapxanada eki min`nan artiq kitap bolg`an. Usi waqitta diniy kitaplar, 


 

matematika,  meditsina,  juldizlar  haqqinda  kitaplar  bolg`an.  Egipet  usi  da`wirde 



Palestina, Siriya, Krit, Italiya, Aziya, Afrika menen baylanista bolg`an. 

 

Egipet jan`a patshaliq ha`m son`g`i da`wirde  

(XVII-XVIII dinastiya) 

 

 



XVII-XVIII  dinastiyaliq  patshalardin`  tusinda  Nil  da`r`chsi  boylarinda  bir 

neshe xramlar  salindi.  Amenxotep  III  tusinda  Luxsor,  Karnak,  Sambe  qalalarinda 

u`lken  qurilislar  qurildi.  Tutmos  III  qa`biri  turg`an  Karnaks  xram  diywallarinan 

Tutmos III ke arnalg`an gimn tabildi.  

 

XVIII dinastiya da`wirine tiyisli Axetaton qalasin qazip izertlegende Egipet 



tariyxina tiyisli arxiv tabildi. Arxiv b.e.sh. II min`inshi jillar ortasinda akkad tilinde 

jazilg`an  bolip,  350  den  ko`birek  klinipis  tablitsaliq  jaziwdan  turadi.  Bul  jaziwda 

Egipettin` Jaqin Shig`is elleri: Mitan, Xett, Vabilon ma`mleketleri  menen qatnasi 

haqqinda  jaziladi.  XVIII  dinastiya  waqtinda,  Xmos  I  tusinda  matematika  kitabi 

jaziladi. Egipette XVIII dinastiya da`wirinde suw saati (klepsidr) oylap tabiladi.  

XIX-XX dinastiya. 

 

 



XIX-XX  dinastiya  da`wirinde  Fiva,  Abidos,  Nubin  qalalarinda  u`lken 

qurilislar  qurildi.  Ramses  II  patshanin`  Xett  patshasina  jazg`an  xatinda,  o`zinin` 

kesel qiz apasina vrach jiberiwin iltimas etip jazadi.  

 

Bul dinastiyanin` monumental` xramlari Nubinnin` ko`plegen jaziwlari ha`m 



su`wretleri menen bezeldi. Ramses V patshaliq etken da`wirde papirusqa jazilg`an 

hu`jjetlerde egislik jerdin` ko`lemi, xramdag`i adamlar sani, ku`sh-ko`likler tu`rleri 

haqqinda mag`liwmatlar saqlang`an. 

 

Jan`a 



patshaliq 

tariyxina 

baylanisli 

Deyr 


Al`-Baxri 

qa`birinnen 

G`O`lilerpdin`  kitabiG`  degen  papirus.  Terige  jazilg`a  a`debiyat  tabildi.  Bul 

a`debiyat sarkofagqa salinip saqlanadi.  

 

Usi dinastiyalar da`wirinen bizin` da`wirimizge  shekem  papirusqa  jazilg`an 



matematika, meditsina, astronomiya tuwrali qisqasha mag`liwmatlar jaziladi. 

 



 



Son`g`i da`wir. 

 

Son`g`i  da`wir  b.e.sh.  I  min`inshi  jillar  dawam  etti.  B.e.sh.  343  jili  XXX 



dinastiyanin`  qulawi  menen  Egipet  o`z  g`a`rezsizligin  tamamlaydi.          B.e.sh.    I 

min`inshi  jillar  basinda  Egipettin`  bas  qalasi  Tanis  bolip,  qalada        XXI-XXII  

dinastiya  patshalari  nekropoli  tabildi.  Bul  jerden  Psusennes,  Takelot  II 

patshalardin`  sarkofagtag`i  mumiyalari  ha`m  patshalar  menen  birge  ko`plegen 

bezeniw zatlar, mu`sinwler tabildi.  

 

Arxeologlar  ta`repinen  Joqarg`i  Egipet  qalasi  Teudjoy  ha`m  Qubla 



Egipettin` Elefantin qalalari izertlenedi. 

 

Elefantinnan  tabilg`an  Aramey  hu`jjetinde  Egipettin`  qubla  shegarasin 



qorg`ap turg`an Ywdey a`skeri gornizoni boladi.  

 

Bul  da`wirde  Egipet  Iren  Axamaniylerinin`  bir  oblastina  aylandi. 



Elenfantinde  Xorezmnen  de  barg`an  a`skerler  boladi.  Son`g`i  da`wirde,  jerlerdi 

xramlarg`a  beriw,  dawagerler,  kelisim  du`ziw,  arendag`a  jer  aliw  haqqinda 

jazilg`an hu`jjetler tabildi.  

 

Egipetti  Efiopiya  basqarg`an  jillarg`a  tiyisli  jaziwlar    epigrafikaliq 



jaziwlarda jaziladi.  

 

Antik avtorlar. 

 

 

Egipet  tariyxi  haqqinda  jazg`an  antik  avtorlari  Geradot  (b.e.sh.  V  a`sir), 



Diodor (b.e.sh.  I a`sir),  Strabon  (b.e.sh.  I a`sir-b.e.  I  a`siri),  Plutarx  (I-II  a`sirler), 

Geradottin`  birinshi  kitabi,  Diodordin`  G`tariyxiy  kitapxanasiG`,  Strabonnin` 

G`On  jetinshi  kitabiG`  Egipettin`  a`yyemgi  da`wirine  arnalg`an.  Plutarx  G`Iside 

ha`m OsirsG` qudaylarg`a arnap arnawli traktat jazadi.  

 

Grek  tariyxshisi  Geradot  Egipetlerdin`  ta`biyatin,  xalqini  turmisin, 



da`stu`rin, tariyxin, dinin jazip qaldiradi. Geradot o`z esitkenin, ko`rgenin jazadi.  

 

Diodottin`  kitabinda  Gekateydin`  miynetinen  paydalanadi.  Onin`  kitabinda 



b.e.sh. IV a`sirdegi waqiyalar so`z etiledi.  

 

10 


 

Strabon  o`zinin`  G`GeografiyaG`  degen  miynetinde  Egipettin`  ta`biyati, 

xojalig`i,  xalqinin`  turmisi,  Nil  da`r`yasi  boyindag`i  xaliqtin`  ka`sibin  jazadi. 

Strabon miyneti Egipet xalqinin` turmisin, Egipettin` qon`sisi Afrika xalqi menen 

salistirip  u`yreniwge  bahali  miynet  boladi.  Strabon  Egipettin`  en`  u`lken  qalalari, 

arxitekturaliq estelikleri. qon`si eller menen baylanislarin jazadi.  

 

Plutarx traktati  G`Ob  Iside ha`m  OsirsindiG`,  Egipet  jazba tekstleri bo`lek-



bo`lek  beriledi.  Bul  traktatta  Egipotolg  G.Partaya  ha`m  T.Xopfnerler  ta`repinen 

basilip shig`arildi. 

 

Fukidid,  Isokrat,  Platon,  Aristotel`,  Aristofan,  t.b.  grek  avtorlari  Egipet 



tariyxi, xojalig`i, dini, ma`deniyati haqqinda mag`liwmat beredi.  

 

Latin avtorlari Pliniya Starshiy (I a`sir) o`zinin` G`Estestvennaya istoriyaG` 



degen  miynetinde  Egipettin`  ekonomikasi,  ta`biyati  haqqinda  mag`liwmat  beredi. 

I-II  a`sirlerdegi  Tatsittin`  tariyxiy  miynetinde  a`yyemgi  Egipettin`  bir  qansha 

tariyxiy  arxitekturaliq  estelikleri  so`z  etiledi.  Ja`nede  Fiva  qala  qarabaxanasinan 

tabilg`an  a`yyemgi  jaziwlar,  xramdag`i  su`wret  syujetleri  aytiladi.  Tariyxshi 

Egipettin` basip aliwshiliq atlanislarin so`z etedi.  

 

IV  a`sirde  jasag`an  Rim  tariyxshisi  Ammian  Martsellin  G`TariyxG`  degen 



kitabinda  Fiva  qalasi,  a`yyemgi  Egipet  jaziwlari  ha`m  ma`deniyati  haqqinda  so`z 

etiledi.  Egipet  haqqinda  ko`pg`ana  derekler  bizin`  da`wirimizge  kelip  jetpegen. 

Ma`selen, Miletli Gekaten (b.e.sh. VI a`sir) Abderli Gekaten      (b.e.sh. IV a`sir) 

lerdin` jazg`an kitaplari saqlanbag`an. Biraq bul eki tariyxshilardin` miynetlerinen 

Geradot  ha`m  Diodotlar  paydalandi.  Manefonnin`  G`Egipet  tariyxiG`  kitabinan 

u`zindi mag`liwmatlar kelip jetken. Bunda Evreylerdin` Egipetke kelgeni jaziladi. 

Bul  miynet  Aleksandriykiy  kitapxanada  saqlanbaqta.  Manefon  Egipet  tariyxin          

30 da`wireg bo`ledi. Onin` jazg`an G`Egipet tariyxiG` 3 tomnan ibarat bolip,     I 

tomi  1-20  dinastiya  tariyxina,  2-7  dinastiya,  3-11  dinastiya  tariyxina 

bag`ishlang`an.  Manefonnin`  miyneti  Egipet  tariyxi  ushin  bahali  bolip,  b.e.sh.  III 

min`inshi jillardan, b.e.sh. I min`inshi jillarg`a shekemgi da`wirlerdegi waqiyalardi 

so`z  etedi.  A`yyemgi  Egipet  tariyxin  u`yreniw  boyinsha  1881-jili  Kairda  frantsuz 

arxeologiyaliq instituti sho`lkemlestirildi ha`m ol 100 jil dawaminda isleydi. 


 

11 


 

XIX a`sirdin` 80 jillarinan baslap Frantsiya menen Angliya jarasadi. Egipet 

ja`miyetin  u`yrenetug`in  sho`lkem  du`ziledi.  Bul  ja`miyet  Egipet  boyinsha 

arxeologiyaliq  izertlew  ju`rgizip  Nubiya,  Arqa  Sudan  jerlerin  izertlep  arxeologo-

epigrafikaliq materiallar tiykarinda 100 legen tomliq kitap baspadan shig`ardi. 

 

1870 jildan baslap ermitaj ilimi xizmetkeri V.S. Golonishev Egipet tariyxina 



qizig`ip, Egipet papiruslarin jiynap, G`Un amunanin` Biblge ju`risiG` degen kitap 

jazadi.  1960-1963  jillari  Nubiyada  B.B.  Piotrovskiy  basshilig`inda  sovet 

arxeologlari isleydi. 1964 jili G`Qa`dimgi NubiyaG` degen miynet jaziladi.  

 

Birinshi ja`ha`n urisinan keyin Egipette Angliya-amerika arxeologlari jumis 



alip baradi.  

 

Olar  Tutanxamona  grobnitsasin  Kerma,  Lisht,  Gizede  patsha  qa`birlerin 



ha`m Fiva nekropolin aship izertleydi. 

 

Anglichan  N-de  Garris  Devis  o`zinin`  hayali  Nina  Devis  penen  birge 



faraonlardin`  qa`birlerinen  shiqqan  epigrafikaliq  jaziwlardi  jiynap  kitap  qilip 

shig`aradi. 

 

Ekinshi  ja`ha`n  urisinan  keyin  Egipet,  Nubiya,  Sudan  tariyxin  u`yreniwge 



Chexoslovakiya, Polsha, Nemets alimlari kirisedi.  

 

Eski  Egipet  jaziwlarin  izertlep  Z.Jaba,  M.Verner  (Chexoslovakiya), 



epigrafikaliq esteliklerdi u`yrengen F.Xintse, V.F. Reynek (nemets) h.t.b. boldi.    

 

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð` 

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð` 

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð` 

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð`     

q. Åãèïåò ïàòøàëû2û 3àé æåðäå æàéëàñ3àí? 

w. Åãèïåò ïàòøàëû2û 3àøàí ïàéäà áîëäû? 

e. Åãèïåò ïàòøàëû2ûí íåøå äèíàñòèÿ áàñ3àð2àí? 

r. Åãèïåò õà33ûíäà 3àíäàé ìà2ëóìàòëàðäà áèëåñèç? 

t. Àíòèê àâòîðëàðäû àéòûí? 



 

12 


 

ALDING`I AZIYА 

 

Ðåæå`  



q. Ìåñîïàòàìèÿ   1ééåàãè ä17èðäå  Øóìåð 81ì Àêêàä. 

w. Ìåñîïàòàìèÿ   1ééåìãè äåðåêëåðäå. 

e. Æàçáà  äåðåêëåð. 

r. Ïàòøà äèçèìëåðè. 

t. Õîæàëû3 86ææåòëåðè. 

y. Þðèäèêàëû3 86ææåòëåð. 

u. Èëèìèé  òåêñòëåð. 

i. Àðõåîëîãèÿëû3 ìàòåðèàëëàð. 

Ò.ò.

Ò.ò.


Ò.ò.

Ò.ò. Ìåñîïîòàìèÿ, ïàòøà äèçèìëåðè, Øóìåð, Àêêàä.   

    

    


!äåáèÿòëàð

!äåáèÿòëàð

!äåáèÿòëàð

!äåáèÿòëàð....    

 

q.Èñòî÷íèêîâåäåíèå èñòîðèè äðåâíåãî Âîñòîêà.  Ì. qoir 



w.Àðóòêÿí.Í.Â. Íîâûå íàäïèñè Êàðìèð-áëóðà. Åðåâàí. qoyy 

e.Àôàíàñüåâà.Â.Ê.  Ãèëüãàìåí  è  Ýíêèäó.  Ýïè÷åñêèå  îáðàçû  â  èñêóññòâå.  Ì. 

qouo. 

r.Äàíóàìàåâ.Ì.À. Âàâèëîíñêèå ïèñöû. Ì. qoie. 



t.Äðâíèå ÿçûêà Ìàëûé Àçèÿ. Ì. qoi0. 

 

13 


y.Ðüÿêîíîâ.È.Ì. Ýïîñ î Ãèëüãàìåøå. Ì-Ë. qoto. 

                                   

Q

Q

Q



Q. Ìåñîïàòàìèÿ 1ééåìãè ä17èðäå

. Ìåñîïàòàìèÿ 1ééåìãè ä17èðäå

. Ìåñîïàòàìèÿ 1ééåìãè ä17èðäå

. Ìåñîïàòàìèÿ 1ééåìãè ä17èðäå    

((((á

á

á



á....ý

ý

ý



ý....ø

ø

ø



ø. 



IV-III-min`inshi jillarg`a shekem.) 

 

Mesopatamiyanin` en` a`yyemgi tariyxi yag`niy paleolitten               b.e.sh. 



III-min`inshi jillari, tek materialliq madeniyati tiykarinda u`yreniledi. 

En`  a`yyemgi  an`shilardin`  paleolit  da`wirine  tiyisli  Barda-Balqa,  Shanidir 

qonislig`inda ha`zirgi Kurdustan territoriyasinan tabilg`an.  

Mezolit  da`wiri  (b.e.sh.  XI-VI-min`inshi  jillar)  g`a  tiyisli  Zavi-Chemi-

Shanidir,  Mlefaat,  Karim-Shaxir,  qonis  orinlari  qazip  izertlegende,  olardin` 

o`ndiriwshi  xojalliqq  o`tkenin,  diyxanshiliq,  mal  sharwashilig`i  menen 

shug`illang`ani aniqlandi. 

Neolit  da`wirinde  (b.e.sh.  VII-V-min`inshi  jillar)  Ìåñîïàòàìèÿäà 

áèðíåøå àðõåîëîãèÿëû3 ì1äåíèÿòëàð ïàéäà áîëàäû. Ñîëàðäàí á.ý.ø. VII-

VI-min`inshi jillarg`a tuwra keletug`in Djarma ma`deniyati,     b.e.sh. VI-min`inshi 

jillarg`a  tiyisli  Xassun  ma`deniyati  b.e.sh.V-min`inshi  jillarg`a  tiyisli  Tell`-Xalaf 

ma`deniyati boladi. Bul ma`deniyattan bizin` da`wirimizge shekem qonis orinlari, 

qa`birleri kelip jetken. B.e.sh. VII-min`inshi jillardan bir topar xaliqlar baslap eki 

da`r`ya  aralig`ina  shig`istan  batisqa  qarap  Zagras  tawinan  to`menge  tu`sip  qonis 

basadi.  Usi  da`wirde  eki  da`r`ya  aralig`inda    qoldan  su`wg`arip  egin  egip 

diyxanshiliq  etiw,  o`nimlerdi  saqlaw  usillari  payda  boladi.  Arxeologiyaliq 

tabilmalar  gu`lalshiliq,  toqimashiliq,  zergershilik,  taslardan  buyimlar  islew 

ustaxanalarinin`  bolg`anin  da`liylleydi.  Mesopatamiya  xalqinin`  Kishi  Aziya, 

Siriya,  Iran,  Kavkaz-Arqa  Kavkaz  elleri menen baylanislarin keramika,  monshaq, 

qurallar  da`liylleydi.  Jay  qurilislari,  qa`biristanlar  olardan  tabilg`an  buyimlar, 

Mesopatamiyada ha`r-tu`rli etnoslardin` o`mir su`rgeninen  derek beredi.  


 

14 


El-Ubeyd  da`wirinde,  Mesopatamiyanin`  ekonomikasi,  o`nermentshiligi 

ja`nede  o`sedi.  U`lken  kanallar  qaziladi,  suwg`ariw  tarawlari  ken`eyedi,  arba, 

kemeler  menen  baylanis  jasaydi.  Uruk  da`wirinde  qala  payda  boladi.  Qalada 

o`nermentshilik,  sawda  rawajlanadi,  saraylar  salinadi.  B.e.sh.  IV-min`inshi  jillari 

u`lken  Xram  kompleksi  quriladi.  B.e.sh.  IV-III-min`inshi  Urukta  Ana  qudayina 

arnap  “Aq  Xram”,  Tep-Gavrde    3    Xram    Tell-Brakta    “Karamatli  oka”    Xrami 

salinadi.  Xramlar ideologiyaliq orayg`a aylanadi. B.e.sh. IV-min`inshi jillari-Uruk 

da`wirinde  ilayg`a  su`wret  ta`rizli  etip  jaziw  (piktografiya)  payda  boladi.  Onin` 

su`wret belgileri 2000 bolg`an. Bul jaziwda atizlar ko`lemi, patsha qaznasina  aziq-

awqattin`  kelip  tu`siwi,  jer  atlari  jaziladi.  Jaziwlar  Xramlarda  ko`p  ushirasadi. 

Solay  etip    Eki  da`r`ya  aralig`i  en`  da`slep  a`yyemgi  ja`miyetlik  du`zim  qulap, 

ertedegi  klassliq  ja`miyet  ornag`an  a`yyemgi  tsivilizatsiya  ochaqlarinin`  biri 

boladi. 

B.e.sh.  3-min`inshi  jillari  Mesopatamiya  tariyxinda  Shumer  ma`deniyati 

qa`liplesip  rawajlanadi  ha`m  Mesopatamiya    tsivilizatsiyasinin`  qa`liplesken 

o`siwine  Shumerlerge    shekem  eki  da`r`ya  aralig`inda  jasag`an  jergilikli  xaliqlar 

u`lken  u`les  qosadi.  Bul  da`wirdegi  turmis  tariyx  arxeologiyaliq  materiallar  ha`m 

a`yyemgi shig`is xaliqlarinin` jazba derekleri  arqali jazilip qayta tiklenedi. B.e.sh. 

3  min`inshi  jillardag`i    Mesopatamiya  tsivilizatsiyasina    tiyisli  jazba  derekler 

Shumer  ha`m  Akkad  tillerinde  jaziladi.  Mesopatamiya  tariyxina  tiyisli    Klinopis 

jaziwlar ele toliq u`yrenilmegen ha`m olardin` datalari  aniqlanbag`an. 

B.e.sh.  3  min`inshi  jillarda  jazilg`an  jazba  dereklerdin`  ko`bisi  patsha 

jaziwlari  bolip,  olar  patshalar  atinan  yamasa  qala-ma`mleketler  hu`kimdarlari 

atinan  jaziladi.  Patsha  jaziwlari  xatlar,  pa`rmanlar,  sudebnikler,  dogovorlar, 

tekstler,    qudayg`a  arnalg`an  jaziwlar,  qurilislar  haqqinda  patshalardin` 

qaharmanliq isleri haqqinda boladi. A`yyemgi Xramlarg`a arnap jazilg`an jaziwlar  

b.e.sh.  27-25-a`sirlerge  tiyisli  yamasa    II-III  erte  dinastiyaliq  da`wirge  tiyisli. 

Shumer qalalari Eredu, Ura, Uruk, Lagash ha`m Gired qalalarin qazip izertlegende 

ko`plegen  patsha  jaziwlari  tabildi.  1878-jili  Tello  qalasin  qazip  izertlegende 

(b.e.sh.  2318-2312  jj)  ilayg`a  jazilg`an,  Uruinimgin  qala  ha`kiminin`  jaziwi 



 

15 


tabiladi.  Bul  tekstte,  saliqlardan  jen`illik  beriw,  chinovniklerdin`  huqiqlarin 

sheklew haqqinda jazilg`an. Bunday jaziwlar Shumer qala-ma`mleketinin` sotsial-

ekonomikaliq  turmisi  haqqinda  mag`liwmat  beredi.  B.e.sh.  22-a`sirde  jazilg`an 

jaziwda,  Xram  qurilisina  qurilis  materiallarda  a`kelgeni,  jergilikli  xaliqti  qurilis  

isineu`  qatnastirg`ani,  qudaydi  maqtap  jazilg`anlari  aytilg`an. B.e.sh. 2093-  2046-

jillari  Suz  qalasin  qurg`anda  jazilg`an  jaziwda,  3-Ura  dinastiya  patshasinin` 

Inshushinak  qudayg`a  arnap  Xram  saldirg`ani  jaziladi.  B.e.sh.  2236-2200-jillari 

Akkad  da`wirine  tiyisli  Naram-Suennin`  jen`is  stelasindag`i  jaziw,  akkadlardin` 

Lullube  qa`wimler  u`stinen  jen`iske  eriskeni  so`z  etiledi.  Ja`nede  jaziwlarda 

Sargon  ha`m  Naram_Suen  patshalardin`  Batis  ellerge  ju`risi  ha`m  jen`isleri  so`z 

etiledi.  

Ura  dinastiyasinin`  3-patshasi    Ibbi-Erra  (2027-2003  j)  ha`m  onin`  a`sker 

basshisi  Ishbi-Erra  jaziwinda  G`Shumer  ha`m  Akkad  patshalig`iG`  nin`  qulay 

baslag`ani jaziladi. 

Patsha  o`zinin`  a`sker  basshisi  Issinlerden  da`n  satip  alip,  oni  Ur  qalasina 

a`keliwde  talap  etedi.  Polkovodts  Ishbi-Erra,  amorenlerdin`  topiliwi  na`tiyjesinde 

bul  pa`rmannin`  orinlanbaytug`inin  xabar  etedi  ha`m  ko`shpelilerden  Issin, 

Nippurda qorg`awg`a isenim beriwdi soranadi. Bug`an juwap retinde patsha Ishbi 

A`rrani    Nippur  ha`m  Issindi  qorg`aytug`in  nachal`nigi  etip  tayarlaydi,  usidan 

paydalang`an Ishbi-Erra o`zin Issinnin` dep dag`azalang`an. Suzdag`i Inshushinak 

quday  Xramin  qazip  izertlegende  ilay  tablitsag`a  Elam  tu`rinde  dosliq  haqqinda 

dogovor    teksti  tabiladi.  Bul  sha`rtnamani  Naram_Suen  menen  Elam  patshasi  Xit 

du`zedi. Sha`rtnamada Akkad ha`m Elam qudaylarina guwa boliwdi o`tinish etedi. 

Sha`rtnamada  Akkad  patshasi  Naram-Suen  Suz  qalasina  sawg`a  menen  elshi 

jiberedi.  Elam  patshasi  Naram-Sueng`a  qosimsha  a`sker berip, Elam  ha`m  Akkad 

elleri sirtqi dushpang`a birge urisatug`ini haqqinda tekste so`z etiledi.  

Tekste, “`Bul ellerde birlik bolsin, Naram-Suen dushpani menin` dushpanim, 

Naram-Suen dosti menin` dostim” dep jazilg`an. 

1952-jili A.Q.Sh. alimi S.N.Kramer Stambul muzeyinde b.e.sh. 2112-2094-

jillarg`a  tuwra  keletug`in  Ur-Nammudin`  Sudebnik  tekstin  tabadi.  Onda  30  day 



 

16 


stat`ya  bolg`an,  onda  sem`ya  katnasiqlari,  qashqan  qullardi  uslag`anda 

xoshametlew, t.b. haqqinda jaziladi.  

Mesopat`miyanin`  qa`dimgi  tariyxin  u`yreniwde  patshalardin`  dizimi 

ja`rdem  beredi.  En`  birinshi  patsha  dizimi  G`Shumer  patshalarinin`  atlariG`  dep 

ataladi.  B.e.sh.  2000-jillari  Shumer  patsha  dizimlerine  qarap  assiriya,  vaviloniya 

patshalarida du`zedi. 

Shumer  patsha  du`zimleri,  toliq  saqlang`an.  Patsha  familiyalarinda          8-10 

patsha  ati  bolip,  olar  Ereda,  Bad-tibir,  Larake,  Sappare  ha`m  Shuruppak 

qalalarinda  otirip  basqarg`an.  B.e.sh.  III-min`inshi  jillari  Mesopatamiyada 

“Dinastikaliq  xronika”  payda  boladi.  Bunda  patsha  dinastiyasi,  patshalardin` 

qa`biristani,  jerlengen  orinlari  jaziladi.  Bizin`  da`wirimizge  shekem  Nineviidag`i 

Ashshurbanapal  bibliotekasinda  saqlang`an  tablitsa-jaziwlar  kelip  jetken. 

Mesopatamiya  ha`r-tu`rli  jil  sanaw,  belgili  bir  waqiyalardan,  patshalardin`  taxtqa  

otiriwinan  baslanadi.  Patshanin`  taxtta  otirg`an  jili,  Kanal  qazilg`an  jil,  Elam 

a`skerlerinin` jen`iske erisken jili t.b. 

Mesopatamiyada  ko`plegen  hu`jjetler  Xram  ha`m  patsha  saray  arxivlerinde 

saqlang`an.  A`yyemgi  xojaliq  hu`jjetleri  Uruk  ha`m  Djemdet-Nasr  qalalarinan 

tabiladi.  Arxivlerdegi  hu`jjetlerge  raspaki,  tovarlardin`  tu`siwin  ha`m  berilgenin 

esapqa  aliw,  instrumentler,  mallar,  qullar,  esabatlar.  Xatlar  t.b.  kiredi.  Misali 

patsha saray arxivinde Elam elshisine bir neshe qoylardi berilgeni jazilg`an. B.e.sh. 

III-min`inshi  Mesopatamiyada  yuridikaliq  hu`jjetler  ko`p  taraladi    1894-jili  Tello 

qalasin  qazip  izertlegende  3-Ura  dinastiya  da`wirine  tiyisli  sud`yaliq  hu`jjetler 

tabiladi.  Bunda  neke  qag`iydalarin  buzg`ani,  na`siilik  ma`selesi,  qullar  haqqinda 

ma`seleleri  boyinsha  hu`jjetler  tabiladi.  Arxivte  urilardin`  jazasi,  qullar  huqiqlari 

haqqinda hu`jjetler saqlang`an. 

B.e.sh.  III-min`inshi  jillarg`a  tiyisli  Shumer  ha`m  Akkad  jaziwlarinda 

mifologiyaliq  syujetler  saqlang`an.  1889-1900-jillar  2000  tablitsa  tekstleri  tabilip, 

onda  patsha  gimnleri,  qudaylarg`a  arnalg`an  gimn,  qalalardin`  qulag`anina  arnap 

jilawlar,  tolg`awlar  qosiq  qatarlari  menen  jaziladi.Ma`selen  Umma  Lugalzagesi 

ha`kimi  ta`repinen  Lagash  qalanin`  qiyraliwi,  Akkadha`m  Shumerdin`  qiyin 



 

17 


jag`dayi  jaziladi.  Shumerlerdin`  epikaliq  poemasi  “Enmerker  ha`m  Ulli  jrets 

Aratta”,  “Gil`gamesh  ha`m  Aga”  da  Mesopatamiya  ja`miyetindegi  ishki  qarama-

qarsiliqlar  jaziladi.  B.e.sh.  2000-jillardin`  basinda  Mesopopatamiyada    Shumer-

Akkad  xaliqlarinin`  naqil-maqalalarinin`  jiynag`i  du`ziledi.  Onda  bul  xaliqlardin` 

aqillig`i,  so`zge  sheberligi,  qarim-qatnasi,  maqalalari  jaziladi.  Mesopotamiyada 

ilimiy  tekstler  ha`m  so`zlikler  (slovarlar) jaziladi.  B.e.sh.  XXVII-XXIII-a`sirlerge 

tuwra  keletug`in  ilimiy  tekstke  eki  tilde  (shumer-eblayt)  jazilg`an  so`zlik  Tell-

Mardixten  tabilip  ol  3000  so`zden  turadi.  Ilimiy  tekstlerde  qudaylardin`  ati,  63 

xizmettin`  tu`rleri  jaziladi.  Bul  so`zliklerde  jerr  atlari,  sol  da`wirdegi  tariyxiy 

geografiyaliq  ortaliqti  qayta  tiklewge  ja`rdemlesedi.  B.e.sh.  3000-jillarg`i 

Mesopotamiya  tariyxin  jaziwda  arxeologiyaliq    esteliklerdin`  orni  ulli. 

Mesopotamiya  territoriyasinda  150  jildan  beri  arxeologiyaliq  qazip  izertlew 

jumislarin  alip  barmaqta.  1887-1900-jillari  frantsuz  arxeologlari    E.  Sarzek 

basshilig`inda  Tello  qalasinda  2  sezon  arxeologiyaliq  izertlew  alip  bardi.  10000 

artiq  Klinopis  hwjjetler  tabildi.  1889-1900-jillari  Nuffar  qalasinan  Xram 

kitapxanasi  ashilip,  20000  tablitsa  tabildi.  1902-1903-jili    nemis  arxeologlari  Fari 

qalasinan  ha`r-tu`rli  arxeologiyaliq  materiallar  tawip  aldi.  1928-1939-jillar  nemis 

arxeologlari  Urukta,    1953-1969-jillar  ital`yan  arxeologlari    Tell`-Mardixta 

izertlew juumislarin ju`rgizdi. A`yyemgi Mesopotamiya qalalarinan Vavilon-1000 

ga, Uruk 440 ga, Ashshur-60 ga bolg`ani aniqlandi.  Mesopotamiyada arxeologlar 

aerofotos`emka usilinda islep, ko`p jan`aliqlar ashti, jan`a estelikler tawip izertledi.    

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð` 

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð` 

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð` 

Òåìàíû áåêêåìëå7 óøûí ñîðà7ëàð`     

q. Ìåñîïîòàìèÿíû4 æàéëàñû7û 

w. Øóìåð 81ì Àêêàä ì1ìëåêåòëåðèíè4 ïàéäà áîëû7û 

e. Óðà äèíàñòèÿñûíû4 òèéêàðûí ñàëû7øû ïàòøà 

r. Øóìåð 81ì Àêêàä æàçû7ëàðû  




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling