Qırımtatar tili 1928s qadar arap urufatında, 1928den 1938 senelerge qadar


Download 152.86 Kb.

Sana10.01.2019
Hajmi152.86 Kb.

Kiriş sözü 

Qırımtatar tili 1928s. qadar arap urufatında, 1928den - 1938 senelerge qadar 

latin  urufatında,  1938  senelerden  bugünge  qadar  kiril  urufatında  qullanılğanı 

bellidir.  Arap  urufatında  bir  coq  qıymetli  kitaplar,  vesiqalar,  gazet  ve  jurnallar 

yazılğandır.  Oquyıcılarnıñ  arap  urufatını  qullanma  alışqanlığı  zayıf  olması 

sebebinen ve degerli kitaplarğa açıq irişim maqsadı ile yapılğan  transliteratsıyalar 

dünya  yüzüni  körgen.  Olarnıñ  arasında  Bekir  Çobanzadeniñ  «Qırımtatar  ilmiy 

sarfı» monografiyası, Yahya Bayburtlınıñ «Elifba» dersligi ve digerleridir. İşimizni 

Şevqı  Bektoreniñ  «Tatar  elifbesi»  dersliginiñ  transliteratsıya  yapılması  kibi 

belgileymiz.  

Zenife Seitmamutova  

Ş.Bektore 

Tatar elifbesi 

 

 



 

Qrım hukumet nazir beyan 1925 

 

Ş.Bektore 



 

Tatar elifbesi 

 

Qrım tatar tili, elifbe qonferansada ve ilmi şura tarafndan tatar mektebleriçün 



oqulmalarıçün) 

qabul ve tanıv etilgendr 

 


                                                                    

 

Totaş                                                                                 Botaş 



ب

 

ت  



                                  

                                   

 

Bataş                                               Botaş                                            Totaş 



                                  

                                     

 

Totaş                                              Botaş                                             Bataş 



ش

  

و



  

ا

 



 

Totaş aş boşata. 



 

Botaş taş ata. 

Ata_ at_/. Aşa _aş_/ Taba_tab_ta! 

 



tay                                                             at  

ي 

yaş tay                                                                                        yaş at 



 

Yaya 


baş yaya                                           yaş yaya 

 

aşa                           toy                    yat 





                                                                                     

  

аna                                                                                          аtа 



ن 

 

Atay, anay yanaşa yanaşa aş aşay.  



 

Totaş, Botaş taban, taban oynay 



Ata                                                      ana 

tay                                                       tana 

boya                                                       oyа 

toban                                                   ton 

                             boy  



 

аna                                                                                 bala 

Ana balaya bal yalata.  

ل 

Bala bol, bal aşa. 



Balaban bol, baş уaşa.  

 



                                                               

 

Aqay tayaq tayana.                                                         tayaq 



ق 

 

Botaş aşqa qayta. 



Totay ana Bаtaşqa aş qoya.  

 

El                   qanat             qabaq             tabaq 



 

Ayaqqap            ayaq              mısırboğday           insan başı 

 

taş              yaqa                    qoy          közler 



Yan yanaş yanaşa   başla.  

10 


                                                             

 

                                                                                         araba   ر 



Araba bar, at yoq. Boran bar, aran yoq. 

At bar, araba yoq. Araba bar, boran yoq.  

 


Qoran bar, tay yoq. 

Qoy bar, qoran yoq.  

11 

                                                                          



 

                                                                                         Top 

ﭗ     ﭙ 

Aqay topallay tayaq tayana.  

 

Balalar top alalar, toplanalar. 



Topnan Botaşqa baralar, top oynaylar.  

12 


                                                           

 

                                                                                         lapma 



                                                                                             م 

Aqşam bola. Lampa yana. Babam aşqa qayta. Anam,  

Totaş toplanalar. Şaqa qorantaman aş aşaylar. 

 

Balalar bayraqnan bayram yapalar.  



13 

                                                       

 

1 dalda 2 alma bar.                                                     1 qolda 5parmaq bar. 



د 

 

qorada 2 qoy qatalay otlay.  



 

14 


 

ﭽ  



 

Baqça, baqçada çalaş, çalaşda bala  

baqça qaray. 

 

15 



 

Bala meme eme. 

 

3 bala baş 



 taş  oynay.  

Çeşme aqa. 

 


16 

 

                                 dare 



Tаtay dare çala.  

Pera oynay.  

 

2 dane at, 1 dane araba, 3 dane qoy.  



17 

 

Qış 



Qış boldı. Çayırlar, bayırlarnı apıaq  

qar qapladı. Balalar top, top qır artında  

çana tayalar. Başlarında qışlıq qalpaq,  

arqalarında ton, qollarındaqolça 

qlar bar.  

18 


 

Ne köresiñz, ne işleyler?Aytıñz, yazıñz.  

19 

 

Balalar mektebke keteler.                                                   derek 



ك

 

 



Balalar mektebten çıqqanlar, 

Çapa, çapa keleler.  

20 

 

Ayu 



Ayu tavda bolа. Tavda yaşay,  

tavda yuvalay. Tavda balalay.  

 

وات


           

و

           



Qaşqırda tavda bola. Qrım tavlar 

ında ayu da yoq qaşqırda.  

21 

 

Torğay                                             غ                                qarğa 



 

 

Qışda alay quşlar Qıblağa qaytalar. 



Qarğalar, torğaylar qaytmay qalalar. 

Qoralarda, damlarda ağaçlarda qona 

qlay qışlaylar.  

22 


 

Qazma                          ز                 çapa 



Mekteb balaları baqça qaza,  

yer çapalaylar.  

 

Bu gazetnı mekteb balaları yazalar. Çıqaralar.  



23 

 

sebet                                       maqas                                   senek 



س 

 

Usta senek yasay               Sepetci sebet sata. 



 

Qadın maqasnen basma kese.  

24 

 

Totaş çamaşır ütüley                                         ütü 



 

Qadınlar necuk tizeler. 

Demet yasaylar. 

 

Botaş mektüb yaza.  



25 

 

Kirpi                                          ine 



 

it 


 

Anam tikiş tikkende parmağına ine kirdi.  

26 

 


közlik                                                        köz 

 

Qart adamlar közlerine közlik taqalar.  



Tapmaca: Kendi, kendi 

qaraldığa kirdi ketdi 

şimdi çiqar körersiñ 

küle küle ölersiñ.  

27 

 

Baar 



Künler kün künden qıza bara. Tobaşlarında 

qarlar iridi. Yerler yeşerdi, çeçekler 

açdı, ağaçlar yapraqlandı. Qışda Qıblağa 

ovuşqan quşlar kele başladı. Torğaylar 

qarılğaçlar saçaqlar astına yuva yapalar.  

Ağaç botaqlarına qonub cuvuldaylar. 

Ormanlıqda qoylar, qozılar mañray, 

Atlar taylar kişney. Mektebten qaytqan 

Balalar yolusti çiçekler toplaylar.  

Bu qaysı vaqıtda? 

 


28 

 



ﺟ  

 

Ocaq da cezbe qaynay.                                         cezbe 



 

Camcı cam kese.  

Pencereye cam salacaq.  

 29 


 

Çañ                        ﯔ

 

ﯖ                 qoraz 



Qoraz  çaqırdı.  

Tañ atdı. Toğaylarda torğaylar 

Çurlday başladı. İşke çañ 

qaqdı. Canay, cansız qurt, quş 

bütün dünya canlandı.  


Qart sözi: Anlağanğa süyri sinek sezgi 

anlamağanğa davul zurna azdır.  

30 

 

gügüm                              gül 



ﮒ 

ﮓ 

May bayramı 



May kirdi. Güller açdı. Gö/oniller üsdi. 

May bir küni, bütün dunya işci, 

Köylileri birlikdir. Allar quşandıq, 

Qızıl bayraqlar açdıq, soqaqlarda 

kezdik, çöller keçiqdr. Aqşamlarğa 

qadar bayramlar yasadıq.  

Çeşmege endim bügün                                                             

 

elimde altın gügüm.  



31 

 

Fabrika  

ﻒ  ﻔ 

Fabrikada işçiler fuqare köyli faydasına  



çalışır.  

 

Balalar elifbe dersi oquylar.  



32 

 

Qara tahta                                                anahtar 



ﺦ 

ﺨ 

Anahtarnan qapu açalar. 



Qara tahtağa bornen yazı yazalar.  

Tapmaca: Üsti tahta, östi tahta  



ortasında zalim sohta. 

33 


Bir kun on eki saat,……………………………………….. 

 

Bir kun birgece yigirmi                                                           Saat 



Dort saatdır.                                                                           ﻉ  ﻊ 

Bir saatı ayatmış parçağa bölüngen 

Bu parçalarnn er birine daqqadılar 

Daqqanı yelquvan ,saatnı aqray köstere.  

34 

 

Silâh savut 



ﺡ…ﺢ 

Şuralar hukumeti işcive 

köylilerge hurriyet bardı. Baylar 

hukumetnde fuqarelernen halı  

bek yaramay edi. Şindi rahat 

erkin yaşaylar.  

35 


 

Jurnal kitab forma-                             jeletka 

                              sında çıqqan ğazetdir. 

 

Mekteb balaları jimnastik yapalar.  



 

Bir sajin üçarşındr. 

36 

Sorav(anketa) 



 

 

 



Adı, yaşı 

 

Baba adı 



 

Ana adı 


 

 

 



Qorantada qaç can bar 

 

Kimler, adları 



 

Yaşağan yeri 

 


37 

Qorandamz 

Biz bir evde altıcanmız. Anam, babam, birqız,  

bir er qardaşım bir de qartanam bar.  

Babam erten işke kete. Çalışa. Evge 

keçinme hazırlay. Anam da evde aş-suv yapa.  

Üsti, başqaray ev işlerin köçüre. Mende 

Qardaşlarımnen mektebke ketem.  (resim) 

Qartanamın evi                                   

 

Qartanam bizden ayrı qart üyde otura. Men onı  



bek sevem. Er kun mektebden qaytqanda oğa 

tiye ketem. Onnen taş yapılı, eski kiçkene 

güzel bir evi bar. Evinn aldında ufaq 

bir baqçası, çeçekligi bar. Qartanam 

38 

Çeçek suvarğanda mende oğa yardım 



etem. Baqçaçıqnn çetinden özen öte.  

 

Aytıñz!Siziñ oturğan eviñiz nasıl? Baqçañz 



barmı ?Pencereden qarağanda ne körüne? 

 


Tañ yarığı 

İlk tañ atdı. Küneşnn qızıl yarığa 

Derenden derek kökke serpildi. Er tara- 

Fqa altun tüsli nurın saçıb bütün dünyanı 

uyandı, qozğadı. İlk aydınlıq çayır quşı, 

“Çipele torğay”silkindi.  

Yuvadan uçtı. Yükseklerge köterildi 

Özinin tatay türkiçinen yırlamağa başladı.  

39 

 

Tavda, çölde yaşayman 



qarpuz, qavun aşayman 

avcılarnı körgende 

bek korqmağa başlayman.  

ﭺ.ﺡH.Ç 


İlk tañnıñ yarığı ekinci de qoyancıqqa 

tidi. Qulaçıqların tikledi. Quva- 

nçnen ozın otlar arasına atdı.  

Taze, taze otlamağa tutundı.  

40 

 


Tañyarığıkumeskeurdı. Temi qoraz 

Şap, şap, şapqağndı. Acı, acı 

Kökiri qoq dep baqırdı. Tavuqlar 

qonaqdan tüşdi. Qıdaqlay,  

qıdaqlay çöplük başına ketd- 

iler. 


Qoraz ayta 

Yarıqlansa yernen, kök  

baqırarman qoqari qoq 

uyantrm balalarnı 

bek severim onlarnı 

Aydı bala mektebi! 

Aydı işçi hızmetke! 

ﭺ.ﺡ H. Ç 

41 

 

İlk qoraz sesine qartana turdı, 



Ocağın yaqdı. Cezbeni otqa sürdi. 

Anayda Kaşqa siyirni savmağa 

ketdi. Babamda turdı. Bizgede aydıñz! 

Balalar turıñz! dedi.    

 


Balqurt 

İşim vardı kerçekden. Qarab turmay 

işlermen bal toplayman çeçekden 

tiseñ yaman tişlermen.  

Bir mektebke ketmek içün evden çıqqanda 

Küneşni şavlasi balqurt sepetlerine urğan 

edi. Balqurtlar tışqa çıqqan qanatların 

uçub, uçub çeçeklerden cımağa kete ediler.  

42 

 

Küneşni nurı er yaqqacayradı. Hayvan 



insan, qurt, quş bütün dünya canlandı.  

Er iş, er kezişke başladı. Bizde 

Mektebke bardq, oca keldi, oqumağa 

başladı.  

Ya. B. 

Bataşnn közlegi 



Bataş bir kun babama aytdı: 

Babam mağada bir közlik alsa,  

Mende senday oqumağa 

Mes etermen. Babam; yahşı balam! 

Men saña bala közligi alaym dep, Bata-                                    

 


43 

şqa bir elifbe kitabı alıb berdi de 

Bizge qoşub mektebke ciberdi, 

Bataş qaşindi babamday, lâkin koz- 

liksiz oquy. 

 

Biznn mekteb 



Biznn koynn mektebi yañı yasaldı. 

Divarların divarcilar qaladılar, töbesin  

Kirametciler capdılar. Qapu, pencere  

44 


Ramkaların doğramacılar yasadılar. Pence 

re camların camcı saldı. Qapu pence  

re töşemesin bolcılar boyadı. Peçin keç u 

staları yapdı. 

-- Aceba mektebke daa ne kerek eken?  

Kereklerin kimge yasatır ekenmen? 

 

Sınf 


Bizim mektebnn sınfı büyük; ama yarığdr. 

Sınfda eki boy sıra bar, sıralarda bala- 

lar oturub ders oqular. Sıralarn  

qarşısnda oca içün bir rahle, birde 

oturğıç sayanğan. Divarnn yannda qara tahta 

bar, qara tahtağa balalar bornen yazı yaza, 

resim yasaylar. 


45 

Aydı mektebke! 

Ey işci halq, işci halq! Saba olsa erte qalq! 

İş bitken soñ mektebke; kelde, otur, dersne barbaq! 

Ey yaş asker, yaş asker! Sağa duşman baş eger; 

Senin qızıl bayragıñ, bütün düñyağa deger.  

Ey yaş köylü, yaş kölü, iş olsa da baş köylü/i 

Sabanıñnı eggen soñ, kel! Mektebde et toydı! 

Ey yaş bala, yaş bala, men aytaym, sen tıñle! 

Ert turub mektebke barda, oqu! Derse kel! 

M.Nusret. Hilimi 

46 


Mektebde ilk kün 

Osman ilk mektebke barğan küni bir taqım tanımağan, 

Bilmegen balalr arasında şaşdı qadlı. Mekteb  

İçinde er közi oğa qaray, er iş onı sıqa edi.  

Yerinden turub evge qaytb ketecegi keldi, 

Şu rada ocapçe keldi. Balalarğa vazife berdi, sınfda 

Bolğan er kez bir birinden adın, familiyasın ögrensin 

Dedi bundan soñ osman keniş bir nefes aldı. Er  

Kezmen tanış boldı. Açılmağa, külmege oqub oynamağa  

Başladı. Şindi  mektebnn eñ çalışqır talebesidr.  

Sabah 

Çoqdan turdı töşekden 



Bizim yahşı oğrançıq 

47 


Etrafına baqındı 

Çevre çetn yarıqçıq 

Kitapçığın, defterin  

qoltuğına qıstırdı 



küle, oynay, sekire 

Mekteb, yolın tutdırdı.  Ya.B. 

Gezinti 

Bu kun mekteb balaları ocamıznen berabar çölge 

Çıqdı. Er yer yem-yeşil edi. Qırlar  

Da dolaşa, dolaşa özen kenarına bardıq, 

Yıqandıq, qarmaqnan balıq tutdıq. Çeşit 

Tüste, çkeşit şekilde çaqıl taşları cata. 

Oynadıq, çapdıq, cırladıq. Qayta qanda çöl  

Boyı türli quşlar öte ediler. Baqçalar boyına  

tüşdik. Badem, qaysı terekleri allı, güli  

çeçekler açqan ediler. Çeşit çeçeklerde  

büketler yasadıq. Köbelekler, qurtcılar tutd 

ıq. Defterimiznn yapraqları arasına yerleşdirdik. 

Onlar bizge dersoquğanda kerek bolacaq, Mektebe 

Kelgende kun qızarıb bata edi.  

Ya.B. 

Köbelek  



Menim ömrim pek azdr. 

Quvançim tek bir yazdr. 

Tüşme bala peşme 

Kiteyim men işime.  

H.H. 

49 


Mekteblilernn qararı 

Mekteb balaları bir kun toplaşu yasadılar. Topla- 

Şunı  köpürmege oz aralarında bir beş, birde yazıcı  

Sayladılar. Sıranen söz alıb aytmağa başladılar. 

Hasan_ Arqadaşlar! Bizde tertibsizlik bar. Aş  

Aşağanda gürültü etemiz. Ders oquğanda baqırşamz.  



Ey balalar, qız balalar beraber bir sırada oturmaq  

İstemiler. Yaşavumızda bir yoluna qoymaq kerek. 

Umar_Hasannıñ aytqanları bek doğru. Şey  

olğan yerde men teklik etemen? 

1 – Epimiz ağa, qardaş kibi yaşamağa  

2– Bir birimizge yardım etmege  

3 – Gürültü etmemege qarar bereyik.                                               Qarar bereler. 

 

50 



 

Mayıs bayramı 

 Yarın birinci mayıs bayramı. Yarın dünyaçın 

Er yerinde iş toqtaycaq. Bütün dünya  

işci, ve köylileri allar quşanub qızıl  

bayraqlar açıb bayramlar yapacaqlar,çöllerge  

çıqıb yeşil çimenler üstünde qızıl bayraq  

tübüne toplaşub bir birinen körüşecek quçaqla- 

şacaqlar. 

1-nci mayıs bütün dünya işci ve köyliler  

rinñ büyük künidir.  

51 


Yağmur 

Yağa, yağa yağmur kelir, kelib bizge bereket berer.  

Yer tübüne ne siñib keter, tavnı çölni köget eter.  

Ey alemnin canı yağmur 

Yağ dünyanı sula yağmur. 


Sabancılar işke başlar yağmur toqtay, kun uyğanda  

Urlıqların yerge taşlay, saban sürgen yer toyğanda 

Sabancılar, baqçacılar, yerge urluq sepuciler. 

Yağmur tiler yaz bolğanda, yağmurları az bolğanda. 

Ey alemniñ canı yağmur 

Yağ dünyanı sula yağmur. 

52 

Baar ayları 



Tabiatda nasıl türleniş bar?  

Avalar nasıl 

kete? Qar barmı? Kun ne halde?  

Qışda-qına beñzeymi ) Yaşavda 

neday deñişme bar? Halq ne 

 

işleyler? 



 

 



 



 

53 


Sığır 

Yeşil meydan toğayda,              çeçek başı otlarım 

Balaçıqlar içer dep,                  qoyı sütler toplarım. 

H.Ç. 


Qaşqa sığır 

Bizniñ qonşı Qurt Alilernñ qaşqa, qırmızı bir 

sığırları bar. O daa yaqında buzavladı. Özüne uşağan  

bir de ırğaçı buzavı bar. Qurt Alinñ anası 

Ayşe tatay onı er kun sava, ertenli, aqşamnı  

eki qopqa süt ala. Seperaturman sütnin qaymağın  

çıqara Qaymaqdan may, sütden qatıq, pener, 

ekide, birde ırımçıq yasay. Qışlıq toplay, 



Artqaçın bazarğa sata. Buk uz babamda  

Bir sığır olacaq bola. 

54 

 

Kimniñ tavuqı bar edi?  



Tavuq ne qozladı? 

Tavuq qayda bala yatdı? 

Tavuqnıñ astnda qaç dane yumurta bar edi?  

Tavuqqa yemni kim bere, kim qaray edi? 

Yumurtalarnın burnaçanın, başda kim kördi? 

Qaç şepçe çıqdı?  

Qızçıq ne içün evge çapdı? 

Onlarnı nege toldırdı, qayda alıb ketdi?  

Nenen besledi? 

55 


 

At  


Arabağa yekerler,                çölde saban sürerler? 

Arpa, piçen aşayman,                yük_ araba taşıman.  

Çe.  

At ayta  



Ana künler tüzendi, tavlarda qarlar iridi, baar  

keldi. Endi menm, içün dur toqtav bolmaz,  

künde sabanğa yekerler. O kiter, piçen çalğısı  

kelir, onı da taşıb qorağa keben etmek mağa qalır,  

ketken sayın iş qzığır, yaz sıcağı arta, bu kun  

oraq, yarın taşu, o bir kun orman, kece kündüz  

boynmdan hamut tüşmey başlar. O pitdi de dere keç  

56 

köyli aqay ambarnñ qapusında şeeri açar. 



Cavun demez, saçın  demez, suvq demez,  

sıcaq demez bazarğa qatnab alıb oturır. 

Artından küzlik saçu başlar, qış bolur,  

qarlar yavar. Endi benim bir parça toqtav, tnış  

bolur degende, aqay boş oturmayım, atlar  

nn boğazı çıqsa da nardr dep, kirecılqqa  

başlar, o qışda, qıymetde qarlar, buzlar 

yollar içnde anan() aydalır, qısqası ne kece,  

ne kündüz, ne qış, ne yaz, bizin içün  

toqtav, dur yoqdr. Çalışır, çalışırmız.  

57 

 

Arpanen boğday  



Arpa tarlasınen, buğday tarlası cikdeş 

ediler, bir kun arpa buğdayğa aytdı: boğday  

arqadaş! Aydı! Altın, kümüş köp bolğan 


yerge köpeyik. 

Boğday aytdı: qoy arpaarqaş! Otur! Oturğan 

yerinde! Senin o uzun qılcıqlarn altından  

da, kümüşden de kob qımetlidr. Sen  

onlarğa barğance, onlar senn ayağın astına kelsinler.  

 

58 



 

Köylünen ayu  

Bir yıl köylinen ayu ortaq bolub soğan ekkenler.  

Köyli aytqan : sen üstün alırsıñ, men astın  

alırman, soğan ösken, oña bolğan ayu soğannıñ  

yaprağın, köyli başın alğan.Kelecek yıl bir daa  

ortaq olğanlar. Bu seferde boğday ekkenler: soğan  

ortaqlığında aldanğan ayu aytqan: bu sefer üstün  

sen, tübün men alırman degen. Ayu bu sefer de  

aldanğan ........ Neçün? .... 

59 

 

Qarılğaç  



Yuvalayman saçaqda        yazın küni sıcaqda 

er kun dua etermen küzde           qaytay ketermen.H.Ç.  



Quşlarnı faydası  

Quşlar, yuvaların çalı, çarpı, çalılarğa ilişib 

qalğan qoyun tünleri, pamuq parçalarınen yaparlar. 

Zira bu dünyada iç bir şey ğaib olmaz, quşlar yav-  

ruların tır tılü qurt çbın kibi hayvançıqlarnen  

beslerler. Quşlar olmasa edi; aşlıqlarımzdan ye- 

mişlerimzden bir fayda köremizdik. Ekinlerimiz,  

ağaçlarımz bütün ğayıb olurde. 

60 

Yaz küni  



Ekindi oldı, salqın tüşdi, bayır cablarına 

köngeler uzandı. Uzun künde ağıra işleri 

yavaş, yavaş toqtalmağa başlaydı. Tuvarlar köyge 

taban buruldılar oraqçılarda aqşamlıq  

qaytmağa hazrlıq köreler. Tuvar aldına çıqqan  

balalar quyu başında oynay qıçırşalar.  

Biznin köy  

Biznin köy su boyundadır. Er keznin ufaq bir 

baqçası, birazda bostanlıq yeri bar. Sabancılq 

birde tütüncilk eteler. Koymz şeerge de  

yaqın bolğanından tavuqcılq, sütcilik  

ekenler de bar. 

61 

Yaz ayları 



iyün yaz ay  4 

iyül çille  5 

avqust ağostos  6 

 

62 



 

Çoban  


Köydeki kök bulutlar,             yurğanıdr çobann. 

ufaq- tüfek obalar;                yasdıgıdır çobann 

Tos tomalaq qoyları,             yumrığdır çobann 

Qulundağı tayağı,            qalğandrçobann 

Qoyndaki kökmen it,            yoldaşıdr çobann 

Qalın eñse kök qaşqır           duşmanıdr çobann.  

63 

Küz 


Yazdan soñ kuz kelir. Künler qısqarır, geceler  

uzaq, kök yer yüzünde köp, köp bulutlar körünmege  

başlar. Sıq, sıq yavun yavar. Salqın yeller eser.  

Ağaçlarnn yapraqları sarğayıb tökülür. Bağlarda  

baqçalarda yemişler, yüzümler, bostanlarda qavun  

qarpuz könerilir. Ketken sayın avalar salqınla- 

şır. Kuşlar, sürü, sürü uçub sıcaq 

yaqlarğa keterler. Yanğz qarçalar, çavkeler, torğaylar 

ketmez, bizde qışlay qalırlar, küzde köyde iş  

eksir, aşaytları kondr. Küzde mektebler  

açılır, oqular başlar. Erten olsa balalar  

top, top mektebke keteler. 

 64 

Kuz ayları qaysıdr? 



 

 



 



 

65  


Küznn soñ ayı 

Güzel meyvalı bağım, ey yuzili çardağım 

Sarğayıb soldıñzmı? Çır çıplaq boldıñzmı?  

Ketdimi yeşil baar; keldimi kuz, suvuq qar? 

Sizler dayın mende baq! Çırayım yoq, çır çıplaq. 

Qaç kiyim kürtomni, qalın teri,borkamni  

Qış ayları  

Noyabr, yanvar, fevral, qış aylarıdr.  

Noyabrnñ 22 Sinde qış kirer, qış yılnın  

eñ qattı, eñ suuq zamandr. Qışda ava suvuq,  

Qar yavar, sular buzlar, adamlar sıcaq soba  

Başında hayvanlar yuvalarında vaqıt ozdıra- 

lar.  

66  


Qış türküsi  

Ay er vaqt tuman qışm, quşlarnı qorqutqan qışın  

İmeni qorqutalmadıñ sobalar yaqqan qışım  

imeni toqdıralmadñ yollarnı boyğan qışım.  

Ateş  

Kmet aqay şeerden qayta edi, ava birden birge türlendi 



qaranlqda bolğan edi. Bek yaman üşümege başladı. Tav 

gde kecemege qarar berdi.Biraz kurı ağaç topladı. 

Bir ateş yaqdı. Qurundı, qızındı, şeerden  

olğan etnden kebab pişirib aşadı, oz özine 

tüşünde, bu ateş yahşı şey, ateş bolmasa,  


aşnı, sunı nenen pişirer edk? Suvuqda nenen  

qızınır edk? Ateş bolmağan demirciler sabannı, baltanı  

çotnı ve insanlarğa kerek bütün aletni nenen yasar ediler?  

67 


Kâgıt, matbağa  

Balalar! Oqudığñz kitabñ qanda basıldığn 

ve o kitabdaki kâğıdlarnıñ nasıl yapıldığnı 

bilirmisiñz? Kitablarnın basıldığı yere matbağa  

(basma hane) derler. Kağıt eski padçavra, sa 

man yahud diker bir taqım quru otlardan 

yapılır. Ustalar bu maddelerni hamur 

 halına qoyur. Beyazlaşdırr. Soñra  

oqlav ile hamur açıldığı kibi tomarlaq 

merdeneler ile inceleşdirer qu- 

rumağa braqrlar. 

 A. Haqçı 

68 

 

Bu tilki.                                                                       bu qaşqr 



Aqşamİbraim, Osman, Esma analarınn tögeregine  

toplandılar. Anaları onlarğa qaşqr, tilki masalı 

añlatdı. Balalar diñley, diñley oturğan yerlerinden yuqladı qaldılar.  

Tilki.                                     Qaşqr 

Tavda, çölde yaşarman                                  Qar boratqan qışlarda  

tavuq, çipçe aşarman                                      qoylar yatqan quşlarda  



er hayvandan ayneci.                        ah kökman it taravlab  

olğan şaşarman                           baraşların temizin  

                                                      saylab alsam semizin  

69 


Para sın köyde alırsıñ!  

Bir köyli ekincilk altı satqan bir tükânğa  

kirdi. Tükâncığa soradı: bu çalğınn fiyatı  

ne? - Üç rubl.- Eki rublege bolmay?  

- Bolmay. - Bolmasa, yahşı, parasın köyde  

alırsıñ_ ne demek? _ne demek bolacaq?  

Men bu çalğnı almaq içün çalpan çarıq 

Köyge kel! Parasın köyde al, dedi. 

Çalğını aldı Yolğa tüzeldi.  

70 


1 bir - mektebke kir 

2 eki –elifbe senki. 

3- üç- cailliye kuç. 

4- dört- baba yañlışıñ ort. 

5- beş- oqulıq başın teş. 

6. - oqumağan cartı.  

7- yedi- ocam çalış dedi. 

8- sekiz - çalışqan yer, semi. 

9- doquz-oqumağan toquz. 

10- iş başına dön. 

71 

Oqta bir ayında ava kalendari 



Cuma 

ertesi 


Cuma 

Cuma 


aqşamı 

Salı 


ertesi 

Salı 


Bazar 

ertesi 


Bazar 

 

 



 

 

 



 

 

 



Bulutlı, açıq, yağmur 

Aylançıqlı  

Oqta bir de ava  

1nci kun: açıq; : 2ci kun: aylançıqlı;  

3inci kun: bulutlı; 4-nci kun: bozuq  

5ici küni: yağmurlı. 

 

72  


Oqta bir on salı  

Sabah, kök bulutlı, yağmur sepeley kattı yel 

duvulday edi. Üyleden soñ yağmur to- 

qtadı yel talasında, ava açıldı.  

Oqta bir ay kalendarimz  

Mekteb balaları qoşulub bazardan büyük, u- 

zun ken bir qattı kâğıd aldıq, üstüne oqta bir 

ayınñ 31 küni içün 31 koz sızdıq 

divarğa asdıq. Ava açıq küni koz temi, açıq 

qaldı. Kaya açılıb, kaya kalğan küni; koznñ  

yarısın qara qarındaşnen sızdıq, qaraladıq. 


yarısı temi qaldı. Bulutlı küni közni bütün  

qaraladıq, bozuq küni morğa boyadıq,  

yağmurlı küni noqtalarnen toldırdıq. 

63  


Qalğayın anketi  

Qalğayın anketinde şunday soravlar bar edi.  

Qalğay soravlarğa şu cevablarnı dedi. 

- adn, familân ne? _ qalğan. Arslan bek(n) 

- qaç yaşındasıñ? -doquz yaşındaman  

- baban ne işde? - sabancılq ete. 

anañ ne işde? - evge qaray. 

babañnñ qaçdane balası bar? - Üç dane. 

-eviñzde ökuğan, yazgan kim bar?- babam, anam bir de men oqub yazamız.  

64  


V_İ_Lenin  

Halq oquyışleri idaresi mektebimzde V_İ_ Lenin yoldaşıñ resmin yolladı.  

Ocamz: Balalar! Siz Lenin, Lenin deb köp  

eşitkensiñzdr. O, eliye, fuqare halqları 

nñ vse balalarnñ dostı bolğan, bütün omr 

in, küçin onların faydasına qurban etken  

büyük bir kişidr, dedi. Onñ içün nasıl 

çalşkanı haqqnda bir köp közler aytdı.  

75 

O, öldi , lâkin onñ açqan büyük kommo- 



nizm yolı bar. Sizler ekiñiz! Sizni sev- 

gen Lenin yoldan ketecek küçük yolcılar, 

izcilersiñz! dedi. Soñ bizlerin yoldaşıñ 

resmin ramkalab divarğa asdq. Kenarların  

qara lentanen, yeşillklernen yaraşdıq. Büyük  

yoldaşcımızLeninñ Resmi şimdi müdem bizim  



qarşımzda tura. 

______________ 

Pionerler _bizciler  

Yaş_ yaş mekteb balaları toplandıq. Bir  

arqadaşmz söz aldı. 

Arqadaşlar!Biziñ balalarımz, büyüklerimz,  

aqalarımz mazlum işcive köyli halqlarnı 

zulumdan qurtarıcı inqlab yoldan keteler 

bizde onlarnñ yardımına hazır tutmaq kerekli.  

76 


Adıñz! Bizde onlarñin art sırasına kireyik. 

dedi mekteb balaları epimz söz birliknen  

"Yaş_izciler_ piyünerler" teşkilâtına kirdi:  

" Pioner" Lenin adına qurulğan iş qommunist balalar teşkilâtları.  

Yaşasın izciler babası Lenin yelı. Yaşasın  

büyük Leninñ balaları izciler!  

Komsamol  

Mekteb balaları toplaşuvda İbragim arqadaş  

komsamolnı şöyle pñlaydı: komsamol degeni 

nedr? Bilesiñz mi? Komsamol"kommunist 

 yaşlar birligi" demekdr. Bizden büyük aqa  

larımznñ qommunist teşkilâtıdr. Bizde osob  

aqalarımz kibi olsaq onlarıñ sırasına 

kirecekmiz. Qommonist, komsamol, piyoner  

77 

Epsi fuqare köyli, ve işcilerni baylar 



zulmdan qurtarıcıtLenin yelınñ yolcılar 

ıdr. Yaşasın işci vse köyliler, yaşasın  

onlarnñ yolbaşcılarn qommunist fırqası!  

 


78 

Arab harfleri  

ث 

Saniye. Servet. Sabt. Gülsum. Savab. Esr.  



Miras .Misal.Meselâ.  

Sabtñ qart anası zengin edi. Ölgende miras  

olaraq bütün servetni Sabtke bıraqdı. 

ذ

(  



ز

)

 



Zikr. Mzakre. Zat. Zevq. Mazin. 

Azin. Azan. 

Zakr zeki bir baladr, ama zevqnı sever. 

ض

 



 .

 



  .ص  


Has. Hals. Saf. Sadq.Sabah. 

Salh. Sulh. Salavat. Riza. Razı. Zıya. 

Qaza. Bazı. Aza.  

Sadq, Rizağa sabah mektebke ketmege  

teklif etdi., o da razı boldı.  

،ط

 



ظ

  

Dlbe. Talab. Zalım. Zulüm. Hatr. Tdam.  



Kazm bir davuş tutdı.  

 

Köylünen ayu 



Bir yıl koylinen ayu ortaq bolub soğan ekkenler. 

Köyli aytqan:sen ustün alırsıñ,men astın alırman, soğan osken, 

ole bolğan ayu soğannıñ yaprağın, köyli başın alğan. 

Kelecek yıl bir daha ortaq olğanlar. Bü seferde boğday ekke 

ler:soğan ortaqlığında aldanğan ayu aytqan: bü sefer ustun 

sen,tubun men alırman degen. Koyli yahşı şay olsun deb  

cevaplağan. Ayu bu seferde aldanğan........Neçün?.... 

 


Qarılğaç 

Yuvalayman saçaqda        yazla kuni sıcaqda 

Er kun dua etermen,        kuzde qaytib ketermen.H.Ç. 

Quşların faydası 

Quşlar,yuvaların çalı,çırpı,çalılarğa ilişib qalğan qoyün  

tükleri,pamuq parçalarınen yaparlar. Zira bu dünyada hiç bir şey 

ğayb olmaz, quşlar yavruların tırtıl, qurt çıbın kibi hayvançıq- 

larnen beslerler.Quşlar olmasa edi;aşlıqlarımzdan emişlerimzden bir 

fayda koremizdik. Ekinlerimz, ağaçlarımz butun ğayb olurdı. 

Yaz kuni 

Ekindi oldı,salqın tuşdi,bayır caylarına kolgeler uzandı. 

Uzun kunde ağır işleri yavaş,yavaş toqtalmağa başladı. Tuvarlar 

köyge taban buruldılar ana oraqçılarda aqşamlıq qaytmağa hazrlıq ko-  

reler.Tuvar aldına çıqqan balalar quyu başında oynay qıçırşalar. 

Biznn köy 

Biznn koy su boyundadır. Her keznn ufaq bir baqçası, 

birazda bostanlıq yeri bar. Sabancılq birde tutuncilk neteler. Koymz 

şeerge de yaqın bolğanından tavuqcılq,sütcilik ekenler de bar. 

Çoban 

Kökte ki kok bulutlar,                                     yurğanıdr çobann. 



ufaq-tüfek urbalar;                                         yasdıgıdır çobann 

Tos tomalaq qayalar ,                                     yumrığdır çobann 

Qolundağı tayağı,                                           qalğandr çobann 

Qatında ki kokman it.                                    yoldaşıdr çobann 



Qalın nege kok qaşqr.                                     duşmanıdr çobann. 


Do'stlaringiz bilan baham:


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling