Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Download 474.47 Kb.

bet1/6
Sana29.03.2017
Hajmi474.47 Kb.
  1   2   3   4   5   6

 

Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi 

 

Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti 



 

Geografiya kafedrasi 

 

 

«Urta Osiyo tabiiy geografiyasi» fanidan  



 

M A` R U Z A   

M A T N I   

  

 



 

 

Tuzgan: 



 

 

 



 

A.Iskenderov 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

Nukus - 2013 



 

2

 



Mavzu №1. Kirish. Fanning ob`ekti, maqsadi, fanning tutgan urni.  

 

Urta  Osie  tabiiy  geografiyasi  kursi  vatanaimiz  oliy  uquv  yurtlarida  tajribali  geografiya 



mutaxassislarini  tayerlashda  katta  kuchga  ega  bulib  xisoblanadi.  Uz  mazmun  va  belgilariga  kura 

ilmiy-nazariy,  amaliy  kuchga  ega  bulgan  bu  kursni  utishdan  maqsad  geograf  talabalarga  Urta 

Osiening  tabiiy  sharoiti  va  resurslari  haqida  keng  ma`lumot  beradi,  ulardan  unumli  foydalanish 

ywllarini kwrsatish, tabiatdagi ichki farqni ochib berish bwlib xisoblanadi. Ushbu kurs talabalarda 

tabiiy-geografik  wlkasi  bwlgan  Urta  Osie  ona-Vatanga,  uning  guzal  tabiati  va  tabiiy  boyliklariga 

muxabbat  va  milliy  goyaviy  tuygularini  jonlantirishda  muxim  urin  tutadi.  Bu  kursda 

davlatshunoslik, tabiatga yaxshi nazarda va munosabatlariga katta kwngil beriladi. 

Urta  Osie  tabiiy  geografiyasi  kursining  mavzulari  2  qismda  bwlib:  birinchisida  Urta  Osie 

geologik  tuzilishi,  foydali  qazilmalari,  rel`efi,  suvlari,  usimliklari,  tuprogi  va  xayvonot  dunesidan 

tashkil  topgan  geografik  komponentlari  bwlib-bwlib  berilgan.  Ikkinchidan  geoekologik  sharoit, 

Urta  Osie  chullarining  asosiy  tipi,  Urta  Osie  ulkasining  tabiiy-geografik  rayonlashtirish.  Sungra 

tabiiy-geografik  rayonlarning  uziga  xos  xususiyatlari  sunggi  ma`lumotlar  asosida  aloxida-aloxida 

wrganiladi. 

 

Mavzu №2. Tabiiy geografik ta`rifi. 

Urta Osiyoning geografik urni, chegaralari, qismlarga bwlinishi. 

 

Urta  Osie  Evrosie  materigining  bir  qismi  bwlib  xisoblanadi.  Geograflar  wzoq  yillar  buyi  bu 

materikni  tabiiy-geografik  tarafdan  rayonlashtirib  Urta  Osie  xududining  chegaralarini  aniqlashga 

xarakat qilgan. 

Uzoq tarixiy rivojlanishi natijasida qaytalanmas tabiiy-xududiy kwrinishni xosil qilgan. Urta 

Osie tabiiy  geografik ulkasi Evrosie materigining urtasida  garbda Kaspiy  dengizdan, sharqda Savr 

toglarigacha,  shimolda  53-54

°

S  shimoliy  kenglikdan,  janubiy  Xindukush,  Safedkux,  Bandi 



Turkiston,  Urta  Osie,  Turkmen-Xorasan,  Nishapur,  El`burs  tog  tizmasi  suvayirgichi  urtasida  berk 

xavzada  oblastda  joylashgan  bwlib  Urta  dengiz  buyidagi  yili  urtacha  yana  subtropik  tabiatdagi 

davlatlar  kengliklarida  etadi.  Urta  Osiening  garbiy  chegarasi  El`burs  togining  54

°

15



  sharqiy 

uzunlik qismidan boshlanib Kaspiy dengizining sharqiy qirgoqlari buylab Mangishloq qultigigacha 

boradi.  Sungra  chegara  shimoliy  tarafga  tomon  ywnaltirilib  Ustyurtning  shimoliy-garbiy  chinki 

bilan  Mangistog,  Twrgay  platosi,  Mugodjar  toglari  orqali  Ural  daresiga  tutashib  Magnitogorsk 

shaxrigacha  boradi.  G`arbiy  chegaraning  umumiy  uzunligi  2600  km.  Lekin  chegaraning  ayrim 

adabietlarda Ural, boshqasida esa Emba darelari orqali utganligini aytish mumkin. 

Urta Osienin` shimoliy chegarasi xaqida 3 turli fikr bor. 



 

3

Birinchisi  Urta  Osie  shimoliy  chegarasi  Qozogiston  past  toglarining  janubiy  toglarining 



janubiy  etaklarining  shimoliy  tarafidan  utadi.  Ikkinchisi  Qozogiston  past  toglaridagi  Arap-ob` 

suvayirgichiga  tugri  keladi.  Al  uchinchisi  bulsa  Qozogiston  past  toglarining  shimoliy  etaklarining 

shimoliy tarafidan utadi. 

Bizning  fikrimizcha  Urta  Osiening  shimoliy  chegarasini  utkazishda  ikki  turli  nazardan 

endashish  lozim.  Urta  Osiening  shimoliy  chegarasi  shimoliy  muz  okeani  xavzasi  bilan  Orol, 

Balxash  xavzasi  orasidagi  suvayirgich  chizigidan  utkazilishi  kerak.  Bu  chegara  markaziy 

Qozogiston  past  togligidagi  suv  ayirgishga  tugri  keladi.  Ikkinchi  tarafdan  paleografik  taxminga 

qaralsa  uni  bir  butun  xolatda  Urta  Osie  ulkasiga  kiritish  lozim.  U  xolatda  Urta  Osiening  shimoliy 

chegarasi  G`arbiy  Sibir`  tabiiy-geografik  ulkasining  janubiy  chegarasiga  tugri  keladi  va  100  m 

gorizontal`  buylab  utadi.  Lekin  tabiiy-geografik  tarafdan  tuproq  va  usimlik  zonalarining 

chegaralarini,  yillik  egin-sochin  xajmi  (250  mm)  va  uning  yillik  issiq  mavsumida  taqsimlanishi 

(100 mm) iqlim xosil qiluvchi G`Voeykov uqiG` usullarning esga olsak Qozogiston past toglarining 

shimoliy  enbagrini  (yarmi)  kuproq  Urta  Osie  tabiatiga  emas,  G`arbiy-Sibir  tabiiy-geografik 

ulkasining janubiy tabiatiga uxshash buladi. 

Fikrimizcha  Urta  Osie  tabiiy-geografik  ulkasining  shimoliy  chegarasi  Orol-Irtish 

suvayirgichining utkazilsa tugri buladi. 

Bu  geosistema  kontseptsiyasi  nuqtay-nazardan  turlicha  bwladi.  Bu  chegara  garbda  ozerniy 

qishlogidan  boshlab  sharqda  Tarbagatay  tizmasining  sharqiy  qismidagi  Jair  toglariga  (147

°

 

shimoliy kenglik, 85



°

 sharqiy uzunlik) borib taqaladi. Chegara uzunligi 1900 km. 

Urta Osie tabiiy geografik ulkasining sharqiy chegarasi haqida fikr yurgizishdan oldin G`Urta 

OsieG`  tushunchasining  keng  ikki  talqini  ma`nosini,  mazmunini  tushunib  olishimiz  lozim. 

Birinchisi  -  keng  ma`nodagi  taxlil  qilishga  kura  Osiening  berk  xavzasidagi  okeanning  juda  katta 

erlarni  (taxminan  5,4  mln  km

2

)  Urta  Osie  nomi  bilan  yurgizilgan.  Lekin  bu  keyin  1  qancha 



qismlarga: Sharqiy, garbiy va janubiy Urta Osiega bulingan. Chor Rossiyasi Urta Osiening G`arbiy 

qismini egallab olgandan sung, Sharqiy Turkiston, Xitoy, Urta Osie, G`arbiy Urta Osie esa Rossiya 

Urta  Osiesi,  shuningdek,  janubiy  Urta  Osie-Avgoniston  Urta  Osiesi  deb  nomlanadigan  buldi. 

Ikkinchisi, tor ma`noda olinganda esa Urta Osie chegaralari garbiy va janubiy Urta Osie (Urta Osie) 

territoriyasi chegarasiga tugri keladi. 

Sharqiy va G`arbiy Urta Osie orligidagi chegaralar. Bu chegara urtasidagi fikrlar XIX asrdagi 

siesiy  voqealar  sababli  sun`iy  ravishda  uzgartilib  turilgan.  Uni  va  geosistema  metodlari  va  tabiiy 

chegarani  Olatog`  va  Tarbag`atay  tog`  tizmalari  suvayirg`ichining  shimolidan  utkazish  maqsadga 

muvofiq  xisoblanadi.  Bu  chegara  Kaspiy-Balxash  berk  xavzasi  chegarasiga  tug`ri  keladi.  Lekin, 

Urta Osiening Sharqiy va g`arbiy chegarasi Urta Osie respublikalaridan administrativlik chegaralari 

kulamidagina  kurilmoqda.  Bunday  endashishni  faqat  ulkashunoslik  nuqtai-nazaridan  tug`ri  deb 

xisoblash mumkin. 



 

4

Shuni  aytib  utish  kerak,  airim  tabiiy- geograflar  Tyanshan`  va  Pomirning  airim 



qismlarini markaziy Osie tabiiy-geografik ulkasiga kiritadi. Bunda Pomir va Tyanshanning sharqiy 

qismlarini markaziy Osie ta`biati ta`sirida ekanligiga, unga uxshashligiga asoslanadi. 

Biz  Urta  Osie  tabiiy-geografik  ulkasi  deganda  Urta  Osiening  ya`ni  janubiy  va  g`arbiy  Urta 

Osieni  tushunamiz  va  bu  ulkaning  sharqiy  chegarasi  Savr,  Sharqiy  Jung`ariya,  Jung`ariya, 

Boroxoro, Iren-Xabirga, Karat, Xoliq-tog tizmalari suvayirg`ichlarining shimoliy tarafi buylab utib 

Fargona tog` tizmasiga tutashadi, sungra Oloy tog`ining sharqiy qismi va Sariqkwl tizmasi buylab 

utib Gindukush tog`lariga tutashadi. Urta Osie tabiiy-geografik ulkasi janubiy chegarasi geosistema 

endashuviga kura muztog`dan (Shingshal dovoni -1832 m) boshlanib sharqdan g`arbga Gindukush, 

Safedkux,  Nishapur  tizmalari  suvayirg`ichi  buylab  utib,  El`burs  tog`i  orqali  Kaspiy  dengizining 

janubiy-sharqiy qirg`og`iga kelib tutashadi. 

Urta  Osie  tabiiy-geografik  ulkasining  ywqorida  kwrilgan  chegara  isidagi  maydoni  3,3  mln. 

km

2



. (Keng ma`nodagi Urta Osie maydoni 5,32 mln.km

2

).  



Biz  yashab  kelaetgan  Urta  Osie  tabiiy  geografik  ulkasi  xududining  xaligacha  turli  geografik 

atamalar (Urta Osie va b.) bilan nomlanishi xar turli shiyelenislerga olib kelmoqda. 

 


 

5

 



Mavzu №3. Urta Osiyo xududining geografik urganilish tarixi, mustaqillik davrida tadqiqot 

ishlari.  

 

Bizga  malum  XLX  asr  2-yarmidan  boshlab  keng  qullaniladigan  Urta  Osie  va  Turkiston 



tushunchalari  1  ma`noni  yanada  derlik  1  geografik  kwlamda  bulgan.  Lekin  Urta  Osie  suzi  kuproq 

ishlatilib,  Urta  Osie  tushunchasi  1924-yili  milliy  davlat  chegaralashidan  sunggina  qullanila 

boshladi.  Urta  Osie  atamasining  1  marta  ishlatilishi  639  yilga  tug`ri  keladi.  Amir  Temur  uzining 

asarlarida  G`Biz  kim  mulki  Turon,  a`miri  Urta  Osiemiz,  buyuk  xazrat  Axmad  Yassaviy  tug`ilgan 

erim  muborak  Turkistondir  deb  ezgan.  Demak,  Urta  Osie  atamasi  utmishdan  olim  X  yanada  rus, 

Evropa  yana  Sovet  tariyxchi,  geograf,  sharqshunos  olimlari  tarafidan  qullanilib  kelingan.  Shularni 

yanada, Urta Osieni turkiy xalqlar ulkasi, arealning markazi ekanligini xisobga olsak xozirgi vaqtda 

bosmaxonalardan  qullanilib  Urta  Osie  va  markaziy  Osie  davlatlari  xududi  atamalari  urniga  Urta 

Osie  atamasini  qullash  maqsatga  tug`ri  keladi.  Bu  tarixiy  xaqiqatga,  ilmiy  geografik  metodlarga, 

milliy mustaqilliq yana uzligimizni tanish ruxiga tug`ri keladi. 

Urta Osie ulkasining uziga xos tabiiy xususiyatlari quyidagilardan iborat. 

1) Urta Osie juda katta ichki ulka. U Evrosie materigi markazida subtropik iqlimli Urta dengiz 

buyi davlatlari kengligida joylashgan. Lekin Urta Osie tabiiy sharoiti Urta dengiz buyi davlatlaridan 

farq qiladi, sababi Urta Osie okean va ochiq dengizlardan juda uzoqda, iliq Xind okeani yaqin tursa 

xam urtada baland  Gimalay-Piropamiz tog`lari 

bulgani  uchun  uning  ta`sirida  emas,  uning  nam 

xavo  massalari  etib  kelmaydi,  aksincha  juda  olisda  joylashgan  shimoliy  muz  okeanining  quruq  va 

sovuq xavo massalari Urta Osie shimolida tabiiy tusiq baland tog`lar bulmaganligi uchun erkin kirib 

keladi.  Shu  sababli  yana  Atlantika  okeani  yana  Urta  dengizi  yana  ulka  tabiatiga  juda  katta  ta`sir 

kursatadi. 

2) Urta Osie xududi katta bulganlikdan tipik kontinental iqlimga ega bulgan ulkalar qatoriga 

kiritiladi.  Ularning  asosiy  qismi  mu`tadil,  janubiy  qismi  subtropik  iqlim  mintaqalarda  joylashgan. 

Mu`tadil  mintaqadagi  xududning  quruqligi,  qishning  kuproq  sovuq  kelishi,  subtropikdagi  esa 

ezning quruqligini, issiqligi, qishning esa nisbatan iliqligi bilan ajralib turadi. Ulkada asosan yarim 

chul, chul, voxa va tog` landshaftlari xukmdor. Iqlimida uziga xos xususiyatlar bor. Chullarda egin-

sochin miqdori 70-80 mm dan tog`larda 1000 mm gacha boradi. Qishda  shimoliy-sharqiy qismida 

esa 50

°

si sovuqlar ezda janubda 50



°

S li jazirama issiqlar kuzatiladi. 

3)  Urta  Osie  xududi  berk  xavzadan,  ya`niy  dare  oqimlari  ichki  territoriyalarda  bulishi  Bilan 

xarakterli.  Demak,  Urta  Osiening  kullari  va  tekisliklari  eroziya  Bazisleri  bulib  xisoblanadi. 

Ularning  ayrim  qismlari  xar  turli  balandlikda  etgan  1  qancha  ichki  eroziya  Bazisleriga  ega.  Bular 

Kaspiy (-25 m), Orol (37 m), Balxash (340 m), Issiq kul (1607 m), Lobnor (780 m). 



 

6

4)  Urta  Osie  ulkasining  yana  1  axamiyatli  xususiyatlaridan  biri  uning  er  betining  uziga  xos 



belgisi bulib xisoblanadi. Ulka xududi kelib chiqishi va eshiga kura murakkab rel`efga ega bulib, u 

katta  tekislik,  plato  va  qirlardan,  adirlar  va  mangu  qor  eki  muzliklar  bilan  qoplanib  etgan  baland 

tog`lardan iborat. Urta Osie xududida tekislik va tog`lar 1 tekis joylashgan emas. Janubiy, shimoliy-

sharqdan tog`lar egallagan bulsa, ular g`arbda, shimoliy-g`arbda va shimolda pasttekislik, plato va 

qirlar joylashgan yana ular ulka maydonining 80 % in tashkil qiladi. 

Tog`  sistemalari  uzlarining  uzun  tarmoqlari  bilan  Urta  Osiening  tekislik  qismiga  erib  kirib 

uning  tabiiy  sharoitini  xosil  qilishda  katta  axamiyat  kasb  etadi.  Gindukush,  Piropamiz  va  boshqa 

ulka janubidagi tog`lar orografik tusiq rolini uynab Urta Osieni tipik subtropik ulkaning shimoliy va 

shimoliy-g`arbiy  tekisliklaridan  iborat  bulganligi  uchun  g`arbdan  nam,  iliq  shamollar,  shimoldan 

sovuq va quruq shamollar osongina kirib keladi. 

5)  ulka  tektonik  aktiv  va  kuchli  er  silkinish  rayoni,  tog`  rel`efining  eshligi  bilan 

xarakterlanadi. 

 


 

7

 



Mavzu №4. Urta Osiyo xududining geologiyak tuzilishii, geologik rivojlanish tarixi. 

Chukindi, magmatik va  metamorfik tog` jinslariga qisqacha ta`rif.                 

 

Urta Osie geologik tuzilishda proterozoydan turtlamchi davrgacha bulgan vaqtning chukindi, 

magmatik va metamorfik tog` jinslari qatnashgan. 

Proterozoy va Paleozoy tog` jinslarining burmalangan va kup sonli eriqlar bilan erilib ketgan. 

Urta  Osie  tog`li  xududlarida,  tekislik  qismidagi  qoldiq  tog`larda  bu  tog`  jinslari  er  betiga 

chikib  etibdi.  Turan  plitasi  tekisliklarida  yana  tog`lar  orasida  botiqlarda  bwlsa  katta  chuqurlikda 

etadi va ustidan mezozoy va kaynazoyning mayda tog` jinslari bilan qoplangan. 

Proterozoy  etqiziqlari  Urta  Osieda  Xisor  tog`  tizmasining  janubiy-g`arbiy  qismlarida 

markaziy Qizilqumda, Qozog`iston burmali ulkasida ajratilgan. Bu etqiziqlar slanetslar, gneyslar va 

paragneyslardan paydo bulgan. 

Paleozoy  guruxi  etqiziqlari  asosan  antiklinoriylar  yadrolarida  tarqalgan  bulib  unga  kiruvchi 

davr  etqiziqlari  paydo  bulgan.  Ular  asosan  slanetslardan,  oxaktoshlardan,  konglomeratlardan, 

argillit, qumtoshlardan iborat. 

Mezozoy  guruxi  etqiziqlari  tog`  massivlerini  urab  turadi  va  asosan  konglomeratlardan, 

oxaktoshlardan, gillar, mergellardan xosil buladi va tekisliklarda keng tarqalgan.  

Kaynazoy etqiziqlari Urta Osieda keng tarqalgan. Paleogen etqiziqlari qumtosh, gil, oxaktosh, 

mergellerdan iborat. 

Neogenda etqiziqlari  yana tarqalgan bulib asosan  qumtoshlar, qumlar,  gillardan iborat bulib, 

ularda gips yana rakushka uchraydi. 

Turtlamchi davr etqiziqlari kelib chiqishiga kontinental` allyuvial`-prolyuvial`, prollyuvial va 

dellyuvial` bulib, pitologik tuzilishiga qalinligi 1 emasligi bilan ajralib turadi. Allyuvial` etqiziqlar 

asosan  yirik  dare  vodiylarida  rivojlangan  bulib,  ustki  qismini  unchalik  qalin  bwlmagan 

konglomeratlar, shag`al va qumlardan iborat bulib, usti unchalik qalin bulmagan less singari jinslar 

bilan    qoplangan.  Allyuvial`-prolyuvial`  etqiziqlar  tog`larda  va  tog`  oldi  tekisliklarida  dare  va  soy 

eyilmalarida tarqalgan va konglomeratlar, shagal toshlar yana less singari jinslardan tashkil topgan 

bulib, tog` etaklarida keng tarqalgan. Dellyuvial` etqiziqlar asosan lessimon jinslardan iborat bulib, 

tog` enbag`irlarida tarqalgan. 

Uzbekiston  territoriyasidagi  turtlamchi  davr  etqiziqlari  Yu.A.Skvortsov,  G.A.Mavlonov 

tarafidan  stratigrafik  bulinish  sxemasiga  kura  4  kompleksga  (Nanay)  (S

a`

),  Toshkent  (S



2

), 


Mirzachwl  (S

q

)  va  Sirdare  (S



n`

)  ajratgan.  Urta  Osieda  bu  komplekslarga  kirmagan  bulinmagan 

turtlamchi davr etqiziqlarini ajratadi. Bular qumlar va kwl-ximik etqiziqlar. 


 

8

Tektonikasi.  Tektonik  tuzilishiga  uzining  tanligi,  er  qobig`ining  qalinligiga  va  er  betining 

tuzilishiga  qarab  Urta  Osie  xududi,  tektonik  jaraenlarning  utishining  keskin  farq  qilishi  bilan    2 

katta tektonik oblastga ajratiladi: 

1) Tyan`-Shan` orogen oblasti 

2) Turan plitasi 

Ulkaning  orogen  qismi  -  ya`ni  uning  sharqiy  va  janubiy  qismlari  neogen  va  turtlamchi 

davrlarda  tektonik  xarakatlarning  kuchli  aktivlashishi  boshidan  kechiganligi  uchun  platformadan 

sung paydo bwlgan orogen oblastiga kiritiladi. Ular xar turdagi katta kichik tektonik tuzilmalardan 

iborat.  Bularning  asosiylari  Chatqal-Qurama,  Kurama-Oloy,  Xisor-Zarafshon  sistemalaridagi  tog` 

tizmalari. Avg`on-Tojik botig`i, Qizilqum qoldiq tog`lari, Tashkent eni tog` oldi botig`i, Zarafshon, 

Farg`ona botig`i. 

Turon  plitasi  va  xar  turli  tektonik  tizimlardan  (kutarilma  va  botiq)  paydo  bulgan.  U  Urta 

Osiening  shimoliy-g`arbiy  egallaydi  va  uziga  Sirdare,  Amudare,  shimoliy  va  janubiy  Ustyurt 

sineklizalari, Markaziy Ustyurt tekisliklarini oladi. 

Orogen  va  plitali  tektonik  tizimlar  gertsin  va  al`p  tog`  paydo  bulishi  davrida  yuzaga  kelgan, 

turli  katta-kichik  turli  yunalishlarda  eriqlar  bilan  kesilgan.  Bu  er  eriqlari  orqali  bulib  turadigan 

xarakatlar ta`sirida ushbu tektonik tuzilmalar va turli balandliklarga kwtarilgan, ayrimlari chukkan, 

na`tijada  palaxsasimon  tuzilmalar  paydo  bulgan.  Gertsin  va  tal`k  tog`  paydo  bwlish  davrlarida 

tektonik  xarakatlar  bilan  1  qatorda  vulkanlar  yana  otilgan.  Vulkan  va  er  eriqlarida  bulaetgan 

jaraenlar  natijasida  Urta  Osieda  mavjud  rudali,  rangli,  qimmatbaxo  foydali  qazilmalar  paydo 

bwlgan. 


Tabiatni  rivojlanish  bosqichlari  va  rel`efi  paydo  bulishi.  Arxey  va  proterozoy  eralarida 

Urta Osie xududi dengiz ostida bulgan va chukindi jinslar yig`ila boshlagan. 

Urta  Osie  kwp  qismini  paleozoy  erasidan  tortib  neogengacha  Tetis  dengizi  (iliq)  xavzasi 

qoplap  etgan.  Uning  shimoliy  chegarasi  kengayganda  Qoratog`  tizmasigacha  borgan.  Qoratog` 

orqali  yana  shimolida  va  sharqida  esa  platolar  va  vodiylar  bwlgan.  Tetis  dengizi  g`arbida  janubiy 

Rossiya urnidagi dengiz orqali Urta Osie bilan yana shimolda Turg`ay bug`ozi orqali G`arbiy Sibir 

past tekisligini bosib utgan shimoliy Muz okeani bilan qushilib turgan. Yuqori bwr davrida dengiz 

bir oz chekingan. Pamir va Kopetdog` tog` sistemalari urnida Mang`ishloq yarim oroli va Qizilqum 

ichki  qismlarida  orol  va  orolchalar  kwrinib  turgan.  Geosinklinal`  zonada  paydo  bwlgan  dengiz 

etqiziqlarining  ayrim  qismlari  vaqti-vaqti  bilan  davom  etib  turgan  tog`  xosil  bwlishi  jaraenlarida 

burmalangan va baland qurg`oqliklar yuzaga kelgan. Dengizning shimoliy qismi kutarila boshlagan 

dengiz, janubga tomon asta sekin chekina boshlagan. Silur davrida bulgan kaledon tog` xosil bwlish 

jaraenida  Qozog`iston  past  tog`larining  g`arbiy  qismi  va  Yana  shimoliy  Tyan`-shan`  kutarilgan 

kaledon tog`lari dengiz ichida orol bulib kuringan. 



 

9

Ural-Tyan`-shan 



geosinklinallarining  qolgan  qismlarida  geosinklinal`  rejim  davom 

etgan va bu rejim paleozoy oxiriga kelib, gertsin tog`lari paydo bulgandan sung tamom bulgan. 

Toshkumir davridan boshlangan gertsin burmalanishi vaqtida yangidan kupgina tog` tizmalari 

kuruqlik kengaygan, dengiz Yana shimolga tomon chekingan. 

Bul  burmalanishda  g`arbiy  va  janubiy  Tyan`-Shan`  tog`lari  sharqiy  qismi,  Tarbagatay,  Savr, 

Jung`ar  Olotovi,  markaziy  Qizilqum  tog`lari  kutarilgan.  Per`m  davriga  kelib  gertsin  burmalanishi 

tamom  bulgan.  Shundan  sung  tog`lar  emirila  boshlagan  va  paleozoy  erasining  oxiri  mezazoy 

erasining boshlariga qadar bu tog`lar past tog`larga aylanib qolgan. 

Mezozoy  erasida  kimmeriy  tog`  xosil  bulish  jaraenida  Urta  Osieda  kuchsiz  bulgan.  Uning 

natijasida  Kaspiy  buyidagi  Mang`ishloq  yarim  orolidagi  past  tog`lar,  Krasnovodsk  platosi,  katta 

Bolxon  tog`lari  kutarilgan.  Mezozoy  erasi  urtalarida  iqlim  nam  va  issiq  bulgan  usimliklar  usgan, 

Mezozoyning  oxirida  iqlim  quruq  bulgan.  Kaynazoy  erasining  paleogen  davrida  dengiz  yana 

bostirib kelgan. Kimmeriy burmalanishida kutarilgan tog`lar yana emirilib ketadi, chuqurliq yanada 

tekisliklarni  dengiz  bosadi.  Neogen  davrida  kuchli  Al`p  burmalanishi  kuzatiladi.  Bunda  shimoliy 

Oloy,  Pamir,  Gindukush,  Paropamiz,  Safedkuk,  Bandi  Turkiston,  Kapetdag  va  Balxan  tog`lari 

kutarilgan. Tyanshan` tog`lari qaytadan kutarilgan. 

Al`p burmalanishida (tog` xosil bulishi) Urta Osiening janubida kutarilgan baland tog`lar Urta 

Osie dengiz xavzasida, ulkaning shimolida paydo bulgan Turg`ay platosi esa shimoliy muz okeani 

xavzasidan ajratib quygan. Janubdagi xosil bulgan baland tog`lar Xind okeanidan keladigan iliq va 

nam  xavo  massalarini  tusib,  Urta  Osie  xududiga  utkazmagan  va  buning  natijasida  ulka  iqlimi 

yanada quruqlashib borgan va chul tipli landshaft paydo bwlgan. Neogenda Urta Osiening sharqiy 

qismining  kutarilishi  bilan  dengiz  yanada  g`arbiy  tarafga  chekingan.  U  Orol-Ashxobod 

meridianidan  g`arbda  Orol-Kaspiy-Sarmat  dengizi  xavzasini  xosil  qilgan.  Urta  Osiening  tog` 

sistemalari Al`p orogenezi sababli xozirgi rel`ef kurinishiga ega bulgan. 

Turtlamchi  davrning  boshlarida  yanada  tog`  xosil  bulishi  davom  etgan.  Uchlamchi  davrning 

tog`  oldi  qiyaliklarida  qadimgi  paleozoy  tog`  oldi  massivlari  shuningdek,  G`arbiy  Tyan`-Shan` 

tizmalarida vertikal` kwtarilishlar yuz bergan. Turtlamchi davrda dengiz xavzalari yanada qisqargan 

va rel`ef eroziya yanada muzliklar ta`sirida paydo bulla boshlagan. 

Turtlamchi davrda iqlim uzgarib turishi natijasida tog`larda uzgarib turishi natijasida tog`larda 

tuplangan  qor  va  muzliklardan,  juda  kwp  agar  suvlar  paydo  bulgan.  Darelar  tekisliklarda  tentirab 

adashib,  turli  tarmoqlardan  oqqan  va  natijada  qalin  qum  yanada  gill  allyuviallarini  tuplagan. 

Keyinchalik  shamol  qumlarni  eyib  chullardagi  xozirgi  rel`ef  formalarini  yuzaga  keltirgan.  Urta 

Osieda xamma tog` oldi qiyaliklari yana adirlarlar shuningdek yirik dare vodiylarda uchraydigan tez 

yuvilib  ketadigan  g`ovak  mayda  donachalardan  iborat.  Karbonatli  bwz  tusli  chukindi  tog`  jinsi 

lessning  kelib  chiqishini  vujudga  keltiradi.  Ayrim  olimlar  lessni  dengiz,  kwl,  dare,  suv-muzlik 

etqiziqlari  natijasida  boshqalar  bwlsa  dellyuvial`,  Eol  jaraenlar  sababli  xosil  bwlgan  jins  deb 



 

10

isbotlashga urinadi. Kwp olimlar EDL va tuproq  gipotezasini  maqullaydi.  Bizning  olimlarimiz 



Urta Osie lessi allyuvial chwl bilan paydo bwlgan degan natijaga keldi. 

Turtlamchi davrda Urta Osiening g`arbiy  tekislik qismining geologik tuzilishida va rel`efida 

iz  qoldirgan  axamiyatli  voqealardan  biri  Kaspiy  dengizining  transgressiyalari  bwlib  topiladi. 

Aqchag`il, Baku, Apsheron, Xazar va Xvalin transgressiyalari davrida Turon plitasining g`arbi qum 

gill  etqiziqlari  bilan  qoplangan.  Eng  kuchli  Xvalin  transgressiyasida  Kaspiy  suvi  50-80  mga 

kwtarilib 53

°

S sharqiy uzunlikka etib borgan. 



Xulosa  qilib  aytganda,  Urta  Osie  tog`larining  xozirgi  rel`ef  neogen  va  turtlamchi  davrda 

vujudga  kelgan.  Tog`lar  asosan  denudatsiya,  tekisliklar  esa  akkumulyatsiya  jaraenlari  natijasida 

paydo  bwlgan  ulka  xisoblanadi.  Demak  turtlamchi  davrda  Urta  Osie  tabiati  xozirgi  xolatining 

shakllanishi boshlangan. 

 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling