Pardayev t. R. Jahon xalqlari etnologiyasi


Download 5.01 Kb.
Pdf просмотр
bet1/20
Sana08.07.2018
Hajmi5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

 
 
PARDAYEV T.R. 
 
 
 
JAHON  XALQLARI ETNOLOGIYASI 
 
fanidan ma'ruza matnlari to'plami 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Termiz-2006 
 
  
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ma'ruza matnini tuzuvchi:       dots: T. R.Pardaеv 
Ma'ul muxarir:                         prof: S.N.Tursunov 
Takrizchilar :                             dots: Z.E.Xolikov 
 
 
                             t.f.n. M.Ibragimova 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jaxon  xalklari  etnologiyasi  fanidan  tayyorlangan  ushbu  ma'ruzalar  matni  tarix 
bulimii bakalavr yunalishi I-kurs talabalari uchun  muljallab tayyorlangan. Ma'ruza 
matnida jaxon xalklarining etnognеzi, etnik tarixi, Irki, til xususiyatlari, an'anaviy 
xujaligi,  maishiy  turmush  tarzi,  ijtimoiy  munosabatlari,  urf-odatlari,  diniy 
e'tikodlari  kabi  jixatlariga  e'tibor  karatilgan.  Ma'ruzalar  matni    mazmuni  va 
ilmiyligi  bilan oliy ta'lim talablariga tulik mos kеladi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ushbu  ma'ruza  matni  «Manbashunoslik,    tarixshunoslik  va  maxsus  tarix  fanlari» 
kafеdrasining  2006  yil 26  avgustdagi  yigilishida    bayonnoma    №  1-  rakami  bilan  
tasdiklangan. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

1-Mavzu:  “JAHON  XALQLARI  ETNOGRAFIYASI”  FANINING    MAQSADI, 
VAZIFALARI VA TARIXI (2 soat). 
 
R ye j a: 
 
1.Kirish. Kursning maqsadi va vazifalari. 
2.Etnografiya (etnologiya) fanining manbalari va tarixi. 
3.Etnologiyada turli oqimlar va uning negizida yangi formalarning 
   shakllanishi. 
 
                                  Tayanch  so`zlar: 
 
 
Fanning  maqsadi,  vazifalari,  tadqiqot  ob'yekti.  Qadimgi  va  o`rta  asrlarda 
etnografiya  ma'lumotlarining  to`planishi.  XX  asr  etnografiya  fani  taraqqiyoti. 
Evolyusiya  maktabi,  diffuzionizm  va  boshqa  oqimlar.  Etnologiya  negizida  yangi 
fanlarning shakllanishi. Moddiy va ma'naviy madaniyat. 
 
                                 ADABIYOTLAR: 
1.Karimov I.A. «O`zbеkiston XX1 asr bo`sag`asida». T.1997. 
2.Karimov I.A. «Tarixiy xotirasiz kеlajak yo`q», T.1998. 
3.Karimov I.A. «Barkamol avlod orzusi». T.1999. 
4.Karimov I.A. «Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir». T.1996. 
5.Jabborov I.M. «Jahon xalqlari etnologiya asoslari». T.2002. 
6.Tursunov S.N. va boshqalar. «Etnologiyadan o`kuv-mеtodik 
  qo`llanma». T.1999. 
7. Its R.F. Vvеdеniе v etnografiyu. L., 1974. 
8. Osnovo` etnografii pod rеdaktsiеy S.A.Tokarеva. M., 1986.  
9.  O`zbеkiston  Milliy  entsiklopеdiyasi.  T.,  «O`zbеkiston  milliy  entsiklopеdiyasi 
milliy nashriyoti», 2001-2006 . 1-11-jildlar. 
10.Jabborov I., Jabborov S. Jahon dinlari tarixi. 
 
    Toshkеnt, 2001. 
11.Jabborov I.M. Etnografiya asoslari. T.,1981. 
12.Jabborov I.M. Etnografiya va jahonning etnik qiyofasi.  
    T., 1982. 
13. Bruk S.I. Nasеlеniе mira.M.,1981. 
14. Sadoxin A. P. Etnologiya. Moskva 2000. 
15. Jahon mamlakatlari. Qisqa ma'lumotnoma. T., Sharq. 2006. 
 
 
Milliy  mustakillik  xalkimiz  tarixida  yangi  uygonish  davrini  boshlab  berdi. 
Rus  chorizmi  va  totadlitar  tuzum  illatlari  va  tazyikidan  xolos  bulib,  utmish 
tariximizni, ajdodlarimizning boy ilmiy-madaniy  merosini yangicha rux iftixor va 
shijoat  bilan  xolisona  urganishga  kirishdik.  Barcha  jabxada  bulayotgan  isloxatlar 
singari  ma'naviy  xayotimizda  xam  chukur  xamda  yangicha  tafakkur  asosida  keng 
tadkikot  ishlari  olib  borilmokda.  Prezidentimiz  I.A.Karimov  ta'kidlaganidek: 
“Madomiki uz tarixini bilgan, undan ruxiy kuvvat oladigan xalkni yengib bulmas 
ekan. Biz xakkoniy tariximizni  tiklashimiz, xalkimizni, millatimizni ana shu tarix 
bilan kurollantirishimiz zarur”. 
Yurtboshimiz  tarixchilar  oldiga  kuygan  eng  dolzarb  va  ustivor  vazifalar  –  milliy 
davlatchiligimiz  tarixi va uzbek xalkining etnogenezini tadkik  etishda  etnografiya 

(etnologiya)-  elshunoslik    (xalkshunoslik)  fanining  urni  bekiyosdir.  Etnografiya 
kup  kirrali  ijtimoiy  fan  bulib,  uning  asosiy  tadkikot  ob'yekti  millatlar,  xalklar  va 
elatlar (etnoslar) xisoblanadi 
Jaxon  xalklari  etnografiyasi  fani  yer  yuzaidagi  xalklarning  kelib  chikishi 
(etnogenezi),  uziga  xos  moddiy  va  ma'naviy  madaniyati,  antropologik  (irkiy)  va 
lingvistik  (til)  belgilari,  an'anaviyxujaligi,  marosim  va  urf-odatlarini  urganish 
jarayonida  xar  bir  etnosning  jaxon  sivilizasiyasida  uz  urniga  ega  ekanligini 
kursatadi. 
Bu  fan  yosh  avlodni  vatanga  sadokatli,  shonli  va  e'tikodli,  komil  inson  kilib 
tarbiyalashda muxim urinda turadi. Yoshlar jaxon xalklari, kushni kardosh xalklar, 
xususan uzbek xalkining etnogenezi, etnik tarixi, an'anaviy turmush tarzi, umuman 
milliy va umuminsoniy kadriyatlarini etnologiya fani orkaligina egallaydi. 
XX1  asr  boshiga  kelib  jaxon  axolisi  soni  6  molrd.dan  oshdi.  Utgan  XX  asr 
mobaynida  dunyoning  etnik  kiyofasi,  unda  yashovchi  xalklarning  takdiriga  tub 
uzgarishlar ruy berdi. Birinchi va ikkinchi jaxon urushlari, oktabr inkilobi xalklar 
va  millatlar  takdirida  ayanchli  iz  koldirdi.  Xozirgi  davrda  jaxonda  fanga  ma'lum 
ikki mingdan ortik xalklar va elatlar yashaydi. Ayrim ma'lumotlarga karaganda yer 
kurrasida  etnoslarning  soni  3-4  mingga  yetadi.  Shulardan  257  tasi  bir  million 
kishidan  ortik  axoliga  ega  bulgan  xalklardan  iborat  bulib,  ular  jaxon  axolisining 
96%ini tashkil kiladi.  Eng kam sonli axoliga ega 1,5 mingga yakin xalklar dunyo 
axolisining  atigi  1-2  %ini  tashkil  kiladi.  Dunyo  axolisi  3  mingga  yakin  tilda 
suzlashadi. Sayyoramizning avstraliya, Afrika, Amerika kit'alrida ibtidoiy jamiyat 
darajasida  turgan  urug-kabilalardan  tortib,  katta-kichik  xalk  va  elatlargacha 
mavjuddir.  Albatta,  ular  xam  sekinlik  bilan  kabilaviy  tuzum  sharoitidan  bozor 
munosabatlari girdobiga tortilmokda. 
Xozirgi  siyosiy  va  ilmiy  terminlarning  kupi  kadimgi  Gresiyada  2-2,5  ming  yillar 
mukaddam  paydo  bulgan.  Jumladan,  “demokratiya”  yoki  “demografiya”  suzlari 
grek tilidan olingan bulib, uning negizini “demos”, ya'ni “xalk” degan suz tashkil 
kiladi.  Mazkur  suzlardan  tashkil  topgan  maxsus  fan  soxalari  xam  paydo  bulgan. 
Masalan, “demografiya” fani jaxon axolisining soni, joylashishi, tugilishi, nikoxi, 
ulimi, jinsi, yosh tuzilishi, migrasion (kuchish) jarayoni va tabiiy usishi urganadi. 
Lekin,  jaxondagi  xalk  va  elatlar  uz  tili,  kelib  chikishi,  moddiy  va  ma'naviy 
madaniyati,  maishiy  turmushi  va  ruxiyati  bilan  xam  bir-birlaridan  ajralib  turadi. 
Xalklarning  uzaro  tafovuti  va  umumiyligi  va  uxshashligini,  ularning  uziga  xos 
xususiyatlarini jiddiy urganuvchi maxsus fan soxasi “etnografiya”deb ataladi. 
Etnografiya  fani  kadimgi  grek  suzlari  –  etnos  (xalk)  va  grafo  (yozish,  ta'riflash) 
degan  atamalardan  tashkil  topgan.  Uning  tub  ma'nosini  xalklarni  takkoslash  yoki 
xalkshunoslik  kabilar  tashkil  etadi.  Ba'zan  etnografiya  fani  etnologiya,  madaniy 
antropologiya  yoki  xalkshunoslik  nomlari  bilan  ataladi.  Tarixiy  etnografiya 
yukolib  ketgan  xalk  va  elatlar,  utmishdagi  etnik  jarayon,  maishiy  turmush  va 
ma'naviy  madaniyat  xususiyatlarini  tadkik  etadi.  Tarixiy  yondashish  xar  bir 
predmetni  urganish,  tugri  tushunishning  birdan-bir  ususli  xisoblanadi.  Shuning 
uchun  etnografiya  fanining  moxiyati  va  jamiyatda  tutgan  urnini  belgilash  uchun 
uning tarixiga nazar tashlash zarur buladi. 
Kadimdan  xalklar  savdo-sotik  yoki  urushlar  tufayli  bir-biri  xakida  anikrok 
ma'lumotlarga  ega  bula  boshlagan.  Sharkda  Bobil,  Ossuriya,  Eron  xukmdorlari 
uzlarini  uluglash  maksadida  toshga  bittirgan  zafarnomalarda  bosib  olingan  va 
buysundirilgan  mamlakatlar  xalklari    xakida  kuplab  ma'lumotlar  koldirgan. 

Kadimgi  Gresiya  va  Rim  mualliflari  uz  asarlarida  kushni  kabilalar  va  elatlarning 
etnik tuzilishi, turmushi va madaniyati tugrisida boy ma'lumotlar koldirishgan. 
Etnografiya  fani  bilan  kengrok  shugullanish  X1X  asrda  ancha  rivojlandi,  muxim 
axamiyatga  ega  bulgan  ilmiy  fikrlar  shakllandi.  Shuning  uchun  xam  odatda 
etnografiya mustakil fan sifatida X1X asrda tashkil topgan deb xisoblaydilar. Usha 
paytda  dastlabki  etnografik  jamiyatlar  tuzildi.  Maxsus  tuplamlar  va  asarlarpaydo 
buldi.  Yangi  fanning  tashkil  topishi  va  rivojdlanishida  tabiiy  fanlardagi  inkilob 
evolyusiya  goyasining  galabasi  va  boshkalar  asosiy  omil  buldi.  Etnografiyaning 
mustakil  ilm    soxasi  bulib  kolishi  asosida  asrlar  davomida  tuplanib  kelgan 
etnografik bilimlar, jaxon xalklari tugrisidagi turli xil ma'lumotlar, tushuncha, goya 
va  karashlar  turli  xil  ma'lumotlar,  tushuncha,  goya  va  karashlar  yotadi.  Usha 
manbalarning ayrimlari tugrisida tuxtalamiz. 
Eramizdan avvalgi XX asrda Misrda yaratilgan “Sinuxeta sarguzashtlari”, keyinrok 
tosh  va  kabrlarga  bitilgan  zafarnomalar,  Tell-Amarneda  topilgan  arxiv  xujjatlari, 
kadimgi  shumer  va  ossuriya  obidalaridagi  yozuvlar,  eron-axamoniy  podsholari 
bittirgan  jangovor  solnomalar  kushni  mamlakatlar  axolisi  tugrisida  nodir 
ma'lumotlarni bizgacha yetkazgan. 
Yaxudiy va xristianlarning kadimiy  mukaddas kitoblaridan Tavrotda tilga olingan 
turli  elat  va  kabilalarning  nomlari  Yakin  Sharkda  yashovchi  xalklarning 
gnesologiyasi  bilan  boglik  kanligini  kurish  mumkin.  tavrot  eramizdan  avvalgi 
XIII-U  asrlar  oraligida    turli  janrdagi  xar  xil  adabiy  asarlar  yigindisidan  tashkil 
topgan  va  taxminan  U  asrlarda  tuplam  shaklida  yozilgan  diniy  koidalar  kitobidir. 
Ayniksa,  uning  “Podsholar  kitobi”  va  “Paygambarlar”  nomli  tarixiy  kismlari 
yaxudiylar  olib  borgan  urushlar  tugrisidagi  rivoyatlar  juda  boy  etnografik 
ma'lumotlarni uzida saklagan. Nux paygambarning uch ugli – Sim, Xom, Iafetdan 
tarkalgan  avlodlarning  nomlari  “jaxon  xalklari  shajarasi”ni  tashkil  kilgan  degan 
goya  asosida  xatto  dunyodagi  tillarning  klassifikasiyasi  tuzilgan.  Tavrotda  tilga 
olingan xalklarning anik shajarasi bulmasada, Nux avlodlarining nomlari kupincha 
kadimgi badaviy kabilalari nomlariga uxshamaydi. 
Demak, tavrotda insoniyat genealogiyasi birinchi marta tartiblangan. Insoniyatning 
yagona oiladan kelib chikkanligini tasdiklovchi rivoyatlar monogenetik nazariyani 
vujudga  keltirgan.  Diniy  tusdagi  afsonalarda  olamni  va  barcha  kishilarni  uzaro 
boglik  xolatda  va  ma'lum  xududda  yaratgan  yakka-yagona  xudodir,  deyiladi. 
Afsonada  dunyoda  dastlab  yagona  til,  yagona  sheva  bulgan  deb  xikoya  kilinadi. 
Unga  kura  Sharkdan  kelgan  kishilar  Bobil  yurtidagi  Sennaar  tekisligida 
joylashgan,  ular  loydan  yasalgan  gishtni  pishirib,  shaxar  kurganlar,  samoga 
yetadigan  minora  tiklay  boshlaganlar.  Osmondan  yerga  tushib  shaxarni  tomosha 
kilgan xudo yagona tilda birlashgan xalk xar narsa kilishga kodir ekanligini kurib, 
ular  kelajakda  samoga  –  xudo  dargoxiga  chikishi  xam  mumkin  deb.  Davrgazab 
bulgan va xudoning farmoyishi bilan barcha xalklar, elatlar va tillar aralashtirilib, 
butun dunyoga sochib yuborilgan. 
  Adabiyotlarda  “Bobil  aralash-kuralashuvi”  nomi  bilan  ma'lum  bulgan  bu  afsona 
mantikiy jixatdan tarixda eng birinchi ommaviy etnografik konsepsiyadir. 
   Antik davrga kelib etnografik bilimlar ancha kengaygan. Gomerning “Odessiya” 
va  “Illiada”  dostonlarida  Gerodotning  mashxur  “9  tomlik  tarixi”da  kushni  elatlar 
tugrisida  anchagina  keng  ma'lumotlar  saklangan.  Eramizdan  avvalgi  1  asrda 
Strabonning “Geografiya” nomli ensiklopedik asarida, afinalik Fukidid asarlarida, 
Sukrotning atokli shogirdi Ksenofontning “Anabasis”ida, Arianning “Iskandarning 
yurishlari”  asarida,  Platon  va  Aristotel  asarlarida  afsonaviy  Atlantida  axolisi, 

kushni xalklar xakida nazariy muloxazalar bayon kilingan. Demokrit asarlarida 1-
marta  insoniyatning  yovvoyi  xolatdan  madaniy  xayotga  uz  mexnati  va  idroki 
tufayli erishgani yozilgan. 
Tibbiyot  ilmining  asoschisi,  mashxur  olim  va  vrach  Gippokrat  etnografik  dalillar 
asosida  xalklarning  urf-odailari,  milliy  ruxiyati  va  boshka  tomonlari  tugrisida 
muloxaza yuritadi. 
Rimlik  mutafakkirlardan  Korneley  Tasit,  Lukresiy  Karlar  kadimgi  germanlar  va 
keltlar sarmatlar va skiflarning turmush tarzi, siyosiy va xarbiy tuzumi, ijtimoiy va 
oilaviy  xayoti.  Mashgalotlari,  uylari,  kiyimlari,  axloki  va  tarbiyasi,  taomi  va 
uyinlari tugrisida ajoyib ma'lumotlar yozib koldirgan. 
   Shunday  kilib  antik  davrda  yukori  madaniy  saviyaga  ega  bulgan  yevropaliklar 
boy  etnografik  bilimlarga  ega  bulgan.  Ular  Urta  yer  dengizi  atrofida  joylashgan 
xalklar,  Shimoliy          Afrika  va  Old  Osiyo  xalklari  xakida  anik  ma'lumotlar 
tuplaganlar. 
Keyinchalik 
kuchmanchi 
kabilalarning 
xujumlari 
natijasida 
eramizning  U-VII  asrlarida  geografik  va  etnografik  bilimlarning  kiskarib  ketishi 
okibatida  urta  asrlarning  deyarli  butun  1-yarmi  etnografik  bilimlarning  inkirozi 
davri buldi. Bunda  xristian dinining xam  katta xissasi buldi. Ruxoniylar  ajdodlari 
yaratgan  antik  dunyo  fani,  adabiyoti  va  san'ati  namunalarini,  ibodatxona  va 
obidalari “majusiy” deb atab, vayron kilgan, yukotib yuborgan edi. 
     1X-XII  asrlarda  arab  tilida  ijod  kilgan  Shark  avtorlaridan  ibn  Xurdodbex,  Al-
Balxiy,  Al-Istaxriy,  Ibn  Xavkal,  Ma'sudi,  Yokut  singari  yirik  geograf  va 
sayoxatchilar, vatanparvarlarimiz komusiy alloma Abu Nasr Forobiy, Abu Rayxon 
Beruniy,  Ibn  Sino,  Abu  Said  Abdukarim,  ibn  Muxammad  Sa'moniy  asarlarida 
Shark  xalklari  turmushi,  xujaligi  va  madaniyati  xakida  noyob  etnografik 
ma'lumotlar keltirilgan. 
   Temur  va  temuriylar  davriga  oid  ba'zi  etnografik  lavxalarni  ispan  elchisi  Rui 
Gonzales  de  Klavixo  esdaliklarida,  rus  solnomalarida,  maxalliy  mualliflar 
Nizomiddin  Shomiy,  Abdurazzok  Samarkandiy  va  boshkalarning  asarlarida 
uchratish  mumkin.  Boburning  “Boburnoma”  asari  xam  muxim  etnografik  manba 
sifatida bir necha Yevropa tillariga tarjima kilingan. 
     Buyuk  geografik  kashfiyotlardan  sung  XU-XVII  asrlar  davomida  etnografiya 
fani  Markaziy,  Shimoliy,  Janubiy  Amerika  indeyslari,  afrika  va  Osiyoning  kup 
xalklari  tugrisida  keng  ma'lumotlarga  ega  bulgan.  Italyan  gumanist  yozuvchisi 
Pyetro  Matir,  meksikalik  darvesh  olim  Bernardiko  de  Saagun,  yepiskoplar 
Bartalome de Las Kasos va Diyego Landa asarlarida Amerika xalklari xakida keng 
ma'lumotlar  tasvirlangan.  Nemis  mutafakkiri  Iogan  Gotfred  Gerderning  fikricha, 
insoniyat yaxlit, uning tarixi xam  yaxlit jarayondir, xar bir xalk tarakkiyotda teng 
xukukka  egadir.  Gerder  fikrlari  keyinchalik  Yevropa  xalklarida  milliy  ruxning 
tiklanishiga zur ta'sir kursatdi. 
      XVII1 asr oxirlarida va 1808 yilda “Etnografiya” nomi bilan maxsus jurnallar 
chika boshladi. Bu terminni ilk bor XVII asr boshlarida, nemis yozuvchisi Iogann 
Zummer  ishlatdi.  X1X  asr  boshlarida  fransuz  tabiatshunosi  va  fizigi  Jan_jak 
Amper 
gumanitar 
fanlarning 
umumiy 
klassifikasiyasi 
tizimini 
ishlab 
chikib,etnografiya  faniga  maxsus  urin  ajratgan.  Rossiyada  X1X  asr  urtalaridan 
rasmiy ravishda yangi fan deb tanilgan. 
     Etnografiyadagi  okim  va  yunalishlarga  keladigan  bulsak,  dastlab  evolyusion 
nazariya  xakida  tuxtalish  zarur.  Evolyusion  nazariyaning  etnografiyadagi  asosiy 
moxiyati  insoniyat  urugining  birligiga  va  madaniyatning  tugri  chizik  buylab, 
oddiylikdan  murakkablikka  tomon  rivojlanishiga  tayanadi.  Evolyusion  maktab 

vakillari  uz  goyalarini  nikox  –  oila  munosabatlari  va  din  tarixini  urganish  orkali 
isbotlashga  intilganlar.  J.Pyobbok  “Madaniyatning  boshlanishi”  nomli  asarida 
nikox  va  oila  tarixini  jiddiy  tadkiki  kilib  insoniyat  tarixi  yuksak  rivojlanishdan 
iborat, degan fikrni bildiradi. 
      Rus 
etnograflari 
S.P.Tolstov, 
N.N.Mikluxo-Maklay 
va 
G.N.Potanin, 
D.N.Akuchin, N.N.Xaruzinlar xam evolyusion nazariya tarafdorlari sifatida e'tirof 
etiladi. 
     Xukmronlik,  mustamlakachilik  va  irkchilik  goyalari  bilan  sugorilgan 
diffuzionizm  va  biologik  okim.  Freydizm  va  sosiologik  maktab,  funksionalistik 
yunalish  va  Frans  Boas  maktabining  paydo  bulishi      X1X-XX  asrlar  oraligida 
burjua  etnografisining  inkirozga  yuz  tutganligining  dalilidir.  L.Morgan  ijtimoiy 
vokealarni tushunishda tarixiy materializmga yakinlashgan bulsa. mazkur yunalish 
va goyalar aslida Morganga karshi karatilgan gayri tarixiy goyalar bilan tulgan edi. 
     Xozirgi  kun  dunyo  xalklari  etnografiyasi  fani  xar  tomonlama  chukur  ilmiy-
metodik tomondan kayta ishlanmokda. Sobik sosialistik lagerning kulashi ijtimoiy 
fanlarda  xam,  xususan  etnografiya  fanida  xam  muxim  uzgarishlar  bulishiga  olib 
keldi. Olimlar ushbu fan soxasidagi okimlar, yunalishlar, fikrlarni xolisona ilmiylik 
asosida  kayta  tadkiki  etishib,  yangi  kullanmalar,  adabiyotlar,  darsliklar  yaratish 
yulida izlanmokdalar. 
     Mazkur fan buyicha kuprok mustakillikdan keyingi davrdagi ukuv-kullanmalar, 
makolalar,  ma'ruza  matnlari,  referatlardan  foydalanishlarini  talabalarga  tavsiya 
etamiz. 
 
 
2-Mavzu: 

ETNOGRAFIYAGA 
OID 
ATAMALAR, 
TADKIKOT   
METODLARI XAMDA ASOSIY MUAMMOLARI (2soat). 
 
                                                    R ye j a: 
1.Etnografiya atamalari va uning uziga xos xususiyatlari. 
2.Etnografiyaning tadkikot metodlari va muammolari. 
 
                                                Tayanch  suzlar: 
   Soxada  kullaniladigan  atamalar  va  ba'zi  tushunchalar  moxiyati.  Etnografiya 
(etnologiya) 
ning 
arxeologiya, 
antropologiya, 
numizmatika, 
geografiya, 
xronologiya,  sosiologiya  va  boshka  fanlar  bilan  alokasi.  Tadkikot  uslublari  va 
bugungi kun nazariy muammolari.  
                                              ADABIYOTLAR: 
1.Karimov I.A. Vatan sajdogox kabi muqaddasdir. T. 1996. 
2.Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kеlajak yuk. T.1998. 
3.Jabborov I.M. Jahon etnologiya asoslari. T. 2005. 
4.Tursunov S.N. Etnologiya fani bo`yicha o`quv-mеtodik 
  qo`llanma. T. 1999.  
5.Bromlеy Yu.V. Etnos i etnografiya. M. «Nauka» 1973. 
6. O`zbеkiston Milliy entsiklopеdiyasi. T., «», 2001- 
   2003. 1-2-3-4-5-jildlar. 
7.Jabborov I., Jabborov S. Jahon dinlari tarixi. 
 
  Toshkеnt, 2001. 
8..Jabborov I.M. Etnografiya asoslari. T.,1981. 
9.Jabborov I.M. Etnografiya va jahonning etnik qiyofasi. T.,  

  1982. 
 
 
      Istiklolimizning  10  yilligi  munosabati  bilan  mamlakatimiz  xayotida  tub 
uzgarishlar  ruy  bermokda.  Xususan  ma'naviy  xayotda  olib  borilayotgan  keng 
kulamli  isloxatlar  negizida  mustakil  xur  fikrga  ega  bulgan  komil  insonni 
shakllantirish  vazifasi  turganligini  yurtboshimiz  xar  bir  chikishlarida  ta'kidlab 
utadi. Komil insonni shakllantirishda tarixiy bilimlarning urni bekiyosdir. Xususan, 
etnografiya  fani  yosh  avlodni  kushni  xalklarga  xurmat,  ularning  tarixi  va 
madaniyatini  urganish  asnosida  uz  vatani  xalklari  utmishi,  kadriyatlarini 
urganishga va amaliy xulosalar chikarishga urgatib boradi. 
   Fanni  urganish  uchun  avvalo,  shu  fanga  oid  bulgan  muxim  atamalar,  ularning 
mazmun-moxiyati,  kullanish  urinlarini  yaxshi  uzlashtirish  lozim.  Tadkikot 
uslublarini  puxta  egallash  esa  fanni  yangiliklar  bilan  boyitishga  xizmat  kiladi. 
Kuyida ana shu masalalarga doir ma'lumotlar bilan tanishamiz. 
   Biz  yillar  davomida  metodologiya  masalasiga  tuxtalgan  davrimizda  birgina 
marksistik  metodologiyani  xukmron  metodologiya  deb  tushundik.  Bu  esa  boshka 
metodologiyalar  ravnakiga  salbiy  ta'sir  etdi,  ayni  vaktda  esa  fanni  siykalashtirib 
kuydi.  Ammo  lekin  xar  bir  fan  xalk  va  insoniyat  uchun  xizmat  kilishi  zarur,  shu 
sababdan  xam  xar  bir  fan  avvalo  xalkchil  va  ilmiy  metodologiyaga  tayanmogi 
lozim.  Xalkchillik  va  ilmiylik  prinsipi  asosida  faoliyat  yuritish  ayni  vaktda 
etnografiya faniga xam taalluklidir. Lekin xar bir fan umumiy metodologiyaga ega 
bulishi  bilan  birga  uzining  xususiy  metodologiyasiga  xam  ega  bulmogi  lozim. 
Zeroki, shunday ekan etnografiya fanining xam uziga xos xususiy metodologiyasi 
mavjud. Vaxolanki, xar bir fanni urganishga kirishishdan avval uning metodlarini 
bilib olmok zarur. Etnografiya fanining metodini aniklab olish uchun avvalo unga 
xos bulgan maxsus atamalarni bilish zarur. Oldingi ma'ruzalarda kayd etilganidek, 
etnografiyaning  asosiy  tadkikot  metodi  kishilikning  tarixiy  birligi  “xalk”  yoki 
“etnos” tushunchasi bilan boglik bulib, uning kelib chikishi, irkiy tuzilishi, xujalik 
tiplari,  moddiy  va  ma'naviy  madaniyatining  turli  tomonlari,  ijtimoiy  va  oilaviy 
maishiy turmush doiralari, dunyokarashi va ijodiy faoliyatini kamrab oladi. “Xalk” 
tushunchasi  ancha  keng  ma'noga  ega.  Bugungi  kunda  etnografiyada  anik  xudud, 
tili kelib chikishi moddiy va ma'naviy madaniyati, turmush tarzi va umumiy tashki 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling