Qarshi muhandislik iqtisodiyot instituti


Takrorlash va munozara uchun savollar


Download 1.49 Mb.
Pdf просмотр
bet5/26
Sana26.02.2020
Hajmi1.49 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26

 
Takrorlash va munozara uchun savollar 
 
1.  Siz g‗oya, iqtisodiy g‗oya deganda nimani tushunasiz? Mafkura degandachi? Iqtisodiy 
g‗oya o‗zi nimaga kerak? 
2.  Nima  sababdan  Prezidentimiz  I.A.Karimov  barkamol  avlodni  tarbiyalashda  yoshlarda 
iqtisodiy bilim va ko‗nikmalarni tarbiyalashga alohida diqqat-e‘tibor qaratayapti? 
3. O‗zbekistan Prezidenti nima sababdan o‗qituvchi burchi, mas‘uliyati va uning barkamol 
shaxsni shakllantirishdagi o‗rniga alohida e‘tibor qaratadi? 
4.  Nima  sababdan  Prezidentimiz  kishilarda  yangicha  iqtisodiy  fikrlashni  shakllantirish, 
ularning dunyoqarashini o‗zgartirish zarurligi haqida qayg‗uradi? 
5.  Sizningcha,  yoshlarda  iqtisodiy  tafakkurni  shakllantirishda  Prezidentimiz  asarlari  va 
Ma‘ruzalarini o‗rganish qanday ahamiyatga ega? 
6.  I.A.Karimov  «O‗zbekistonning  bozor  munosabatlariga  o‗tishining  o‗ziga  xos  yo‗li» 
asarining asosiy g‗oyasini so‗zlab bera  olasizmi? 
7. Prezident I.A.Karimovning «O‗zbekistan iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‗lida» 
asari o‗quvchi-talabalarda iqtisodiy tafakkurni shakllantirishda qanday rol o‗ynaydi? 
8. Mualliflar Prezidentimizning «Iqtisodiyotni erkinlashtirish, resurslardan tejamkorlik bilan 
foydalanish  -  bosh  yo‗limiz»  mavzusida  qilgan  Ma‘ruzasi  yoshlarga  iqtisodiy  ta‘lim-tarbiya 
berishda alohida ahamiyatga ega deyishadi. Siz shu fikrga qo‗shilasizmi? O‗z fikringizni asoslab 
bering. 
9.    Yoshlarga  iqtisodiy  ta‘lim-tarbiya  berishda  Prezident  Farmonlari  qanday  o‗rin  tutadi? 
Fikringizni izohlash uchun misollar keltira olasizmi? 
 
                                                 
27
  I.A.Karimov  ―Yangilanish  va  barqaror  taraqqiyot  yо‗lidan  yanada  izchil  harakat  qilish,  halqimiz  uchun  farovon  turmush 
sharoiti yaratish – asosiy vazifamizdir‖//Xalq sо‗zi, 2007 yil, 13-fevral, 1-bet. 
28
  I.A.Karimov  ―Yangilanish  va  barqaror  taraqqiyot  yо‗lidan  yanada  izchil  harakat  qilish,  halqimiz  uchun  farovon  turmush 
sharoiti yaratish – asosiy vazifamizdir‖//Xalq sо‗zi, 2007 yil, 13-fevral, 1-bet.
 

4-Ma‟ruza: YOSHLARGA IQTISODIY TA‟LIM-TARBIYA BERISHDA 
I.A.KARIMOV ASARLARIDAN FOYDALANISH  
 
Reja 
 
1. Yoshlarga iqtisodiy ta‘lim-tarbiya berishda I.A.Karimov asarlaridan foydalanish 
2.  I.A.Karimovning  «О‗zbekistan  iqtisodiy  islohotlarni  chuqurlashtirish  yо‗lida»  asarida 
iqtisodiy tarbiyaga oid qarashlari 
3. Iqtisodiy ta‘lim-tarbiya berishda Prezidentimizning ma‘ruza va nutqlaridan foydalanish 
4. Mamlakatimiz iqtisodiyotini barqaror о‗sishida tadbirkorlik faoliyatining ahamiyati 
 
Asosiy  tayanch  tushunchalar  va  atamalar:  Iqtisodiy  g‗oya,  milliy  g‗oya,  mafkura, 
Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, mustaqil fikrlash, strategik maqsad, dunyoqarashni о‗zgartirish, 
besh tamoyil, iqtisodiy islohotlar, farmon. 
 
1. Yoshlarga iqtisodiy ta‟lim-tarbiya berishda I.A.Karimov asarlaridan foydalanish 
 
Yoshlarga  iqtisodiy  ta‘lim-tarbiya  berishda  Prezidentimiz  asarlaridan  foydalanish  alohida 
о‗rin  tutadi.  Chunki  ularda  iqtisodiy  g‗oya,
 
uni  amalga  oshirishning  strategiyasi  va  taktikasi 
mujassamlashgan. 
Qisqa davr mobaynida Respublikamiz taraqqiyot yо‗lidan borib ijtimoiy hayotning barcha 
sohalarida kо‗zga tashlanarli muvaffaqiyatlarga erishdi. Buni hech kim inkor eta olmaydi. 
Mamlakatimizda о‗tkazilgan islohotlarning mohiyatiga yetish ularning ahamiyatini, hozirgi 
paytda  ularni  yanada  chuqurlashtirish  va  iqtisodiyotni  yanada  erkinlashtirishning  mazmunini 
anglash, his qilish uchun Prezident asarlarini о‗rganish, chuqur mushohada qilish talab etiladi. 
Ularni uch guruhga bо‗lib о‗rganish mumkin: Prezident asarlari, nutqlari va farmonlari. 
Mamlakatimiz  rahbari  I.A.Karimovning  deyarli  barcha  nutq  va  asarlarida  iqtisodiyot 
masalasi  alohida  о‗rin  tutadi.  «О‗zbekistonning  о‗z  istiqlol  va  taraqqiyot  yо‗li»  (1992)  asarida 
«Ichki  siyosatning  negizi  -  inson  manfaatlariga  qaratilgan  mehnatni  rag‗batlantirish,  kuchli 
mexanizmga  ega  bо‗lgan  davlat  yо‗li  bilan  himoya  qiladigan  bozor  iqtisodiyotini  qurishdan 
iboratdir». 
«О‗zbekiston  iqtisodiy  siyosatning  ustuvor  yо‗nalishlari»  (1993)  risolasida  esa 
«О‗zbekiston  tanlab  olgan  yо‗li  respublika  va  uning  xalqining  manfaatlariga  nihoyatda  mos 
keladigan,  ijtimoiy  jihatdan  yо‗naltirilgan  bozor  iqtisodiyotini  shakllantirishga  qaratilgan 
iqtisoddir», - deb kо‗rsatadi. 
«О‗zbekistonning  bozor  munosabatlariga  о‗tishnin  о‗ziga  xos  yо‗li»  (1993)  asarida  esa 
О‗zbekistonda iqtisodiyotni isloh qilish va mustaqil demokratik davlat qurish dasturining о‗ziga 
xos bо‗lgan besh tamoyili:  
1. Iqtisodiyotning siyosatdan ustuvorligi.  
2. Davlat - bosh islohotchi.  
3. Qonunlarning ustuvorligi.  
4. Bozor iqgisodiyotiga о‗tish jarayonida kuchli ijtimoiy siyosat yuritish.  
5.  Bozor  iqtisodiyotiga  asta-sski,  bosqichma-bosqich  о‗tish  kо‗rsatiladi  va  ularga  amal 
qilish zaruriyati asoslab beriladi. 
О‗zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandai sо‗ng bozor iqtisodiyotiga asoslangan 
huquqiy-demokpatik  davlat  va  fuqarolik  jamiyatini  barpo  etishni  asosiy  maqsad  qilib  belgiladi. 
Shu  maqsadga    kо‗ra  bozor  munosabatlariga  о‗tishning  «о‗zbek  modeli»  asosida  erkin  bozor 
iqtisodiyoti barpo etilmoqda. 
Besh  tamoyilning  hammasini  ham  ta‘kidlab  о‗tish  lozimki,  demokratik  va  iqtisodiy 
о‗zgarishlarni  muvaffaqiyatli  isloh  qilib  borishda  birday  muhim  ahamiyatta  egadir.  Shu  bilan 
birga bozor bosqichma-bosqich о‗tish tamoyili alohida ahamiyatga ega. Bu tamoyillardan biridir. 
U iqtisodiy islohotlarning butun ichki mantiqini, rivojlanib borishi va harakterini belgilab beradi. 

Mazkur  tamoyillarning  biri  bu  bozor  munosabatlariga  о‗tishda  davlatning  bosh  islohotchi 
ekanligini  belgilovchi  tamoyil  hisoblanadi.  Chunki  о‗tish  jarayonida  islohotlarni  amalga 
oshirishda davlat muhim rol о‗ynaydi. 
Bu  tamoyil  mazmuni:  h,ozirgi  davrda  davlatning  asosiy  vazifasi  iqtisodiy,  ijtimioy  - 
madaniy, ma‘muriy - siyosiy sohalarni tartibga solishga qaratilgan. 
О‗tish  davrida  davlatning  roli  pasaymasdan  aksincha  kо‗payadi.  Masalan,  ikkinchi  jahon 
urushidan sо‗ng Germaniya, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda iqtisodiyotni boshqarish asosan 
davlat  о‗z  qо‗liga  olgan.  Lekin  bunda  davlat  bozor  iqtisodiyotiga  qarshi  turmaydi,  balki  uning 
rivojlanishi uchun tegishli iqtisodiy va huquqiy sharoit yaratib beradi. 
Davlat  bozor  munosabatlariga  о‗tishda  insofli  raqobat  muhitini  yaratish,  monopolistik 
faoliyatni cheklashda katta rol о‗ynaydi. 
Mustaqillik  qо‗lga  kiritilganidan  buyon  о‗zgarishlarga  xos  iqtisodiy  munosabatlarga  mos 
yangi davlat boshqaruvi tizimi yaratishni taqozo etdi. 
Jahon  tajribasi  kо‗rsatadiki,  har  qanday  mamlakatning  ijtimoiy-iqtisodiy  taraqqiyoti  kо‗p 
jihatdan ma‘muriy apparat ishini nechog‗lik samaradorli bо‗lishiga bog‗liqdir. Ulkan byurokratik 
apparat  rivojlanishga  tо‗sqinlik  qiladi  hamda  davlatning  bozor  islohotlari  ijtimoiy  vazifalarni 
bajarishga  doir  say-harakatlariga  halaqit  beradi.  Ana  shularni  hisobga  olgan  holda 
mamlakatimizda institusional islohotlar amalga oshirildi va bu jarayon tо‗xtab qolgani yо‗q. 
 
2. I.A.Karimovning «О„zbekistan iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yо„lida» 
asarida iqtisodiy tarbiyaga oid qarashlari 
 
Prezident  I.A.Karimovning  asarlari  orasida  iqtisodiy  tafakkurni,  yangicha  fikrlash, 
dunyoqarashni  shakllantirshpda  muhim  ahamiyatga  ega,  alohida  e‘tiborga  loyiq  asarlaridan  biri 
«О‗zbekistan iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yо‗lida» asaridir. 
Muallif  bu  asarni  yozgunga  qadar  О‗zbekistonda  amalga  oshirilgan  chuqur  iqtisodiy  va 
ijtimoiy-siyosiy  о‗zgarishlarni  о‗zining  «О‗zbekiston:  milliy  istiqlol,  iqtisod,  siyosat,  mafkura», 
«Bizdan  ozod  va  obod  Vatan  qolsin»  tо‗plamlari,  «О‗zbekistonning  о‗z  istiqlol  va  taraqqiyot 
yо‗li»,  «О‗zbekistan  bozor  munosabatlariga  о‗tishning  о‗ziga  xos  yо‗li»,  «О‗zbekistonning 
siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari» risolalarida har tomonlama nazariy 
va  ilmiy  jihatdan  asoslab  berilgan,  yosh  va  mustaqil  О‗zbekistonimiz  oldida  turgan  g‗oyatda 
muhim  va  dolzarb  masalalar  -  mamlakatni  iqtisodiy  va  ijtimoiy  isloh  qilish,  iqtisodiy 
munosabatlarni  demokratlashtirish,  kelajak  poydevori  bо‗lgan  yuksak  ma‘naviyatdan  Vatan 
ravnaqi yо‗lida foydalanish masalalari kо‗rib chiqilgan
29

Mazkur  asarda  mamlakatimizda  mustaqillik  e‘lon  qilingandan  keyin  о‗tgan  davr 
mobaynida,  ya‘ni  1995  yilga  qadar  amalga  oshirilgan  ishlarga  yakun  yasalgan,  sodir  bо‗lgan 
ijtimoiy  siljishlar  va  iqtisodiy  islohotlar,  kishilar  ongida  rо‗y  berayotgan  о‗zgarishlar  tahlil 
qilingan. 
Kitob  ikki  qismdan  iborat  bо‗lib,  «Iqtisodiy  islohotlar  birinchi  bosqichining  yakunlari  va 
saboqlari»  deb  nomlangan  birinchi  qismida  iqtisodiy  islohotlar  strategiyasi  va  taktikasini 
shakllantirish,  bozor  iqtisodiyotining  huquqiy  asoslarini  yaratish  ham  amaliy,  ham  nazariy 
jihatdan  asoslab  berilgan.  Davlat  mulkini  xususiylashtirish  hamda  kо‗p  ukladli  iqtisodiyotni 
shakllantirish,  qishloq  xо‗jaligini  isloh  qilish,  agrar  munosabatlarning  yangi  tipini  vujudga 
keltirish  masalalari  chuqur  atroflicha  kо‗rib  chiqilgan.  Institusional  о‗zgarishlarga,  ya‘ni  bozor 
iqtisodiyotiga  mos  keluvchi  yangi  tashkilotlar  va  muassasalarni  tashkil  qilish,  boshqaruvning 
ma‘muriy  buyruqbozlik  tizimiga  barham  berish  masalalariga  alohida  e‘tibor  qaratilgan. 
Shuningdek,  narxni  erkinlapggirish,  bozor  infrastrukturasini  yaratish,  tashqi  iqtisodiy  siyosatni 
erkin  yо‗lga  qо‗yish,  jahon  iqtisodiy  hamjamiyatiga  qо‗shilish,  mamlakat  ahlisi  uchun  insonga 
munosib bо‗lgan hayot va faoliyat sharoitini yaratish, iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy barqarorlikni 
ta‘minlash masalalariga diqqat qaratilgan. 
                                                 
29
 I.A.Karimov ―О‗zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yо‗lida‖.T.: О‗zbekiston, 1995. 

Asarning  ikkinchi  qismi  «Iqtisodiy  islohotlar  ikkinchi  bosqichining  vazifalari  va  ustuvor 
yо‗nalishlari»  deb  nomlanadi.  Unda  mamlakatimiz  iqtisodiyotini  rivojlantirish  borasida 
oldimizda  turgan  asosiy  vazifalar  kо‗rsatib  berilgan.  Bо‗lar  xususiylashtirish  jarayonlarini 
chukurlashtirish,  raqobatchilik  muhitini  shakllantirish,  makroiqtisodiy  barqarorlikka  erishish, 
milliy valyutani mustahkamlash, iqtisodiyotning tarkibiy strukturasini tubdan о‗zgartirish, kuchli 
ijtimoiy  kafolatni  ta‘minlovchi  demokratik  davlatni  qaror  toptirish  vazifalaridir.  Kitobda  bu 
vazifalarni  bajarishning  nazariy  va  amaliy  asoslari  kо‗rsatib,  ustuvor  yо‗nalishlari  aniq  ifodalab 
berilgan. 
Bu  asar  yoshlarimizda  iqtisodiy  tafakkurni  shakllantirishda  muhim  rol  о‗ynaydi,  ularning 
iqtisodiyotni  rivojlantirishning  yangi  yо‗llarini,  bozor  iqtisodiyoti  qonuniyatlarini  о‗rganishlari 
uchun nazariy-mstodologik qо‗llanma bо‗lib xizmat qiladi. 
Iqtisodiy  talim  tarbiya  berishda  Prezidentning  «О‗zbekiston  XXI  asr  bо‗sag‗asida: 
havfsizlikka  tahdid,  barqarorlik  shartlari  va  taraqqiyot  kafolatlari»  asari  ham  alohida  о‗rin 
tutadi
30

Bu asarni chuqur о‗rganmay mamlakatimizda amalga oshirilayotgan islohotlarning mazmun 
mohiyati, ahamiyatini tushunish qiyin. Shuning uchun ham о‗quvchi talabalarni ana shu asarlarni 
puxta о‗rganishlariga e‘tibor berish lozim. Chunki busiz yoshlarda iqtisodiy tafakkurni tо‗laqonli 
ravishda shakllantirib bо‗lmaydi. 
Asar  ikki  bobdan  iborat  bо‗lib,  birinchi  bob  «Xavfsizlikka  tahdid»  deb  ataladi.  Unda 
mamlakatimiz  xavfsizligiga  nimalar  tahdid  qilayotgani  chuqur  tadqiq  qilinib,  har  tomonlama 
asoslab  beriladi.  Mazkur  bobda  mintaqaviy  mojarolar,  diniy  ekstrimizm  va  fundamentalizm, 
buyuk  davlatchilik  shovinizmi  va  agressiv  millatchilik,  etnik  va  millatlararo  ziddiyatlarning 
barqarorlik va xavfsizlikka tahdidi qay darajada ekanligi kо‗rsatib beriladi. 
Shuningdek,  korrupsiya  va  jinoyatchilik,  mahalliychilik  va  urug‗-aymoqchilik 
munosabatlari, ekologik muammolarga alohida diqqat-e‘tibor qaratiladi. 
Asarning ikkinchi bobi «Barqarorlik shartlari hamda taraqqiyot kafolatlari» deb atalib, unda 
respublikamizda  barqarorlikka  erishishning  asosiy  shartlari  hamda  mamlakatimiz  taraqqiyotini 
ta‘minlashning kafolatlari kо‗rsatiladi. 
Tо‗la  mustaqillik  о‗z  ichiga  siyosiy,  iqtisodiy,  ijtimoiy,  ma‘naviy,  hududiy  va  harbiy 
mustaqillikni ham о‗z ichiga oladi. Iqtisodiy mustaqillikka erishish mamlakatimizni har jihatdan 
mustaqillikni ta‘minlashning asosidir. 
«О‗zbekiston XXI asrga intilmoqda» (1999) risolasida ham iqtisodiyotda raqobat muhitini 
shakllantirish,  valyuta  muhiti  va  bozorni  erkinlashtirish,  xorij  sarmoyalarini  jalb  etish,  turli 
nazorat va tekshiruvlarni cheklash kabi muhim iqtisodiy masalalar kо‗rib chiqilgan. 
Taraqqiyotimizning,  aholi  farovonligi,  yuksaltirishning  muhim  omili  bu  malakali 
mutaxassis  kadrlardir.  Iqtisodiyotda  chuqur  tarkibiy  о‗zgarishlarni  amalga  oshirish,  ishlab 
chiqarishni  davomiy  ravishda  modernizatsiyalash  va  texnologik  jihatdan  yangilab  borish, 
iqtisodiyotni  isloh  qilish  umuman  olganda  mamlakatimiz  oldiga  qо‗yilgan  strategik  va  boshqa 
vazifalarni qay darajada bajarilishi aynan tayyorlagan kadrlarimizga bog‗liq. 
Hozirgi  tezkor  texnikaviy  taraqqiyot  davrida  zamonaviy  texnologiyalar  qisqa  vaqt  5-7  yil 
mobaynida eskirib, ularni о‗rnini yangi takomillashgan texnologiyalar egallamoqda. 
Shuning  uchun  jahonda  yirik  transmilliy  korporatsiyalar  ham  kadrlar  tayyorlash  va 
malakasini oshirish nihoyatda katta e‘tibor beradi, eng asosiysi esa buning uchun katta mablag‗ 
ajratilmoqda.  Prezidentimiz  о‗z  asarlarida  yozganlaridek,  ularda  «lavozim  uchun  emas,  balki 
malaka uchun haq tо‗lanadi. Biz ham ana shunday tizimni yaratishimiz darkor»
 31

 
 
 
                                                 
30
  I.A.Karimov  ―О‗zbekiston  XXI  asr  bо‗sag‗asida:  havfsizlikka  tahdid,  barqarorlik  shartlari  va  taraqqiyot 
kafolatlari‖. T.: О‗zbekiston, 1997. 
31
 I.A.Karimov ―Islohotlar strategiyasi – mamlakatimiz iqtisodiy salohiyatini yuksaltirishdir‖// Toshkent oqshomi, 
2003, 18 fevral, 5-bet. 

3. Iqtisodiy ta‟lim-tarbiya berishda Prezidentimizning ma‟ruza va nutqlaridan 
foydalanish 
 
Iqtisodiy ta‘lim-tarbiya berishda Prezidentimizning Ma‘ruza va nutqlari alohida о‗rin tutadi. 
Prezident  qator  nutq  va  Ma‘ruzalarida  ishlab  chiqarishning  rivojlanishi,  barqaror  о‗sib 
borish  -  bu  qishloq  xо‗jaligi  bо‗ladimi,  sanoat  yoki  xizmat  kо‗rsatish  sohasi  bо‗ladimi  -  shu 
tarmoqlarda ishlayotgan odamlarning doimo sezgir va izlanuvchan bо‗lishini, bugungi kun talab 
qiladigan kasb-hunarlarni о‗rganishini, о‗z malaka va saviyasini muttasil oshirib borishini, zamon 
bilan  teng  qadam  tashlash  zarurligini  uqtiradi.  Bu  ayniqsa,  Yaponiya  va  Koreya  singari  tabiiy 
boylikka  deyarli  ega  bо‗lmagan  mamlakatlar  tajribasidan  kо‗p  narsani  о‗rganishimiz  mumkin. 
Ulardagi murakkab sharoit, cheklangan resurlar doimo о‗ylab puxta ish qilishni, aqlni ishlatishni, 
har  qanday  sharoitda  imkon  topishni  zarur  qilib  qо‗yadiki,  ularni  qо‗lga  kiritayotgan  yutuqlari 
ana shu zaruriyatni qanday amalga oshirayotganlarini kо‗rsatib turibdi. Bu jihatdan qarasak bizda 
imkoniyatlar nihoyatda katta. 
Prezidentning «Yangicha hayotni eskicha qarash va yondashuvlar bilan kо‗rib bо‗lmaydi» 
nomli Ma‘ruzasida davlat qurilishi, davlat boshqaruvi islohotlarining asosiy maqsadi va vazifalari 
kо‗rsatib о‗tib ijro hokimiyati bо‗lmish hukumat faoliyatining mas‘uliyati va samarasini oshirish 
zarurligi haqida fikrlar bildirildi. 
О‗zbekiston  Respublikasida  hozirgi  kunda  davlat  boshqaruvi  islohotlari  siyosiy 
yо‗nalishlarini quyidagi sohalarda amalga oshirilishini kо‗rsatib о‗tish mumkin. 
Iqtisodiyotni boshqarishda davlat rolining qisqarishi - yangi davlat tuzilmalarining xо‗jalik 
yurituvchi subyektlari faoliyatiga asossiz aralashuviga barham berishdir. 
Iqtisodchi  mutaxassislar  va  iqtisodchi  pedagoglar  uchun  ayniqsa,  Prezidentimizning  14 
fevral kuni О‗zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001 yilda respublikamiz ijtimoiy 
iqtisodiy  rivojlanish  yakunlari  ni  iqtisodiy  islohotlarning  borishini  baholash  hamda  2002  yilda 
islohotlarni  chuqurlashtirishning  asosiy  yо‗nalishlariga  bag‗ishlangan  majlisida  «Iqtisodiyotni 
erkinlashtirish,  resurslardan  tejamkorlik  bilan  foydalanish  -  bosh  yо‗limiz»  mavzusida  qilgan 
ma‘ruzasi alohida ahamiyatga ega
32

Mamlakatimizning  ulkan  moddiy  va  tabiiy  resurslaridan  tejab  tergab  samarali  va  oqilona 
foydalanishga  alohida  diqqat  qaratadi.  U  biz  uchun  tabiatning  bebaho  ne‘matini  xalqimizning 
boyligi  bо‗lmish  ekin  eqiladigan  yerlardan  sug‗orish  va  ichimlik  suvidan,  yonilgi  –  energetika, 
mineral xom ashyo va boshqa resurslardan tо‗g‗ri va asrab avaylab foydalanish haqida qayg‗urib 
yurtimizga  tashrif  buyurgan  chet  ellik  hamkorlarimiz  ham  bizning  resurslarni  tejash  masalasiga 
bо‗lgan beparvo munosabatlarimizni kо‗rib hayron bо‗lishlarini kо‗rsatib о‗tadi. Eng boy gullab 
yashnayotgan  mamlakatlarda  ham  resurslarga  bu  qadar  mas‘uliyatsizlikka,  bu  qadar 
isrofgarchilikka  yо‗l  qо‗ymasligini  ta‘kidlaydi.  Prezident  eng  bebaho  boyligimiz  yerdan 
foydalanishdagi  kamchiliklarga  alohida  tо‗xtalib,  о‗tkazilgan  tekshiruvlar  natijasida  toqat  qilib 
bо‗lmaydigan xо‗jasizlik faktlari aniqlanganini kо‗rsatib berdi. О‗zbekistan yerlarining faqatgina 
10 %dan qishloq xо‗jaligi mahsulotlari  yetishtirish maqsadida foydalanish mumkin, suv yerdan 
keyingi  yana  bir  bebaho  boyligimiz,  chunki  dehqonchilik  sug‗oriladigan  yerlarda  qilinadi. 
Qurg‗oqchilik yillarida suvning qadri naqadar balandligini yanada chuqurroq his qilinadi.  
Yerlarni  sug‗orishga  yaroqli  suvdan  tejab-tergab,  samarali  foydalanish,  sug‗orish  va 
irrigatsiyaning zamonaviy tizimlarini joriy qilishga suvdan foydalanish intizomini kuchaytirishga 
bu borada  yaxshi natijalarga erisha olganlarni  esa rag‗batlantirishga qaratilgan chora-tadbirlarni 
belgilash zarurligini kо‗rsatib о‗tadi. 
Qadimdan  mamlakatimiz  hududida  suv  hayot  manbai  sifatida  qadrlangan,  tirikchilikni 
birinchi omili sanalgan, uni muqaddas bilib, asrab-avaylab, tejab tergab sarflangan. Bu qarashlar 
о‗z mohiyatini bugun ham yо‗qotgan emas. Mamlakatimiz qishloq xо‗jaligi mahsulotlarini ishlab 
chiqarishni  suvsiz  tasavvur  etish  mumkin  emas.  Hozirgi  sharoitda  suvdan  tejab  tergab 
foydalanish yana ham dolzarb masala bо‗lib turibdi, 
                                                 
32
  I.A.Karimov  ―Iqtisodiyotni  erkinlashtirish,  resurslardan  tejamkorlik  bilan  foydalanish  –  bosh  yо‗limiz‖// 
Toshkent oqshomi, 2002, 15 fevral. 

Hisob-kitoblarga  kо‗ra  yiliga  о‗rtacha  95  mlrd.m
3
  suv  talab  qilinadi.  Foydalaniladigan 
suvning 85 esa qishloq xо‗jaligida ishlatiladi. Dehqonchilikka mо‗ljallangan yerlarning 98 % 
ini sо‗g‗oriladigan maydonlar tashkil etadi. Markaziy Osiyo respublikalarida iste‘mol qilinadigan 
suvning  deyarli  yarmi  respublikamiz  tomonidan  istemol  qilinadi.  Mamlakatimizda  yerdan, 
suvdan  tejab-tergab  samarali  foydalanilmasa  kelgusida  muammolar  kelib  chiqishini  hisobga 
olgan holda О‗zbekiston Respublikasi Prezidentining 2003 yil 24 martdagi «Qishloq xо‗jaligida 
iqtisodiy  islohotlarni  chuqurlashtirishning  eng  muhim  yо‗nalishlari  tо‗g‗risida»gi  PF-3226  sonli 
farmoniga  asosan  respublikada  fermer  xо‗jaliklarini  rivojlantirish  ustuvor  yо‗nalish  deb 
belgilandi.  Farmonga muvofiq respublika qishloq va suv xо‗jaligida о‗tkazilayottan islohotlarni 
yanada chuqurlashtirish kо‗zda tutiladi. Soha boshqaruvini takomillashtirish maqsadida Vazirlar 
Mahkamasining 2003  yil 28 iyundagi 290-sonli va 21 iyuldagi 320 sonli qarorlari qabul qilindi. 
Respublika  suv  resurslarini  ma‘muriy-hududiy  boshqarish  prinsipidan  xavzaviy  boshqarish 
prinsipiga  о‗tkazildi.  Suvdan  foydalanuvchilar  uyushmasi  «SFYU»  tashkil  etildi  va  ular 
faoliyatini  yо‗lga  qо‗yish  uchun  qonunchilik  bazasi  yaratildi.  Respublika  Vazirlar 
Mahkamasining  2002  yil  5  yanvardagi  8-sonli  qaroriga  asosan  suvdan  foydalanuvchilar 
yyushmalari  xizmatlari  qо‗shilgan  qiymat  solig‗i,  foyda  va  mulk  solig‗i  hisoblanishi  va 
tо‗lashdan 2 yil muddatga, О‗zbekiston Respublikasi prezidentining 2003 yil 27 oktabrdagi PF-
3342  farmoniga  asosan  suvdan  foydalanuvchilar  uyushmasining  xizmatlari  qо‗shilgan  qiymat 
solig‗i, daromad va mulk solig‗ini tо‗lashdan 3 yil muddatga ozod qilindi. 
Alohida  e‘tibor  talab  qilinadigan  yana  bir  muhim  masala  ichimlik  suvini  tejash  masalasi 
bо‗lib,  u  hozirgi  paytda  hayot  manbai  sifatida  yer  kurrasi  aholisini  tashvishga  solmoqda. 
Ma‘lumki, yer yuzidagi suvning atigi 1 % ini ichimlik suvi tashkil etadi. U qimmatbaho va noyob 
tabiiy resurs. Uni hech qanday boshqa resurs bilan almashtirib bо‗lmaydi. Shuning  uchun har bir 
kishi undan tejab tergab foydalanishi zarur. 
Biz hozirning о‗zidayoq butun mintaqalarda, xususan, Qoraqalpog‗iston,  Xorazm, Byxopo 
viloyatlarida, Qashqadaryo, Navoiy, Jizzax viloyatlarining ayrim tumanlarida sifatli ichimlik suv 
ta‘minoti  bilan  bog‗liq  muammolarga  duch  kelayotganimiz  qator  hududlarda  ichimlik  suviga 
katta  ehtiyoj  sezilayotganiga  qaramay  suvni  isrof  qilish,  undan  nazoratsiz  foydalanish  davom 
etayotganiga  e‘tibor  qaratiladi.  Bu  masala    о‗rganilganda  aholi  tomonidan  suv  sarflanishining 
amaldagi miqdori belgilangan meyorlardan 2-3 baravar ortiq ekani ayon bо‗ldi
33

О‗tgan yillar mobaynida aholini ichimlik suvini tejashga undovchi asosiy chora sifatida suv 
sarfini  hisobga  oluvchi  moslama  о‗lchagichlarni  о‗rnatishga  alohida  diqqat  qaratilgan  bо‗lsada, 
hali  respublikamizda  bu  borada  muammolar  kо‗p.  Hanо‗zgacha  ichimlik  suvidan  texnik 
maqsadlarda sug‗orish uchun ishlatilayapti. Aholimiz orasida hali suvni isrof bо‗lishiga loqaydlik 
bilan qarovchilar talaygina. 
Demak,  tarbiya  jarayonida  har  bir  о‗quvchi  -  talabaga  kerak  bо‗lsa  yoshi  kattalarga  ham 
suvni isrof qilish katta gunoh ekanligini uqtirish zarur. 
Bu borada biz resurslardan tejab tergab foydalanishni nemis va yaponlardan о‗rganishimiz 
kerak.  Masalan,  oddiy  misol,  ular  suv  ortiqcha  isrof  bо‗lmasligi  uchun  tish  yuvganlarida 
vodoprovodni jumragidan ishlatmay suvni alohida stakanga olib ishlatishar ekan. 
Resurslarni  tejash  haqida  gap  ketganda  energetika  resurslariga  alohida  diqqat  qaratish 
lozim. Ayniqsa, tabiiy gaz, elektr energiyasi va boshqa energiya manbalaridan tejamkorlik bilan 
foydalanilmayotgani ta‘kidlab о‗tiladi. Moddiy resurslardan xо‗jasizlarcha, mas‘uliyatsizlik bilan 
foydalanish  mahsulot  ishlab  chiqarishga  ketadigan  material  va  energiya  sarfining  oshishiga,  bu 
esa о‗z navbatida ana shu mahsulot tannarxining qimmatlashuviga olib keladi. Tovar-xizmatning 
narxi oshib ketadi va oqibatda raqobatga bardosh bera olmaydi. Ana shu kamchiliklarni hisobga 
olgan  holda  ahvolni  о‗rganib  2010  yilgacha  bо‗lgan  davrda  resurslardan  oqilona  tejab-tergab 
foydalanish  bо‗yicha  maxsus  dastur  ishlab  chiqildi.  Lekin  bu  borada  bajariladigan  ishlar  hali 
kо‗p. 
                                                 
33
  I.A.Karimov  ―Iqtisodiyotni  erkinlashtirish,  resurslardan  tejamkorlik  bilan  foydalanish  –  bosh  yо‗limiz‖// 
Toshkent oqshomi, 2002, 15 fevral, 2-bet. 

Respublikamizda quyosh energiyasidan foydalanishga katta e‘tibor qaratilishi kerak. Qator 
yevropa mamlakatlarida quyosh energiyasi mamlakatning umumiy energiya sarfi tarkibida 15 % 
gacha ulushni tashkil etadi. Respublikamizda quyoshli kunlar ularga nisbatan 2-2,5 baravar kо‗p 
bо‗lgani  holda  bizda  bu  kо‗rsatkich  1  %  atrofida.  Demak,  bu  borada  ishga  solinmagan 
imkoniyatlar talaygina. 
Bо‗larni о‗quvchi - talabalar ongiga singdirish, ularni ana shu sohada yangiliklar, ixtirolar 
yaratishga undash, qiziqtirish lozim. 
Yoshlarga  ta‘lim-tarbiya  berishda  Prezidentning  an‘anaviy  yil  yakunlari  va  yangi  yil 
vazifalariga  bag‗ishlab  о‗tkaziladigan  Vazirlar  Mahkamasining  majlisidagi  Ma‘ruzalari  muhim 
rol  о‗ynaydi.  Bu  Ma‘ruzalarda  yо‗l  qо‗yilgan  kamchiliklar  alohida  ta‘kidlanadi  va  yangi  yilda 
mamlakat oldida turgan vazifalar, eng muhim ustuvor yо‗nalishlari belgilab beriladi. 
Bunda oldimizga qо‗ygan asosiy maqsadni amalga oshirish uchun nimalarga alohida e‘tibor 
berishimiz  kо‗rsatilib,  uni  amalga  oshirish  uchun  asosiy  ustuvor  yо‗nalishlar  belgilab  beriladi. 
Bunda nima sababdan aynan ana shu sohalar yoki yо‗nalishlar ustuvor yо‗nalish tarzida alohida 
ajratib kо‗rsatilishi sabablarini yoshlar ongiga yetkazish muhim ahamiyatga ega. 
Prezident tomonidan belgilab berilgan ustuvor vazifalar iqtisodiyotni rivojlantirishda yangi 
marralar  tomon  harakatlantiruvchi,  yо‗naltiruvchi  kuch,  mamlakatimizni  ijtimoiy-iqtisodiy 
taraqqiyotini ta‘minlashning dasturi amali bо‗lib hisoblanadi. 
Mamlakatimizda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarni barchasi, ayniqsa, talaba, о‗quvchi 
yoshlarning  teran  anglashi,  kechayotgan  iqtisodiy  о‗zgarish  va  jarayonlar  tо‗g‗risida  keng 
tasavvurga  ega bо‗lish,  о‗z mehnatlari va bunyodkorlik ishlari bilan о‗z hissalarini qо‗shishlari 
davr talabi ekanligini his qilishlari lozim. 
Yoshlarga  iqtisodiy  ta‘lim-tarbiya  berishda  Prezident  Farmonlari  ham  о‗ziga  xos  о‗rin 
tutadi. 
Ma‘lumki,  Prezident Farmonlari  qonun kuchiga ega bо‗lgan buyruq bо‗lib, odatda, davlat 
rahbari  mamlakatdagi  mavjud  holat,  qabul  qilingan  qonunlarda  hayot  oqimi,  shiddatini  tez 
о‗zgarishi tufayli hamma narsani ham hisobga olib bо‗lmasligini nazarda tutgan holda, u yoki bu 
muammoni, masalani tezda hal qilinishi lozimligini hisobga olgan holda beriladi. 
Farmonda  uni  amalga  oshirish  mexanizmini  ishlab  chiqish  ham  kо‗rsatiladi.  Dars 
jarayonida ana shunday farmonlardan misol qilinishi, о‗quvchi-talabalar diqqatini nima sababdan 
mazkur  farmon  qabul  qilingani,  mavjud  muammo,  masalani  yechishda  qanday  rol  о‗ynashini 
о‗rganishga qaratish lozim. 
 

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling