‘rta maxsus ta’lim vazirligi ‘zbekiston milliy universiteti


Download 4.9 Mb.
Pdf просмотр
bet1/13
Sana05.12.2019
Hajmi4.9 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
73401

<)‘ZBEKISTON  RESPUBLIKASI  OLIY VA 
( ) ‘RTA  MAXSUS  TA’LIM VAZIRLIGI
( ) ‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI
E.  Xikmatov,  G.X. Yunusov, N.Z.  Sagdeyev,
D.M.  Turgunov, R.R. Ziyayev
( > bekiston Respublikasi Oliy va о ‘rta maxsus ta 'lim vazirligi 
tomonidan 5141100 -  Gidrologiya yo ‘nalishi bo ‘yicha 
darslik sifatida tavsiya etilgan
GIDROMETRIYA
«Sano-standart» 
Toshkent -  
2014

UO‘K:  627.133  (075) 
КВ К:  26.222 
G-45
Ushbu  "Gidrometriya"  darsligida  daryolar,  ko‘llar,  suv  omborlarida ba-1 
jariladigan  suv  о ‘Ichash  ishlari, jumladan,  suv  sathini  kuzatish  va  natijalami I 
qayta  ishlash,  chuqurliklami  aniqlash,  daryo  o ‘zanining  ko‘ndalang  va bo‘y-1 
lama profillarini  tuzish,  morfometrik ko‘rsatkichlarini  hisoblash,  daryo  oqimi | 
tezligini  gidrometrik parraklar  va  boshqa  usullarda  o ‘lchash,  oichangan tez­
liklar  asosida  suv  sarfini  hisoblash,  suv  sathi bilan suv  sarfi  orasidagi bog‘la-| 
nish grafigini chizish,  gidrologik yilnomani tuzish va daryo  oqimini hisoblash | 
kabi  mavzular yoritilgan.
Darslik  5140700-Gidrometeorologiya,  5141100-Gidrologiya  (quruqlik \ 
gidrologiyasi)  va boshqa  turdosh bakalavriatura yo‘nalishlari talabalari uchun | 
moijallangan.
Taqrizchilar:
Glazirin G.E.  -  geografiya fanlari doktori,
0 ‘zM U  Quruqlik gidrologiyasi  kafedrasi professori;
Shohidov A.F. -  texnika fanlari  doktori,
Toshkent Avtom obil  y o ila r i  instituti professori.
H ik m a to v  F.
Gidrometriya 
/ darslik. F. Xikmatov va boshqalar. — j 
Toshkent:  «Sano-standart», 2014. -  208 b.
U O ‘K:  627.133  (075) 
KBK: 26.222
ISBN  978-9943-4365-5-8
1 «Sano-standart» nashriyoti, 2014-y.

SO  / ,  BOSH I
M i   Ii nnki .   r t i u m l a k a t i m i / d a   q a b u l  q i l i n g a n   “ T a ’lim   t o ‘g ‘ri-
-iil.t  i  i  ........ mi  v.i  " K a i l r l a r   ta y y o r la s h   m i l l i y   d a s t u r i ”  t a ’lim   s o h a s i-
li  lull  к  'I'liiisbliimi  ko‘ zda  tutadi. 
0
‘ zbekiston  Respublikasi 
!'»••  1.
1
,  nil  I  ,Inm  Karim ovning 
2011
-yil 
20
-m aydagi  “ O liy  ta’ lim
. . и ........
1
1и loin}.*  moddiy-tcxnik  bazasini  mustahkamlash  va yuqori
ni.il.it  ill  miiluMissHlar  tayyorlash  sifatini  tubdan  yaxshilash  chora- 
1.1.II111I111I  in  i''n si(la” gi  qarori  yuqorida  qayd  etilgan  rasm iy 
ihi  ' у ii 1
1
 v  Iiii||mI laming  mantiqiy  davomidir.  Ularda  belgilangan 
ui  it,ti  n  i|i 1 ism 1  la'm inlash  maqsadida  respublikam izda  oliy  ta’ lim 
, и  n.ili  III.ii 1  va  m utaxassisliklarining  klassifikatori  yangilandi. 
1  ми,!'  .i  n,11L1  esa  har  bir  yo'nalish  va  m utaxassisliklar  uchun 
i 1 it * 11
11
 им t it it ilfan   davlat  ta’ lim  standartlari,  o ‘ quv  rejalari  va 
Himiiiihiiv ly  Inn  dasliirlari  ishlab  chiqildi.  B u  jarayonlarning barcha- 
1  11 ti|i 1 иm  irnm logiya  va  gidrologiya  ta’ lim   y o ‘nalishlari  v a   ular 
и»  l< I / li lit  lavyiu lanadigan  magistratura  m utaxassisliklariga  ham 
li  (iImIiIhIii
4
 \ ni 
pnyldii  raqobatbardosh,  yuqori  m alakali  kadrlarni 
in\  у • и Ih-.I 1 
jiirnynni 
o ‘ quv 
adabiyotlarining 
yangi 
avlodmi
.......it  Inn  I it Inti  qilmoqda.  Chunki  m afkuraviy  hamda  mazmunan
|..Лн|чм1  ilaisliklar,  o 'qu v  qo‘ llanmalari  Respublikam izda  musta- 
.|lllik  yill.ii til a  |oriy  etilgan  yangi  ta’ lim  tizimining  talab  va 
1  lit 1 yii|Ini i|>ii  invob  berolmay qoldi.

i и Ii 1 ti 1 u  l 1 iya  fani  gidrom eteorologiya,  gidrologiya  v a  boshqa 
In* 1 li •  Ii  i l l  tin  yo'nalishlari  o ‘ quv  rejasiga  kiritilgan  asosiy  umum- 
k iimI и у  Initial dan  biri  hisoblanadi.  Ushbu  fanni  o ‘ rganish  natijasida 
In.  I ii 111 к  hakalavrlar  suv  obyektlarida  suv  o ich a sh   postlarini 
IanItU 1
1
  olish,  suv  sathini  kuzatish,  chuqurliklar  va  suvning 
oqish 
I.  /
1
1|> 1111  ulchn sh,  daryolardagi  suv  v a  loyqa  oqiziqlar  sarflarini 
I1ln11l1la.il.  davlat  suv  kadastrini  yuritish  usullarini  o ‘rganadi, 
nl.11 n 11 tj'  ilm iy  va  am aliy  ahamiyatini  tushunib  etadilar.  B u  esa 
I it I al hi I a 1 р.1  yuqori  kurslarda  o ‘ qitiladigan  “ Um um iy  gidrologiya” , 
• . I.In 1I1 i)'iк  hisoblashlar” ,  “ Gidrologik  prognozlar”   kabi  ixtisoslik 
1 1 11
1
 a 11111  o ig a n ish g a   zamin  tayyorlaydi.  Shuningdek,  mazkur 
1111111111 f!  h n lg 'u si  m utaxassislam ing  ishlab  chiqarish,  ilm iy-

tadqiqot va tashkiliy-boshqaruv faoliyatlarida ham ahamiyati katta.
Darslikning  1- va 2- boblari F.H.  Hikmatov va G ‘.X.  Yunusov, 
3- va 4- boblari G‘.X. Yunusov va D.M.  Turg‘unov,  5- va 
6
-boblari 
N.Z.  Sagdeyev  va  R.R.Ziyayev,  7-bobi  F.H.  Hikmatov  va  D.M. 
Turg‘unov, 
8
-  va  9-boblari  G ‘.X.Yunusov  va  N.Z.  Sagdeyevlar 
hammuallifligida  tayyorlandi.  Darslikning  umumiy  tahriri  pro­
fessor F.H.  Hikmatov tomonidan amalga oshirildi.
Darslik mualliflaming shu sohadagi  ilk tajribasi natijasi bo‘lib, 
uning  ayrim  kamchiliklardan  xoli  emasligi  tabiiydir.  Mualliflar 
ushbu  kitobning  mazmuni  va  tuzilishini  yaxshilash  maqsadida 
bildirilgan  barcha  fikr-mulohazalarni  mamnuniyat  bilan  qabul 
qiladilar.
4

KIR1SH
I  ,ltlni  "Gidrometriya”  darsligi  respublikamizdagi  mavjud 
и  Ini-  I/  la’lim  ti/imi  va  kadrlar  tayyorlash  milliy  modelining 
•'и гм \  Iи< f,*inlaridan  biri  hisoblangan  bakalaviatura  bosqichi,
....|i<•• I  qilib  aytganda,  5140700-Gidrometeorologiya,  5141100-
m
iltiilnlnilai ifii  moijallangan.
Ytiqoiida  qayd  etilgan  ta’lim  yo‘nalishlarining  Davlat  ta iim  
'  tinIntllari  va  ularda  o ‘qitilishi  ko‘zda  tutilgan  “Gidrometriya”
i  и...... ..  namunaviy o ‘quv dasturiga mos keladigan darslik yaratish
.....I  atliila  mualliflar  tomonidan  ma’lum  ishlar  amalga  oshirildi.
I• 
1111
laktilan  \ a  u/oq  ehet  ellarda  “Gidrometriya”  fani  sohasida  shu kun- 
I'.H  ha  (  iishilgan  natijalar,  ulaming  hozirgi  holati  baholandi. 
MniiiiiiC.ili k,  ular o‘z ixtiyoridagi manbalami o ‘zaro qiyosiy solish- 
imlilni, 
ularda  mavjud  boig an  
ijobiy  tajribalardan  keng 
Itt\ilalaiulilar.  Bu  ish  jarayonida  gidrometriyaning  kelgusidagi 
11

11
|lanisli  tendensiyalariga ham alohida e’tibor qaratildi.

iidrometriya  fanini  o ‘qitishdan  asosiy maqsad,  boiajak baka- 
lit\ilaula  daryolar,  koilar,  suv  omborlari  va  boshqa  suv  obyektla- 
i ni.i  I'ulrologik kuzatish tarmoqlarini tashkil etish, ularda suv rejimi
•  I,  im ntlarining  miqdoriy  ko‘rsatkiehlarini  qayd  etib  borish, 
in  plangan  gidrometrik  m aiumotlami  qayta  ishlash,  umumlash- 
linsli  hamda  davlat  suv  kadastrini  yuritish  bo‘yicha  bilim  va 
111
 a I a к a  Itosil  qilishdan iboratdir.  Ayni paytda, talabalar ushbu fanni 
o'i faiiish 
natijasida  suv  oichash 
ishlarida  qoilaniladigan
amoniiviy  qurilmalar,  asbob-uskunalar  bilan  ishlay  olish,  suv
• Г К hash  va  kuzatish  ishlarida  foydalaniladigan  u su lla r-^ a  
usluhlarni  amaliyotda  q o ilay   olish  tajribalari,  ko‘nikmalariga  ham
•  )• a  hoiishlari lozim.
Yuqorida  qayd  etilganlar  yanada  aniqroq  bayon  etiladigan 
Im  Isa,  “Gidrometriya”  fanini  o ‘zlashtirish  jarayoni  doirasida 
hukalavr:

gidrometriyaning asosiy tushunchalari,  atamalari,  ta’riflari  va 
ladqiqot usullarini;  daryolar,  k o ila r va suv omborlarining oicham
5

ko‘rsatkichlarini  aniqlashni;  ularda  suv  oichash  ishlarini  tashkil 
etishni;  daryolarning suv va oqiziqlar sarfini  oichash hamda hisob- 
lashning  zamonaviy  usullarini  va  ulardan  foydalana  olishni  bilishi 
kerak;
-  suv  obyektlari  rejimini  o ‘rganishda  suv  oichash  ishlarini 
amalga 
oshirish; 
daryo 
oqimi 
elementlarini 
oichashning 
zamonaviy  usullarini  amalda  qoilash;  gidrologik  postlar  va 
stansiyalami tashkil etish va ulami jihozlash;  daryolar, kanallaming 
suv  va  muallaq  oqiziqlari  oqimini  miqdoriy  baholash,  gidrometrik 
axborotlami  to‘plash,  birlamchi  qayta  ishlash  va  bir  tizimga  sola 
olish k o ‘nikmalariga ega bo ‘lishi kerak;
-  k o ila r  va  suv  omborlarining  batimetrik  xaritalarini  tuzish; 
daryolar,  k o ila r  va  suv  omborlari  suv  resurslarini  miqdor  va  sifat 
jihatdan  baholash;  suv  sarfi  egri  ehizigi  grafigini  chizish  hamda 
gidrologik  yilnomani  tuzish;  gidrometrik  m aium otlar  bankini 
yaratish;  davlat  suv  kadastrini  olib  borish;  suv  oichash  asboblari 
va  qurilmalaridan  amalda  foydalana  olish  malakalariga  ega 
bo ‘lishi kerak.
Talabalaming  “Gidrometriya"  o ‘quv  fanini  o ‘zlashtirish 
jarayoni  m a’ruzalar,  amaliy  mashg‘ulotlar,  fan  bo‘yicha  mustaqil 
ta iim   va  kurs  ishini  bajarish  hamda  suv  obyektlarida  o‘quv-dala 
amaliyotini 
oiishlari 
shakllarida 
tashkil 
etiladi. 
M a’ruza 
mashg‘ulotlari,  ulaming  mazmuni  fan  dasturida  mantiqiy  ketma- 
ketlikda keltirilgan.
Talabalar,  amaliy  mashg‘ulotlami  bajarishga  kirishishlaridan 
oldin,  dastlab  ishning  maqsadi  va  mavzuga  oid  nazariy  bilimlami 
egallashlari lozim.  So‘ng ishni bajarish uchun zarur b o ig an  m a iu ­
motlar  va  qo‘yilgan  maqsadni  amalga  oshirishda  talab  qilingan 
vazifalami  aniq bilishlari zarur.  Har bir amaliy ishni  bajarish  tartibi 
esa,  ishning  maqsadiga  mos  holda,  belgilangan  vazifalar  ketma- 
ketligiga  asoslanadi.  Barcha  amaliy  mashg‘ulotlar  ulami  bajarish 
jarayonida olingan natijalaming tahlili bilan yakunlanadi.
Fan  bo'yicha  kurs  ishining  maqsadi  talabalaming  mustaqil 
ishlash  qobiliyatini  rivojlantirish,  ularda  fanni  o ‘rganish  natijasida 
olgan  nazariy  bilimlarini  qoilashda  amaliy  ko‘nikmalar  hosil 
qilish,  bevosita  ishlab  chiqarishdagi  real  sharoitlarga  mos  texnik
6

и > I.... I  n  t|nluil  i|ilisli  va zamonaviy suv o ‘lchash texnikasi  hamda
(  .....I.ii'ivnlnimi  qo'llash  ko‘nikmalarini  hosil  qilishdir.  Kurs  ishi
• ни\  nlni I  lu-vosila  gidrometeorologiya  xizmati,  qishloq  va  suv 
«и 
boshqa 
sohalardagi 
ishlab 
chiqarishda 
amalga
и  Im ilmlii'.in  jarayonlarga  bog‘liq  holda  tanlanib,  aniq  bir  daryo, 
l"   I 
yoki 
suv  ombori 
misolida,  ularga  tegishli 
bo‘lgan
.  .  ...... ..  Irnmlogik  ma’lumotlar negizida bajariladi.
I iiliiluiliirga,  fan  bo'yicha mustaqil  ta’limni  amalga oshirishda, 
" иmf■
  .|iiч ulngi  shakllaridan  foydalanish tavsiya etiladi:
amaliy  maslig'ulotlarga nazariy jihatdan tayyorgarlik ko‘rish; 
kins 
ishini  tayyorlash  bilan  bog‘liq  bo‘lgan  vazifalarni
l»n|iiiMt;
diiislik  va  o‘quv  qo‘llanmalaridan  tegishli  mavzulami  o‘rga-
Hl»ll,
muxsus  adabiyotlardan  foydalangan  holda,  fan  bo‘limlari 
v<'ki  mnv/.ulari  ustida  ishlash;
ynngi  gidrometrik  texnikalami,  apparaturalami, jarayonlar va 
li  Miolomyalarni  o‘rganish;
limning  talabaning  o ‘quv-ilmiy-tadqiqot  ishlarini  bajarish 
I и I nn  bo|',' liq  bo‘lgan ho‘limlarini va mavzularini ehuqur o‘rganish;
iivlomatlashtirilgan  o‘rgatuvchi  va  nazorat  qiluvehi  tizimlar 
I
h
I.иi  ishlash,  internet saytlaridan foydalanish;
masofaviy (distansion) ta’limdan foydalanish va boshqalar.
Yuqorida qayd etilganlardan ko‘rinib turibdiki, “Gidrometriya” 
linn  matematika,  fizika,  informatika  va  axborot  texnologiyalari, 
mulaxassislikka  -   gidrometeorologiyaga  kirish,  geodeziya,  geolo- 
i
• 
i v
.

I'eomorfologiya, 
geofizika kabi  fanlar bilan bogiiqdir.  Ushbu 
i,ml,ml,m  yetarli  bilim  to‘plagan  gidrometeorologiya,  gidrologiya 
v.i  boshqa  turdosh  yo‘nalishlaming  bo‘lajak  bakalavrlariga 
i-idioinetriyani  talab  darajasida,  qiziqib  o‘rganishlariga  tilak- 
doslimi/.
7

1-BOB. GIDROMETRIYA FANI, UNING VAZIFALARI 
VA XALQ XO‘JALIGIDAGI AH AMI Y ATI
Mazkur  bobda  gidrometriya  fani,  uning  maqsadi,  vazifalari, 
predmeti  va  tadqiqot  obyekti,  fanning  shakllanishi  va  rivojlanishi- 
ning  qisqacha  tarixi,  gidrometriyada  qo‘llaniladigan  tadqiqot 
usullari va uning xalq xo‘jaligidagi  ahamiyati kabi  masalalar bayon 
etiladi.
1.1. Gidrometriya fanining predmeti, maqsadi, vazifalari
Gidrologiya  fani,  o ‘zining  tadqiqot  obyekti  va  usullariga 
bog‘liq holda, bir qancha qismlarga bo‘linadi.  Gidrologiyaning suv 
obyektlarida  suv  rejimi  elementlarini  о‘Ichash  va  kuzatish, 
shuningdek,  ushbu  o‘lchash  va  kuzatish  ishlari  usullarini  ishlab 
chiqadigan  hamda  ulami  amaliyotga  tatbiq  etish  bilan  shug‘ulla- 
nadigan qismi “Gidrometriya” deb nomlanadi.
«Gidrometriya»  ikkita  grek  so‘zining  qo‘shilishidan  hosil 
bo‘lgan,  ya’ni  «gidro»  -  suv,  «metriya»  -  o ‘lchash  m a’nolarini 
bildiradi.  Bir  so‘z  bilan  aytganda,  gidrometriya  “suvni  o‘lchash” 
demakdir.  Amalda  esa  gidrometriya  fani  faqatgina  suvni  о ‘Ichash 
ishlari  bilan  emas,  balki  kompleks  suv  о ‘Ichash  va  kuzatish  ishla­
rini bajarish bilan ham shug‘ullanadi.
«Gidrometriya»  fanining  asosiy  maqsadi  talabalarga  suv 
obyektlarida bajariladigan  kuzatish,  o‘Ichash  ishlari  hamda ana shu 
ishlami  amalga  oshirish  jarayonida  to ‘plangan  m a’lumotlami 
umumlashtirish  va  hisoblash  usullarini  o'rgatishdan  iboratdir.  Suv 
obyektlariga  daryolar,  ko‘llar,  suv  omborlari,  kanallar  va  boshqa 
suv havzalari kiradi.
Yuqorida  qayd  etilgan  maqsad  bilan  bog‘liq  holda,  gidromet­
riyaning ikkita asosiy vazifasi mavjud:
1
)  suv  obyektlari  gidrologik  rejimi  elementlarini  kuzatish  va 
miqdoriy  baholash  usullarini  ishlab  chiqish  va  bu  jarayonda 
qo‘llaniladigan asbob-uskunalar hamda qurilmalami yaratish;
2
)  suv  obyektlarining  suv  sathi,  suv  va  oqiziqlari  oqimi, 
kimyoviy  tarkibi,  harorati,  muzlash  hodisalari  kabi  gidrologik

11
'| iii"  elementlarining  ko‘p  yillik  ko‘rsatkichlarini  aniqlash 
..........I ' .  
idicla  ulami  muntazam o ‘rganib borish.
Suv  obyektlari  gidrologik  rejimi  elementlarini  kuzatish  va 
"  Ii  liusli  liamda  bu  ishlaming  natijalari  aks  etgan  ma’lumotlami 
lu  |ilusli,  birlamchi  qayta  ishlash,  umumlashtirish,  tahlil  qilish,  bir 
и  t 
hi Ian 
aytganda,  ulami  o ‘rganish  juda  zamrdir. 
Bu 
mu'lumotlardan  gidrotexnik  inshootlami  loyihalash,  qurish  va
•  I 
|>1
 ualatsiya  qilishda,  shuningdek,  bu  jarayonlar  bilan  bog‘liq 
i".  Ijmii  gidrologik  hamda  suv  xo‘jaligi  hisoblashlarini  bajarishda 
кi  nr  foydalaniladi.
(iulrologik  stansiyalar  va  postlami  tashkil  etish,  ulami 
ь  ishlicha  kuzatish  hamda  o‘lchov  asboblari,  uskunalar  va

 
1111
 illnalar  bilan  jihozlash,  shuningdek,  kuzatishlami  amalga 
it  lim  .Ii  usullari  hamda  suv  o‘lchash  asbob-uskunalarini  ishlab 
1111111
si i,  lakomillashtirish masalalari  ham gidrometriyaning  vazifasi 
lilst ihlunadi.
< iidrometriya  o‘rganadigan  suv  obyektlarining  turiga  bog'liq 
In .1. la  quyidagi qismlarga bo‘linadi:
/  f tmosfera suvlari gidrometriyasi;
’  Yer usti suvlari gidrometriyasi;
<  Yer osti suvlari gidrometriyasi.
Alinosfera  suvlari  gidrometriyasi  atmosfera  fizikasi  yoki 
пн  it tuologiyaga tegishlidir.
Yu  usti  suvlari  gidrometriyasini,  o‘z  navbatida,  quyidagi  ikki 
>|i
much
  ajratishmumkin:
/ )  ok eanlar va dengizlar gidrometriyasi;
')  quruqlik  suvlari  (daryolar,  ko‘llar,  suv  omborlari  va 
l и i 
.1
 к |.ilar) gidrometriyasi;
Vci  osli  suvlari  gidrometriyasi  yer  osti  suvlari  gidrologiyasi 
vttki  I'tdiogeologiyaga tegishlidir.
Ilo/irgi  kunda  gidrometriyaning  yuqorida  qayd  etilgan 
|i  minii  orasida  okeanlar  va  dengizlar  gidrometriyasi,  qisqacha,
• It 
111
• i/• 
1
 ai  gidrometriyasi  hamda  qumqlik  suvlari  gidrometriyasi,
• |i  ' |  i> lia,  daryolar  gidrometriyasi  ancha  mukammalashgan  bo‘lib, 
tii'ti 
1
’idroinctriyaning  alohida  vazifalarga  ega  bo‘lgan  bo‘limlari 
alatula  sliakllangan.
9

Suv  obyektlarida  m a’lum  maqsad  va  vazifalami  ko‘zlab  bajn 
riladigan asosiy gidrometrik ishlar tarkibiga quyidagilar kiradi:
1
)  daryolar,  ko‘llar,  suv  omborlari,  kanallar  va  boshqa  suv 
obyektlarida gidrologik  stansiyalar va postlami  qurish, ulami jiho/ 
lash;
2
)  gidrologik  stansiya  va  postlarda  suv  sathini  muntazam 
kuzatish ishlarini tashkil  etish;
3)  suv obyektlarida suv yuzasi  nishabligini o‘rganish;
4)  m a’lum  maqsadlarni  ko‘zlab,  chuqurlik  o‘lchash  ishlarini 
bajarish;
5)  suvning harorati va muzlash hodisalarini o ‘rganish;
6
)  daryolar,  kanallarda  suvning  oqish  tezligini  oichash  va 
oqim yo‘nalishini  aniqlash;
7)  daryolarning suv va loyqa oqiziqlari oqimini o ‘rganish;
8
)  daryolar loyqa oqiziqlarining mexanik tarkibini o ‘rganish;
9)  suvning  rangi,  tiniqligi  va  boshqa  tabiiy  xususiyatlarini 
o‘rganish;
10
)  suvning  sho'rligi,  minerallashuv darajasi,  kimyoviy tarkibi 
va boshqa gidrokimyoviy xususiyatlarini o'rganish.
M a’lumki,  daryolar va  soylarda,  ba’zan,  sel  toshqinlari kuzali- 
lishi,  ularda  eng  katta  suv  sarflari  hosil  boiishi,  k o ila r  va  suv 
omborlarida  esa  suv  sathining  keskin  koiarilishi  yoki  boshqa 
turdagi  favqulodda  vaziyatlar  yuzaga  kelishi  mumkin.  Bunday 
sharoitlarda aniq maqsad va vazifalarga b o g iiq  holda tayyorlangan 
dastur  asosida  bajariladigan  maxsus  suv  oichash  va  kuzatish 
ishlarini amalga oshirish ham gidrometriyaning vazifasiga kiradi.
1.2. 
Gidrometriyaning shakllanish va rivojlanish tarixi
Insonning  hayot  faoliyati  qadimdan  tabiiy  suv  obyektlari  -j 
buloqlar,  soylar, daryolar, k o ilar bilan bogiiqdir. Ulardan  odamlar 
o‘zlarining turli-tuman ehtiyojlarini  qondirish  maqsadida foydalan- 
ganlar.  Birinchi  navbatda  bu  ehtiyoj  suv  obyektlaridan  ichimlik 
suvi  sifatida  foydalanish  ko‘rinishida  boigan  boisa,  keyinchalik 
ulardan 
ekin 
maydonlarini 
sug‘orishda, 
baliq 
ovlashda, 
shuningdek,  suv y o ii sifatida foydalanganlar.
10

п.,  |<нI»viнкlii  «xliiinlar  buloqlardagi  suv  miqdorini  aniqlashga, 
tfcMfrH
*1
 i  «и  nmc  uqisli  Ic/.ligini,  daryo  yoki  ko‘llarda  suv  sathi 
♦jirtH  lil‘*i iiu  1и1|ч1|ца  harakat  qilgan.  Masalan,  ingliz  olimi
А  I»  Ilf  ............ lumoliga  ko‘ra,  Shimoliy  Afrikaning  qadimgi
llmldii  «  " l i   i ,nl,if i  Am  al-Fras  bulogi  suvini  iste’molchilarga
...................  и id  Ю
00
  yil  ilgari  mavjud  b o iib ,  shu  kungacha
Irtlita" 
м и.  li i.  loydalanilmoqda.  Ushbu buloq hozirgi kunda 
1
i i i h i  
I
m
 
i
  им 
m>,  
к Kul)  ( 
SO 
l/s)  suv  beradi.  Bu suv yuqoridagi  inshoot
|
ih
  i 
mmm

i
  I
ii
i .li  knnalga  va  uning  ikkita  tarm ogiga  adolatli
...............i  ll  Mu  inshool  yordamida  buloq  suvini  taqsimlash  usuli
Htltlh 
hslni'.i  qammasdan,  vaqt  sinovidan  samarali  o‘tganligi

i i
I
i
.
im
  .... . 
hn/iif'.aiiia  loydalanilmoqda.
Mltiiii) 
i  и 

hash  misollarni  mamlakatimiz  misolida  ham 
I H l l H a l i  
illmukm  Masalan,  o'sha  davrlarga  xos  b o ig an   turli  xil 
(Ml 
и  i  li i  li  i|Шihiinlai idan  daryolar,  soylar va  qadimgi  irrigatsiya 
IIH
i

h

,
i
,
i
  kanallar  suvini  taqsimlashda  foydalanilgan.  Shu
M m  
Линн liii \ <
 >in
11
j•. 
quyi 
oqimida, 
aniqrogi 
Xorazmda, 
lb .li *|i«'I •«  . ■
 ■
  Sm xoudaryo  va  Toshkent  vohalarida  qoilanilgan.
ltHi|lilii|‘i  ma'ltimollar  arab  sayyoh  olimlaridan  al-Yoqubiy  (IX 
**i I  iImi  I  и 11
1
 • 
11
  Ahmad  (X  asr), al-Muqaddasiy (X asr), Ibn Batutta 
l|U N   I  I Mi)  \a  bo'.hqalaming asarlarida keltirilgan.
i ........... и 
гнц  i|iuliiii^i  suv  oichash  inshooti.  Mamlakati-
HlUil *  ijiiilmiilim  qoilanilgan  suv  oichash  usullari  dunyo 
iiih

hii
lii  i  ill'll)  rlilgan.  Qadimgi  Nil  daryosida  buyuk  alloma 
AllHM.I 
»l  I  iii)''i*iny 
(797-861-yillar) 
rahbarligida 
qurilgan 
H I I h i m  
.
и
  il  nun. mu)’  yorqin  dalilidir.  Bu  haqda  H.H.Hasanov
•I..... I  v 
mi
  nli 
laig'oniy  Bag‘dod  xalifasi  al-Mutavakkilning
1
  bihm  Nil  daryosida  suv  sathini  oichaydigan  asbobni 
ItW-m  ii  mi  i.  i mil ish  uchun  861 -yilda  Fustot  (Qohira)  shahriga 
1
т ц .  м  Mi 
11
 <
 |  iminbalarida u “Miqyos an-Nil” deb tilga olinadi.
Ah..... I  I  ai с  о т у   "Miqyos an-Nil"  ni qurish uchun Nil daryosi
И  #n*".i .i.  li*  i  iui  ........ (•an  Hu  joy,  nafaqat  o'sha  davr,  hatto  hozirgi  kun
flMHuti  In.  vi» h i  ham  suv o'lchash ishlarini amalga oshirish uchun 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling