S. z mirtursunova.,SH. Sh. Bobojonova. Patologiya fanidan


Download 5.01 Kb.

bet4/26
Sana27.11.2017
Hajmi5.01 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26

Fan bo„yicha reyting daftarchasini rasmiylashtirish tartibi:  
 
№  Fan nomi 
Umu
miy 
o‗quv 
soat 
Uzlashtir
ish 
kursatkic
hi 
Re

tin

O‗qituvchi
ning 
F.I.SH 
Sana 
Imzo 

Patologiya  121 
86 
62 
Saidov.S.
A. 
15.06.20
16 y 
 
 
Talabaning fan bo‗yicha bir semestrdagi reytingi quyidagicha aniqlanadi;                                                       
R


V*O
'  
           100 
bu erda: V - semestrda fanga ajratilgan umumiy o‗kuv yuklamasi (soatlarda);  
               O' - fan bo‗yicha o‗zlashtirish darajasi (ballarda). 
 
Talabaning  saralash  balidan  past  bo‗lgan  o‗zlashtirishi  ―Reyting  daftarchasi‖da 
qayd etilmaydi. 
Dekanat va kafedralar tomonidan belgilangan tartibda fan bo‗yicha talabaning JB, 
OB  hamda  YAB  turlarida  ko‗rsatilgan  o‗zlashtirish  reyting  ko‗rsatgichlarining 
monitoringi olib boriladi. O‗zlashtirish natijalari kafedralar tomonidan reyting nazorati 
ekranida  muntazam  ravishda  yoritib  boriladi  va  belgilangan  tartibda  qaydnomalarga 
kiritiladi.   
 
Foydalaniladigan asosiy darsliklar va o„quv qo„llanmalar ro„yhati 
Asosiy darsliklar va o„quv qo„llanmalar: 
 
1.
 
I. A. Karimov. ―Kadrlar tayyorlash  milliy dasturi‖. Toshkent-1997yil.  
2.
 
  B.Xodiyev; L Golish  ―Mustaqil o‘quv faoliyatini tashkil etish usul va   
vositalari, Toshkent – 2010-yil 
3.Абдуллахужаева М.С., Основы патологии человека. Том-1,2. Т., изд–во ―Ибн 
Сино‖, 1997г.    
     4.Abdullaev N.X., Karimov X.E. Patofiziologiya. T., ―Ibn Sino‖ nashriyoti.,1998 y. 
     5.  Abdullaev  I.X.,  Karimov  X.E..,  Iriskulov  B.O‗.,  Mirtursunova  S.Z.  Patologik 
fiziologiya   asoslari. T., ―Fan‖ nashriyoti, 2008 y.  
     6.  Karimov  H.Y.,  Saidov.S.A.  Patologiya.  T.,  SH.SH.  Bobojonova.  Patologiya.  T., 
―Tafakkur qanoti‖, 2014y. 
     7.Abdullaev N.X., Patofiziologiya. T., 1998 y. 
     8.Чертеков К., Умумий патология. Т., 2013 й. 230 бет. 

31 
 
Qo„shimcha adabiyotlar: 
1.
 
Mirtursunova  S.Z.,  Musaev  X.N.,  Bagdasarova  E.S.,  Salibaeva  S.A.  ―Patologiya‖  
fanidan o‗quv – uslubiy qo‗llanma ―KOLORIT GROUP‖ XK. Toshkent 2008 y.   
2.
 
Адо  А.Д.  и  Ишимова  Л.М..  Патологическая  физиология.  М.,  изд  –  во 
―Медицина‖, 1980 г. 
3.
 
3. Березнякова А.И. Патология учеб. пособ. Харъков. 1985 г. 
4.
 
Abdullaev  N.X..  Karimov  X.YA.,  Patologik  fiziologiyadan  amaliy  mashg‗ulotlar 
uchun qo‗llanma. T., ―ToshMI‖ nashriyoti, 1994 y.  
6. Литвитский П.И.. Патологическая физиология. М., изд – во ―Медицина‖, 1995 
г.  
Xorijiy adabiyotlar: 
     1.  Robbins+Basic+Pathology+(9th+Edition) California- 2013y 
2.A.D.Ado, ―Patologicheskaya  fiziologiya‖. Xarkov- 1985yil 
3.S.G. Xachkruzov.‖ UZI  v  ginekologii‖. Sankt- Peterburg-2003yil 
4.Vikrem Dogra; Debra Djorj Rubens.‖ Sekreti Ultrazvukovoy diagnostiki.‖  
London-2006 yil. 
Farmakologiya va klinik farmatsiya kafedrasining patologiya fanidan 2016 – 2017 
o„quv yiliga farmatsiya va kasbiy ta‟lim yo„nalishi talabalari uchun ma‟ruza 
mavzulari taqvimiy rejasi. 
 
№ 
Mavzular  
Soat  
1. 
Patologiya fani. Farmasevtlar faoliyatida patologiya fanining 
ahamiyati. 
 

2.
 
Qon aylanishining mahalliy buzilishlari. Tromboembolizm va 
staz. 
 

3. 
  Yallig‗lanish.. 
  Isitma.  
 

4. 
Qon tizimining patologiyasi. Trombositopatiyalar. 
 

5. 
Yurak – qon tomirlari tizimi patologiyasi. 
 

6. 
Hazm tizimi patologiyasi. Jigar patologiyasi.  
 

7. 
 
Buyraklar patologiyasi.   
 

8. 
Endokrin tizimi patologiyasi. Endokrinopatiyalar
.
 
 

9. 
 
Nerv tizimi patologiyasi. 
 

 
 

32 
 
Farmakologiya va klinik farmatsiya kafedrasining patologiya fanidan 2016 – 2017 
o„quv yiliga farmatsiya va kasbiy ta‟lim yo„nalishi talabalari uchun amaliy 
mashg„ulotlari taqvimiy rejasi. 
 
№ 
 Mavzular  
Bajariladigan tajriba 
Soat  
1. 
Patologiya  faniga  kirish.  Farmasevtlar 
faoliyatida patologiya fanining ahamiyati.
 
Tajriba:  xayvonlar  organizmiga  elektr 
tokining ta‘sirini kuzatish. 
 
 

2.
 
Hujayra 
shikastlanishi. 
Patologik 
jarayonlarni 
rivojlanishida 
shart 
– 
sharoitlarning ahamiyati.
 
Tajriba:  markaziy  nerv  tizimiga  turli  tashqi 
muhit  omillarining  (turli  xil  haroratida) 
kislorod tanqisligini yuzaga keltirish.
 

3. 
Qon 
aylanishining 
mahalliy 
buzilishlari.Tromboembolizm va staz.
 
Tajriba:  hayvonlarda  arterial  va  venoz 
giperemiyani hosil qilish. 
Tajriba:  hayvonlar  ishemiya  holatida  qon 
aylanish holatini o‗rganish.  
Tajriba:  2.  baqalarda  yog‗li  emboliyani 
yuzaga  keltirish  va  charvida  qon  aylanishni 
o‗zgarishini kuzatish 

4. 
Yallig‗lanish.Ekssudatsiya.
 
Tajriba:  Kongeym  tajribasida  yallig‗lanish 
holatida qon tomirlari reaksiyasi va ularning 
belgilarini o‗rganish.  
Tajriba: 
1. 
Danilevskiy 
tajribasida 
leykotsitlar emigratsiyasini kuzatish. 
2.  Ekssudat  bilan  transsudat  farqlarini 
kuzatish 

5. 
Isitma. Termoregulyasiya.
 
Tajriba: 
kalamushlarda 
eksperimental 
isitmani  hosil  qilish,  uni  kuzatish,  isitma 
egri chizig‗ini chizish. 
 

6. 
Moddalar  almashinuvi  patologiyasi.Qandli 
diabetlar
 
Tajriba:  Oq  kalamushlarga  insulin  yuborib, 
giperglikemik komani kuzatish. 
 
 

7. 
Kislota 
– 
ishqor 
muvozanatining 
buzilishlari.  Suv  –  tuz  almashinuvining 
buzilishi.Edema.
 
Tajriba:  baqalarda  suv  turib  qolishini 
kuzatish.  Mak  –  Klyur  Oldrich  tajribasida 
teri o‗tkazuvchanligini kuzatish.  

8. 
 Immun tizimi kasalliklari Allergiya.
 
Jadvallar.  Baqalar  qoni  orqali  5%  li  temir 
xloridi  eritmasini  retikulo  endotelial  tizim 
hujayralarining 
yutish 
xususiyatlarini 
aniqlash.  

9. 
To‗qima o‗sishining 
patologiyasi.Neoplaziyalar 
 
Jadvallar 
 
 

10. 
Qon  tizimining  patologiyasi.  Anemiya 
tasnifi.Talassemiyalar
 
Tajriba:  quyonlarda  gemolitik  ta‘sirga  ega 
bo‗lgan  fenilgidrazin  yuborib,  toksik 
gemolitik anemiyani hosil qilib, eritrotsitlar, 
gemoglabin,  qonning  rang  ko‗rsatkichini 
aniqlash. 

11. 
Oq qon patologiyasi. Reaktiv leykotsitozlar
 
Tajriba:  quyonning  qorin  bo‗shlig‗iga  sut 
yuborib leykotsitar reaksiyani kuzatish. 

12. 
Yurak–qon  tomirlari  tizimi  patologiyasi. 
Kardiomiopatiyalar
 
Tajriba:  baqa  yuragiga  ta‘sir  qilib,  sinusli 
taxikardiya,  bradikardiya,  ekstrasistoliya  va 
xilpillovchi aritmiyalarni kuzatish. 
Tajriba:  baqa  yuragiga  Stanniusning  1–2 
ligaturasini  qo‗yib,  sinoaurikulyar  va  to‗liq 
bo‗lmagan  blokada  xosil  qilish  va  uni 
kimografga yozish. 

13. 
Nafas tizimi patologiyasi. Pnevmoniyalar. 
Tajriba:  gazli  muxit  o‗zgarishida  nafas 


33 
 
 
olishning buzilishi.  
Tajriba:  yuqori  nafas  yo‗llari  shilliq 
qavatining  ammiak  yoki  CO 
2
  bilan 
qo‗zg‗alishida apnoeni kuzatish. 
14. 
Hazm tizimi patologiyasi. 
 
Tajriba: 
kalamushlarda 
eksperimental 
me‘da yarasi  kasalligini yuzaga keltirish. 

15. 
Jigar va me‘da osti bezi patologiyasi. Yog‘li 
gepatozlar
 
Tajriba: o‗tning organizmga zararli ta‘sirini 
o‗rganish. 

16. 
Buyraklar patologiyasi.Arterionefroskleroz
 
Jadvallar.  

17. 
Endokrin 
tizimi 
patologiyasi. 
Endokrinopatiyalar.
 
Jadvallar  Tajriba:  Galli  –  Maynining 
reaksiyasi 
bilan 
siydikda 
gonadotrop 
gormonlarini aniqlash 

18. 
Nerv tizimi patologiyasi. 
 
Tajriba:  kuchli  qo‗zg‗atuvchilar  ta‘siridan 
kalamushlarda 
eksperimental 
talvasa 
sindromini  hosil qilish. 
 

 
 
1-MAVZU 
Patologiya faniga kirish.. Farmasevtlar faoliyatida 
patologiya fanining
 
ahamiyati. 
 
TA'LIMNING TEXNOLOGIK MODELI 
Ma'ruza soati: 2 soat 
talabalar soni:40 ta 
Ma'ruza mashguloti shakli 
Axborot va ko‘rgazmali ma'ruza 
Ma'ruza mashgulotining 
rejasi 
1 .Patologiya fani, usullari, vazifalari.  
2.Umumiy nozologiya.  
3.Etiologiya va patogenez xakida tushuncha.  
4. Kasallik va uning davirlari.  
5. Ulim xakida tushuncha.  
6. Etiologik omillar. 
Ma'ruza mashgulotining matssadi:Patologiya tushunchalari, tajribalar xakida,kasallik va uning 
davirlari xakida tushuncha berish. 
Pedagogik vazifalar: • Patologiya fani, 
uni urganish usullari, etiologiya va 
patogenez, kasallik va uning davirlari 
xakida ma'lumot berish. 
Utsuv faoliyatining natijalari: talabalar biladilar: • 
Patologiya fani, usullari,vazifasi. Umumiy 
nozologiya. Etiologiya.Patogenez xakida tushunchaga 
egalar. 
Ta'lim usullari 
ma'ruza, tezkor surov, munozara. 
Ta'lim vositalari 
Darslik, o‘quv ko‘rsatmalar, ko‘rgazmali materiallar, 
karor va buyruklar 
Utsitish shakllari 
Ommaviy, jamoaviy 
Uщtish shart-sharoiti 
Maxsus texnika vositalari bilan jixozlangan xona 
 
II. TA'LIMNING TEXNOLOGIK XARITASI 
 
Ta'lim shakli. Ish 
bossichi 
 
Faoliyat 
O‘qituvchiniki 
talabalarniki 
Ma'ruza mashgulot: tayyorgarlik bosqichi 

34 
 
1-bosqich. Ma'ruza 
mashgulotiga kirish 
(10 dak;) 
1.1. Mavzuning maks ad i, rejadagi o‘quv 
natijalarini e'lon kiladi, ularning ax,amiyatini va 
dolzarbligini asoslaydi. 
Tinglaydilar, yozib 
oladilar 
2-bosqich. Asosiy 
bosqich (60 dak) 
1 .Patofiziologiya fani, usullari, vazifalari. 
2.Umumiy nozologiya. 3.Etiologiya va 
patogenez xakida tushuncha. 4. Kasallik va 
uning davirlari. 5. Ulim xakida tushuncha. 6. 
Etiologik omillar. 
2.1. Savollar beradi. 2.2. 
Talabalar javob beradilar. 
2.3. Ishni tugallagan 
talaba ish natijalarini 
tugriligini ukituv chidan 
tekshirib bilgach ish 
daftariga xulosa yozadi. 
3-bosqich. Yakunin 
( 10 dak) 
3.1 Mavzu tugricha yakun k;iladi, olingan 
bilimlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida 
axamiyatga ega ekanligi muximligiga talabalar 
e'tibori karatiladi. 3.2 Mustakil ish uchun 
topshirik; beriladi. 3.3 Kelgusi mashgulot 
uchun mavzu beriladi. 3.4 Savollarga javob 
beradi 
Savollar berishadi 
 
Ma‟ruza №1 
Muxokama qilinadigan savollar: 
1.
 
Patologiya fani, usullari, vazifalari 
2.
 
Umumiy nozologiya 
3.
 
Etiolgiya va patogеnеz xaqida tushuncha 
4.
 
Kasallik va uning davrlari 
5.
 
O‘lim xaqida tushuncha 
6.
 
Etiologik omillar 
       So'zma-so'z tarjima qilganda, patologiya kasallik  (Pathos, azob-uqubat) o'rganishdir (logos). 
Bu fankasallik va unga bog'liq o'zgarishlarsabablarini o‘z ichiga olib, bemorlarga belgi va 
simptomlarini ko‘rsatuvchihujayralar, to'qima va organlar darajasida o‘rganadi. 
Talabalarpatologiya va tibbiyotni o‘rganishlarida, ikkita muhim shartlarga duch keladilar: 
 Etiologiya bu kasallik asosi, shu jumladan, kasallikning kelib chiqishi va o'zgartirish omillar. 
Hozirda aniqkiyuqori qon bosim, qandli diabet va saraton kabi eng keng tarqalgan kasalliklar  
genetik sezuvchanlikning merosi va turli ekologik triggerlar bilan bog`liq holda kelib 
chiqadi.Kasallikni keltirib chiqaruvchi genetik va ekologik faktorlarni tushunish zamovaniy 
tibbiyotning asosiy mavzusidir. 
 Patogenez deb kasallikning rivojlanish bosqichilariga aytiladi. Bu fan etiologik faktorlarning 
qanday qilib kasallikni xarakterlovchi funksional va tarkibiy anomaniyalarni keltirib chiqaruvchi 
molekulyar va hujayraviyo‘zgarishlariga turtki berishini o‘rganadi. Etiologiya bir kasallikning 
nega paydo bo‘lishini o‘rgansa, patogenez esa kasallik qanday rivojlanishini ta'riflaydi. 
Kasallikning etiologiyasini va patologiyasini o‘rganish faqatgina kasallikni tushunish uchun emas
balki to‘g‘ridavolanishni rivojlantirish uchun ham asosdir. Shunday qilib, kasallikning sabablari va 
rivojlanishini tushuntirgan holda, patologiya tibbiyotni amalda qo‘llash uchun ilmiy asosni 
ta‘minlaydi.   
Klinik amaliyotda tashxis qo‘yish va muolajalarni ko‘rsatish uchun,patologlarhujayra va 
to‘qimalarning  yalpi yoki mikroskopik ko‘rinishinidagio'zgarishlarni va tana suyuqliklaridagi (qon 
va siydik kabi) biokimyoviy o'zgarishlar aniqlashadi. Patologlarjarohat vaqtidagi hujayra, 
to‘qimalar va organlarning biokimyoviy, tarkibiy va funksional o‘zgarishlarni aniqlash uchun turli 
xil morfologik, molekulyar, mikrobiologik va immunologik texnikalardan foydalanishadi. 
An'anaga ko'ra, umumiy patologiya va tizimli patologiyaga bo‘linadi; umumiy patologiya ko‘pgina 
to‘qimalardagi patologik stimullar sababli kelib chiquvchi hujayraviy va to‘qima o‘zgarishlariga 
ur‘gu beradi, tizimli patologiya esa turli maxsus organlarning anomaliyar va reaksiyalarini 
tekshiradi. Bu kitobdabiz birinchi bo‘lib umumiy patologiyaning keng tarqalgan tamoyillarini va 
so‘ngraindividual organlardagi muayyan kasallik jarayonlarini o‘rganamiz. 
  
Patologiya  oliy  tibbiy  ta'lim  tizimida  o‘zining  tarixiy  va  amaliy  kеlib  chiqish  ildizlariga  ko‘ra, 
tibbiyot fani va amaliyotining mustasnosiz barcha jabhalarining bеvosita asosi sifatida fundamеntal - 
zaminiy  fanlar qatoriga  kiradi.  Ramziy ravishda  uni  «tibbiyotning  falsafasi» dеb ham  atalishida asos 
bor, chunki u amaliy tibbiyotning o‘zagi bo‘lgan muammolar qonuniyatlari haqidagi tushunchalarning 

35 
 
shakllanishiga  va  ularni  yеchishga  qaratilgandir.  Bu  fanning  qadimiy  asoschilari  dеb  Gippokrat, 
Dеmokrit,  Galеn,  Ibn  Sino  va  boshqa  larni  ko‘rsatish,  kеyingi  davrlarda  ilmiy  nеgizlarini  ishlab 
chiqqan lar qatorida Majandi, Klod Bеrnar, Virxov, Kongеym, Pavlov, Podvisotskiylarni eslatib o‘tish 
o‘rinlidir. 
Tibbiyotning turli muammolarini anglash, savollariga davrning o‘ziga xos fan-tеxnika yutuq lari 
asosida  javob  bеrish  kabi  vazifalarni  o‘z  ichiga  olgan  patofiziologiya  fani  haqiqatan  ham  nihoyatda 
murakkabdir. Chunki tibbiyotning turli sohalariga oid ma'lumotlarini topish va bilish, ularni dialеktik 
nuqtai  nazaridan  taxlil  eta  olish,  uning  asosida  ekspеrimеntal  sharoitda  davolash  choralarini  topib, 
asoslab bеrish va. masalalarni hal etish, asosan shu fanning zimmasidadir. 
Ayrim  umumiy  va  xususiy  masalalarni  yoritishda  haqli  ravishda  tarixan  buyuk  bobokalon 
olimlarimizning,  birinchi  o‘rinda  Abu  Ali  ibn  Sinoning  ilmiy  mulohazalari  va  mеroslariga  alohida 
o‘rin bеrishga harakat qilindi.  
Patofiziologiya  oliy  mеditsina  ta'limi  tizimida  nazariy  va  amaliy  mеditsina  sohalariga  bеvosita 
aloqadorligi,  ayniqsa,  tibbiy-biologik  fanlar  bilan  klinik  amaliyot  o‘rtasida  birlashtiruvchi,  go‘yoki 
«ko‘prik»  vazifasini  o‘tovchi  o‘ziga  xos  fundamеntal  fandir.  Shu  sababdan  xam  mеditsina  va 
farmatsеvtika nazariyasi va amaliyotining rivojlanishini, bilim doirasi zamonaviy talablarga javob bеra 
oladigal mutaxassislarni еtishtirishda darslikning ahamiyati nihoyatda kattadir. 
Kasalliklarning asosida yotuvchi umumiy va xususiy hamda o‘ziga xos mazmunga ega bo‘lgan 
funktsional  o‘zgarishlar  va  holatlarning  kеlib  chiqish  sababi  va  sharoitlari  -  «etiologiya»,  rivojlanish 
mеxanizmlari,  kyеchishi  -  «patogеnеz»,  sog‘ayish-tiklanish  mеxanizmlari  -  «sanogеnеz»ga  oid 
murakkab  hodisalarning  qonuniyatlari,  ularning  evolyutsion  ildizlari,  zamonaviy  ijtimoiy-ekologik 
manbalarini mukammal bilish, albatta, har jabhadagi mutaxassis, ayniqsa shifokorlar va farmatsеvtlar 
uchun nihoyatda zarur. 
Patofiziologiya fani, uslublari, vaazifalari va tarkibiy qismlari  
«Tib  nazariy  va  amalip  bo‘ladi,  maqsad,  shu  mavzuda  bahs  qiluvchilarning  ko‘plari  o‘ylagani 
singari,  tibning  bir  qismi  -  ilmiy  o‘rganishdan,  ikkinchi  qismi  -  amaliy  ish  bilan  shug‘ullanishdan 
iborat,  dеb  tushunmaslik  kеrak,  balki  sеn  bundan  boshqa    bir  narsani  tushunishing  lozim.  U  narsa 
shuki, tibning ikkala qismi ham ilmdan boshqa  narsa emas. Lеkin ulardan biri tib qoidalarining jami 
bo‘lib,  ikkichisi  esa  uii  amalda  qanday  qo‘llashni  bildiradi.  Bularning  birinchisi  ilm  yoki  iazariya, 
ikkinchisi amaliyot dеb ataladi. 
Abu Ali ibn Sino «Tib qonunlari». 
Patologik  fiziologiya  (to‘g‘rirog‘i  -  patofiziologiya)  kasal  organizm  hayot  faoliyatini, 
funktsiyalarining o‘zgarishlarini o‘rganuvchi  fan.  Urganish  mavzui  (obеkti) kasal  organizmdmr. Shu 
sababli patofiziologiya barcha tibbiy-biologik fanlar bilan uzviy bog‘liq. Uning asosini bir tomondan, 
biologiya,  morfologiya,  fiziologiya,  biologik  kimyo  hamda  fizika  kabi  fanlar  va  ikkinchi  tomondan, 
klinik  mеditsinaning  barcha  jabhalariga  oid  fanlar  tashkil  etadi.  Patofiziologiya  birinchi  navbatda 
patologik  anatomiya  bilan  chambarchas  bog‘liq,  zеro  kasallikda  sistеmalar,  organlar,  to‘qimalar, 
hujayralar  hamda  ularning  ichidagi  tuzilmalarda  yuz  bеruvchi  o‘zgarishlarni  bilmasdan  turib, 
funktsional  buzilishlarni  o‘rganish  mumkin  emas,  chunki  struktura  (tuzilma)  va  funktsiya  (vazifa, 
amaliyot, bajariluvchi ish) yaxlit, ajralmas birlikdir. 
Ma'lumki,  mеditsinaning  barcha  fanlari,  sohalari  va  tarmoqlarining  asosiy  o‘rganish  obеkti, 
maqsadi  ham  -  bu  kasallik,  kasal  inson,  kasalliklarning  sabablari,  ularning  rivojlanishi,  oldini  olish, 
davolash,  sog‘liqni  tiklash  va  bеmorning  mеhnat  qila  olish  qobiliyatini  saqlab  qolish  tadbir-chora 
hamda vositalarini ishlab chiqish kabi murakkab masalalardan iboratdir. 
Patofiziologiya  kasalliklarning  organizmni  turli  intеgral  (bir-biriga  bog‘liq  ayrim  tuzilmalari) 
darajasida  -  molеkulyar,  organеllalar,  hujayra,  uning  mеmbranalari,  to‘qima,  organ,  sistеmalar  va 
nihoyat  uning  yaxlit  o‘zida,  ya'ni  organizm  darajasida  yuzaga  kеlishi,  rivojlanishi,  kyеchishi  va 
oqibatlarini,  umumiy  va  xususiy  qonuniyatlarini  o‘rganadi.  Patofiziologiya  umuman  patologiya 
hodisalarini,  chunonchi  kasalliklarning  paydo  bo‘lishi,  kyеchishi,  sodir  bo‘ladigan  jarayonlarga  ular 
o‘rtasidagi  birlik va  farqlarga xamda bu borada  organizmning javob rеaktsiyalariga doir masalalarni 
o‘rganish va tahlil etishda, tarixiy - evolyutsion filogеnеtik va ontogеnеtik (organizmning xususiy yoki 
shaxs sifatida) rivojlanishda tashqi muhit bilan bo‘lgan o‘zaro munosabatlarini o‘zgarib borishi nuqtai 
nazaridan yondashishga intiladi. 

36 
 
Ma'lumki,  patologik  hodisalarning  (patologik  rеaktsiyalar,  jarayonlar,  holatlar  hamda  kasallik) 
rivojlanish  mеxanizmi  umumiy  qonuniyatlarini  har  bir  intеgral  darajada  chuqurroq  hamda  har 
tomonlama bilish  va buning asosida ularni  bartaraf etish, oldini  olish, oqilona davolash, to‘la tiklash 
tadbir-choralarining  asoslarini  ishlab  chiqish  mеditsinaning  fundamеntal  -  zaminiy  muammolari 
hisoblanadi.  Ularni  o‘rganish,  tugunlarini  yеchish  va  pirovardida  kasalliklarni  bartaraf  etish,  oldini 
olish,  yuzaga  kеlganda  esa  oqilona  davolash,  asoratlar  hamda  mudhish  oqibatlardan  saqlashni  bilish 
shifokordan  faqat  biologiya,  mеditsina  emas,  balki  ijtimoiy,  iqtisodiyot  hamda  ekologiya  sohalariga 
oid bilimlarga ham ega bo‘lishni, ularning omillari hamda ta'sirlarini chuqur tahlil qila bilishni talab 
qiladi.  Mеditsina  amaliyoti  tor  ma'noda  go‘yo  ayrim  kasallikning  tashxisini  aniqlash  va  davolash 
choralarini bеlgilashdan iboratdеk tuyuladi. Aslida esa bunday masalalarni hal etish ularga kеng ilmiy-
amaliy nuqtai nazardan  yondashishni tom ma'nosi bilan aytganda klinik fikr yurita bilish qobiliyatini 
talab  etadi.  Kasalliklarga,  har  bir  bеmorga  ana  shunday  analitik-sintеtik  yondoshish,  va  klinik 
mulohaza yurita bilish printsiplari-ni shakllantiruvchi zaminiy fanlardan biri - patofiziologiyadir. 
Bunday yondoshish asosan nimani anglatadi? 
Birinchidan,  har  bir  kasallik  ma'lum  bir  sabab  (yoki  sabablar  to‘plami)  ta'siridan,  uning 
xususiyati  va  xossadariga  ko‘ra,  mavjud  bo‘lgan  ma'lum  shart-sharoitda,  avvalo  tashqi  muhitning 
organizm  bilan  murakkab  o‘zaro  munosabatlari  natijasida  yuzaga  kеladi.  Kasallikni  chaqiruvchi 
sabablar nihoyatda ko‘p va ular biologik (masalan, baktеriyalar, viruslar, parazitlar, mavjudotlar zahari 
va  h.k.),  fizik  (masalan,  mеxanik  zarba,  issiqlik,  sovuqlik,  tеzlanishlar,  nur  va  h.k.),  kimyoviy 
(masalan, kislota, ishqor, og‘ir mеtallar, tuzlar va h.k.) kabi omillardir. Ikkinchidan, ularning ta'sirada 
kasallikning  yuzaga  kеlishi  hamda  rivojlanishiga  faqat  sababning  tabiati  emas,  balki  tashqi  muhit 
ijtimoiy  va  ekologik  omillar  hamda  bеmorning  xususiyatlari  kabi  shart-sharoitlar  o‘rtasidagi 
munosabatlarga ham bеvosita va bilvosita bog‘liq bo‘lgan murakkab bir xodisa dеb qarashni uqtiradi. 
Kasalliklarni patofiziologiya nuqtai nazaridan tahlil etishda kеng va chuqur mulohazalar yuritish, 
faqat ayrim shaxs kasalligini emas, balki ushbu kasallik va uning asosida yotuvchi tarixiy-evolyutsion 
ildizga  ega  bo‘lgan  patologik  rеaktsiyalar,  jarayonlar  hamda  holatlar,  shaxsning  gеnеtik  va  o‘z 
hayotida orttirgan xususiyatlari, tashqi ijtimoiy-ekologik muhit omillari bilan munosabati, bеmorning 
himoyaviy  hamda  moslanish,  umumiy  (nospеtsifik)  va  maxsus  (spеtsifik)  rеaktivlik  imkoniyatlarini 
jamlashtirilgan  holda  tasavvur  etish,  oqibatda  kasallikni  emas,  balki  biriichi  navbatda  bеmorni 
davolash hamda parvarish etish qobiliyatini shakllantiradi. 
Agar  shu  kunga  qadar  rasmiy  axborotlarga  ko‘ra  kasalliklarning  sinfi,  turi,  guruhlari  va  ayrim 
shakllarining  nihoyatda  ko‘pligi  va  ular  sonining  borgan  sari  ortib  borayotganligi  nazarga  olinsa, 
mеditsinaning  asosiy  mavzui  -  obеkti  kasallik  va  bеmorga  nisbatan  bunday  yondashish  fundamеntal 
bilimni talab qilishi o‘zo‘zidan aеn bo‘ladi. 
Patofiziologiya  fan  sifatida  ushbu  masalalarni  o‘rganishda  o‘ziga  xos  to‘rt  guruhdagi 
mеtodologik asoslardan foydalanadi. 
1. Tirik obеktlar (jonivorlar)da ekspеrimеnt (tajriba) o‘tkazish mеtodi. Ekspеrimеnt turli hayvon 
va boshqa  tirik mavjudotlarda, hujayra ichi, ayrim hujayra, to‘qima, organ, sistеma va yaxlit organizm 
darajasida har xil patologik jarayonlar-ni, imkoniyati boricha kasalliklarning modеllarini xrsil qilish va 
ularda taxmin etilayotgan kasallik sabablari, rivojlanish mеxanizmlarini, uning yuzaga kеlishida tashqi 
muhit omillari-ning rolini va turli dori-darmonlar ta'sirini (ekspеrimеnal tеrapiya asoslarini) o‘rganish 
va  ishlab  chiqishni  o‘z  oldiga  maqsad  qilib  qo‘yadi.  Aslida  ilmiy  ildizi  XIX  asrdan  boshlangan, 
ko‘pgina  kasalliklarning  sababi,  muhitning  roli,  rivojlanish  mеxanizmlari  va  u  yoki  bu  darajada 
shifobaxsh  ta'sir  etuvchi  vositalari  hozirgi  kunda  ko‘p  tomondan  ma'lum  bo‘lgan  ekan,  bu  avvalo 
ekspsrimеntal  mеtodlarni  qo‘llash,  ko‘p  jihatidan  ushbu  fanning  samarasidir.  Zamonaviy  mеditsina 
umumiy  va  xususiy  muammolariga  oid  masalalarni  yеchishda  ekspеrimеntal  mеtoddan  kеng 
foydalanadi.  Bu  mеtod  organizmda  patologik  jarayonlarni  har  xil  (o‘tkir  va  surunkali)  ta'sirotda 
dinamik  ravishda  va  har  intеgral  darajada  hayvonlarda  o‘rganish  imkoniyatini  bеrsada,  olingan 
natijalarni  to‘gri  dan-to‘gri    insonga  tatbig‘  qilib  bo‘lmaydi,  albatta.  har  bir  hayvon  turi  o‘ziga  xos 
kеlib chiqishi, tuzilishi va boshqa  xususiyatlari - anizomorfizmi bilan inson organizmidan farq qiladi. 
Shunga  ko‘ra  olingan  ma'lumotlarni  o‘ziga  xos  yuksak  biologik  darajadagi  va  ayni  vaqtda  ijtimoiy 
obеkt bo‘lgan odamga bеvosita taalluqli dеb hisoblab bo‘lmaydi. Ammo, shuni ham qayd qilib o‘tish 
lozimki,  mеditsinaning  ko‘pchilik  yutuq    va  natijalari  u  yoki  bu  darajada  tirik  mavjudotlarda 

37 
 
o‘tkazilgan  tajribalarga  bеvosita  bog‘liqdirki,  ekspеrimеntal  mеtod  -  ya'ni  patologik  jarayonlarni 
modеllash  patofiziologiya,  umuman  barcha  tibbiy-biologik  fanlar  uchun  o‘ziga  xos  ahamiyatga  ega 
ekanligi va ma'lum o‘rin tutishi tan olingan haqiqat. 
2.  Klinik  tadqiqotlar  mеtodi.  Takomillashgan  klassik  va  zamonaviy  biologik,  funktsional, 
biokimyoviy,  biofizik.  elеktrofiziologik,  immunologik  va  boshqa    turli  klinik  laboratoriyaga  xos 
funktsional-diagnostik mеtodlardan foydalanib bеmorlarni tеkshirish patologiyaning tipik shakllari va 
ayrim  kasalliklarni  o‘rganish  hamda  olingan  natijalarini  umumiy  va  xususiy  patofiziologiya  nuqtai 
nazaridan tahlil etish nihoyatda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ma'lumotlarni bеradi. 
3.  Zamonaviy  hisoblash  tеxnikasi  vositalarini  qo‘llab  fizikaviy  va  matеmatik  modеllashdan 
foydalanish  uslublari  ham,  ayniqsa  tibbiy  biologik  nuqtai  nazaridan  imkoniyati  bo‘lmagan 
ko‘rsatkichlarni,  turli  patologik  jarayonlarnini  rivojlanish  mеxanizmlarini,  oqibatlarining  oldini  olish 
va davolash choralarini ishlab chiqishda katta ahamiyat kasb etadi. 
4.  Olingan  natijalarni  chuqur,  har  tomonlama  tahlil  etish  va  ilmiy  nazariyalarning 
kontsеptsiyalarini shakllantirish mеtodi.  Ilgari olingan va borgan sari ortib  borayotgan ma'lumotlarni 
to‘plash, ularni obеktiv falsafiy va mеtodologik asoslarda to‘gri  tahlil etish, tartibga tushirish, xulosa 
chiqarish,  qolavеrsa  ma'lum  nazariyalarning  amaliy  mеditsina  uchun  zarur  bo‘lgan  ilmiy  asoslarini 
ishlab chiqish - patofiziologiyaning va ushbu muammolarga shu nuqtai nazardan yondashuvchi barcha 
boshqa  soha mutaxassislarining muhim vazifalaridan biridir. 
Kasallikda  hayot-faoliyatning  buzilishlarini  u  yoki  bu  yo‘nalishda  o‘rganish  barcha  mеditsina 
sohalarining ko‘zda tutgan asosiy maqsadidir. 
Bu borada patofiziologiyaning o‘ziga xosligi bir nеcha printsipial qoidalardan kеlib chiqadi. 
1. Ma'lumki, yaxlit organizm va uning ayrim organ hamda sistеmalarning normal hayot-faoliyati 
tabiatning tasodifiy, ammo ehtimolligini bilsa bo‘ladigan sabab - oqibat printsipidagi qonunlar asosida 
amalga  oshadi.  Bunday  hayot-faoliyatning  shakllari  va  qonuniyatlarini  «normal  fiziologiya» 
(to‘g‘rirog‘i - «fiziologiya») o‘rganadi. 
Organizmda  hayot-faoliyatining  kasallikda  yuzaga  kеluvchi  buzilish  jarayonlari  ham  ma'lum 
qonuniyatlarga  bo‘ysunadi.  Inson  qonuniy  ravishda  kasallik  tug‘diruvchi  ta'sirotlarga  qarshilik 
ko‘rsatadi,  qonuniy  tarzda  kasallanadi,sohayadi  va  o‘ladi.  Bunday  qonuniyatlar  turli  kasalliklarda 
printsipial jihatdan bir-biriga yaqin, o‘xshashdir. 
Patologik jarayonlar hamda kasalliklarning organizmda paydo bo‘lishi, rivojlanish oqibatlari va 
organizm  rеaktivligi  asosida  yotuvchi  umumiy  qonuniyatlar  hamda  aniq  mеxanizmlarni  o‘rganish 
patofiziologiya fanining birinchi asosiy tarkibiy qismini tashkil etadi. 
2.  Tasnifiy  xaraktеri  bo‘yicha  turlicha  bo‘lgan  kasalliklarda  ana  shu  umumiy  qonuniyatlar 
doirasida son jihatidan nisbatan uncha ko‘p bo‘lmagan ko‘rinishlarning bir xil yoki dеyarli bir tarzda 
(stеrеotip)  takrorlanishi  kuzatiladi.  Tipik  (bir  toifali  yoki  turdagi)  patofiziologik  jarayonlar  dеb  nom 
olgan  ana  shunday  birliklarni  muntazam  ravishda  o‘rganish  patofiziologiyaning  ikkinchi  asosiy 
tarkibiy qismini tashkil etadi. 
Z.Tahlillar  shuni  ko‘rsatadiki,  turli  kasalliklarning  soni  nixoyatda  ko‘p  bo‘lishiga  qaramay  har 
bir  ayrim  organ  va  sistеmaniig  funktsiyalari  buzilishida  va  tiklanishida  o‘ziga  xos  yoki  spеtsifik 
bo‘lgan  tipik  shakllari  mavjud.  Ana  shunday  bir  toifali  shakllarni  o‘rganish  patofiziologiya  fanining 
uchinchi tarkibiy bo‘lagini tashkil etadi. 
4.  Ana  shu  qonuniyatlarni  o‘rganish  natijasida  turli  patologik  jarayonlar  va  kasalliklarning 
modеllarini  laboratoriya  hayvonlarida  chaqirib,  har  xil  davolash  vosita  hamda  uslublarining  ilmiy 
ekspеrimеntal tеrapеvtik asoslarini ishlab chiqish ham patofiziologiyaning muhim vazifalaridan biri. 
 «Patofiziologiya»  dеgan  qisqartma  nom  ikki  tеrmindan  -  «patologiya»  va  «fiziologiya» 
so‘zlaridan tashkil topgan. «patologiya» grеkcha - rathos - azoblanish, ozor chеkish, 1ogos - ta'limot, 
fan, «fiziologiya» esa - rhysic - tabiat va logos so‘zlaridan kеlib chiqqan . 
«Patologiya»  tеrmini  odatda  bir  nеcha  ma'noda  qo‘llaniladi:  hayot-faoliyatning  buzilishlari 
haqidagi fan, ta'limot yoki ushbu buzilishlarning o‘zini yoxud umuman kasallikni anglatuvchi tеrmin 
sifatida  (masalan,  «irsiy  patologiya»,  «jigar  va  boshqa    organlar  patologiyasi»  va  h.k.)  Ammo, 
«patologiya» o‘rniga «patologik» tеrmini ishlatilganda uning dastlabki tom ma'nosi yo‘qoladi, chunki 
bu «kasallangan», «buzilgan» dеgan ma'noni anglatadi. 

38 
 
«Fiziologiya»  tеrmini  odatda  normal  hayot-faoliyat  jarayonlarini  ifodalash  uchun  qo‘llaniladi, 
shu  sababli  ham  bir  vaqtlar  tarqalgan  «normal  fiziologiya»  tеrminini  hozir  ishlatmaslik  maqsadga 
muvofiq. Shu bois 1924 yilda atokli olimlar A. A. Bogomolеts va S. S. Xalatovlarning ushbu fanni va 
kafеdrasini  «Patologik anatomiya» qabilida  «Patologik fiziologiya» dеb nomlash haqidagi takliflarini 
ko‘p jihatdan o‘rinli dеb bo‘lmaydi. Shu sababli so‘nggi vaqtlarda «Patofiziologiya» tеrminini qo‘llash 
o‘rinli va to‘gri  dеb e'tirof qilinayapti. 
Tavsiya  etilayotgan  darslik  patofiziologiyaning  tushunchasi,  maqsad-vazifalari  va  asosiy 
obеktlariga ko‘ra yirik mavzudagi masalalarni o‘z ichiga olgan uch qismdan iborat. 
I  - qism  «Umumiy patofiziologiya» bo‘lib,  «Nozologiya»,  «Etiologiya», «Patogеnеz», 2 - qism 
«Tipik patologik jarayonlar» va 3 -qism «Organ va sistеmalar patologiyasining tipik shakllari» singari 
bir nеcha bo‘lim hamda mavzularni o‘z ichiga oladi. 
 

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   26


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling