Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Download 474.47 Kb.
Pdf просмотр
bet2/6
Sana29.03.2017
Hajmi474.47 Kb.
1   2   3   4   5   6

Foydali qazilmalari. 

Urta  Osie  ulkasi  turli  foydali  qazilmalarga  boy.  Enilgi  energetika  boyliklari  neft`  va  gaz, 

kwmir,  asosan  kwmir,  asosan  mezozoy  va  uchlamchi  davrning  dengiz  etkiziklari  orasida  topilgan. 

Aossiy neft` konlari Balxash buyida, Chelekenda, Nebitdag, Barsakelmes, yangilari Mang`ishloqda, 

Atrek daresi quyi oqimida dengizda, kwk dumaloqda, Mingbuloqda topilgan. Gaz va asosan Ushbu 

erlarda  uchraydi.  Yangi  kwmir  konlari  Mang`ishloqda  Turg`ay  platosida  ochilgan.  Farg`ona 

vodiysida,  Issiqkwlning  sharqida,  Ichki  Tyanshanda,  Xisorda,  Qozog`iston  past  tog`larida  yirik 

kwmir  konlari  bor.  Karaganda  tosh  kwmir  xavzasi  zaxirasining  kwpligi  va  sifatining  yuqoriligi 

bilan ajralib turadi. Ekibastuz kwmir xavzasi esa kwmir qatlamlarining qalinligi bilan ajralib turadi 

va ochiq usulda qazib olinadi.  

Urta  Osie  xududida  1  nechta  rudali  (temir,  titan,  marganets,  xrom),  rangli  (mis,  qurg`oshin) 

topilmaydigan (Vol`fram, Molibden, Qalayi, Vismut, Sur`ma), qimmatbaxo (oltin, kumush) metall 

konlari  bar.  Olmaliq,  Qung`irot  va  Jezqazg`anda  mis  konlari,  Qoramozor  va  Qoratog`  tizmalarida 

polimetall  konlari,  Qozog`iston  past  tog`lari,  Oloy  va  Urta  Osieda  tog`  tizmalarining  shimoliy 

enbag`irlarida,  Xisor  va  Zarafshon  tizmalarida  Nurota  tog`larida  va  kwp  xolatlarda  nodir 

uchrashadigan metall konlari bor. Yirik oltin konlari Qozog`iston past tog`larida, Nurota tog`larida 

Darvoza  tizmasida,  Qizilqumda,  Tyanshanda  joylashgan.  Yirik  temir  ruda  konlari  Qozog`istonda 

ochilgan. 

Kimeviy  minerallardan  Osh  va  kaliy  tuzlari  oltin+gugurt  konlari  va  Urta  Osieda  etarli 

xisoblanadi. Ulkada issiq mineral buloqlar va bor. 

 

Urta osie xududining seycmikligi. 

Urta  Osieda  va  kuchli  er  silkinishlar  er  qobig`idagi  tektonik  xarakatlarning  natijasida  paydo 

buladi  va  kuchi  Rixter  shkalasi  buyicha  8-10  ballga  etadi.  Urta  Osieda  turli  er  silkinishlar  yirik 


 

11

morfostrukturalarning 



tutashgan 

erida  Tyanshanning  Qozog`iston  burmali  ulkasi, 

Tarim  massivi,  Pomir  bilan  tutashgan  tog`larda,  tog`  tizmalarining  yirik  chuqurliklari  bilan 

tutashgan paytlarda kuzatiladi. Urta Osieda eng seysmik zona - janubiy Tyanshan` bwlib, g`arbdan 

sharqqa  tomon  200  km  dan  ortiq  oraliqqa  chuzilgan.  Bu  zonaga  Xisor-Oloy  tizmasi  janubiy  etagi 

Pomir-Oloyning  tor  markaziy  qismi,  Oloyning  Farg`ona  va  Kukshag`al  tog`lari  bilan  qushilgan 

erlari kiradi. Bu zonada Urta Osiening 50 % er silkinishi yuz beradi. Er silkinish markazi asosan 5-

40 km chuqurlikda etadi. 

Umuman  olganda  Urta  Osieda  er  silkinish  kuchi  7-8  va  undan  yuqori  kuzatilgan  u 

seysmmoaktiv  zona  ajratilgan.  Bu  -  shimoliy  Tyanshan`,  janubiy  Tyanshan`,  Chotqol-Farg`ona, 

Pomir-Xindukush,  Kopetdag,  Qizilqum.  Bu  zonalarning  xar  1  da  seysmogen  zona  ajratilgan. 

Masalan,  Chotqol-Farg`ona  seysmoaktiv  zonasida  eng  faol  er  silkinish  xududlaridan  biri  Pskom-

Toshkent seysmogen zonasi uning asosini Ugom-Qorjantog` er erig`i paydo qiladi. Bu zona uzining 

seysmik  tarafdan  unchalik  faol  bwlib,  bu  erda  1957  yili  Pskom,  1959-yili  Brichgmulla,  1977  yili 

Toshkent, 1971-yili Abay-Bozor, 1971 yilda Xalqobod, 1977-yilda Tovoqsoy, 1980-yilda Nazarbek 

uxshagan 7-8 balli er silkinishlar bwldi. 

Urta Osiedagi seysmofaol zonalarda kuzatilgan kuchli, ofatli 1980 balli er silkinishlarga 1911 

yilda  bolgan  kebin  (Olma-Ota),  1948-yildagi  Ashxobod,  1946-yildagi  Chotqol,  1902-yildagi 

Andijon, 1895-yildagi Krasnovodsk, 1992-yildagi Toqtag`ulga uxshagan er silkinishlarni kirigizish 

mumkin. 


Xozirgi  kunda  fan  er  silkinishlarni  taxmin  qilishda  biroz  etishganliklarga  erishdi.  Er 

silkinishlarni kuzatish bir nechta bosqichlarda olib bormoqda. Birinchidan bosqichda uzoq muddatli 

taxmin  qilish  asosida  er  silkinish  qaerda  taxmin  qilib  qaysi  yillarda,  qanday  kuch  bilan  paydo 

bwlishi aniqlanmoqda. Keyingi bosqichlarda  er  silkinishi urta va kichik qisqa muddatlarda taxmin 

qilinadi. 

Seysmogen  zonalarda  maxsus  asboblar  erdamida  er  silkinish  xollari  kuzatilib  borilmoqda. 

Bular erning magnit, elektr grafitatsion maydonlari uzgaradi, ionosfera qatlamidagi uzgarishlar. Er 

beti  er  osti  suvlarining  qadining,  ularning  tarkibidagi  elementlarning  miqdorini  seysmik  tulqinlar 

tarqalish  tezligining  uzgarishi  va  boshqalar.  Bular  paydo  bulishining  sababi  –  er  silkinish 

markazidagi tog` jinslarining fizik xususiyatlarining uzgarishi xisoblanadi. 

Yana  bir  gurux  er  silkinish  tekshirishlari  twridan-tug`ri  er  qimirlashning  bir  nechta  kun  va 

soat oldin kuzatiladi. Ular er silkinishni qisqa muddatda taxmin qilishga xizmat qiladi. Bu daraklar 

er silkinish markazida turli mexanik elektrik jaraenlar bilan bog`liq xisoblanadi. Masalan  Gazli va 

Oloy  er  silkinishlarining  oldingi  impul`s  elektromagnit  va  magnit  maydonlarini  xarakterli 

uzgarishlarini Uzbekiston Fanlar Akademiyasi seysmologiya instituti olimlari aniqlagan. 

Sunggi    yillarda  er  silkinishlarni  taxmin  qilishda  u  Bilan  bog`liq  bulgan  oldingi  va  keyingi 

keladigan voqealarni kuzatishda gidroximik va gidrodinamik usullardan keng foydalanilmoqda. 


 

12

Tektonik  xarakatlarni  urganish  borasida  gidroximik  ma`lumotlar  fan  uchun  yangi  bir 



soxani  ochdi  bu  esa  Gidroseysmologiya  xisoblanadi.  Er  silkinishlar  bwlgan  paytda  chuqur 

qatlamlarning  tarkibidagi  kimeviy  elementlar,  tuzlarning  uzgarib  turishini  er  silkinish  sabablarini 

bilish imkonini beradi. 

Shuni  aytish  lozim,  faqat  tekshirishni  kuzatadigan  oldingi  tipdagi  usullardan  foydalanish 

natijasida  er  silkinishni  taxmin  qilish  tug`ridan-tug`ri  ywl  ochish  mumkin.  1978-yil  2-noyabr`dagi 

Oloy er silkinishini oldindan aytib berilgani bunga yaqqol misol bwla oladi.  

 

 


 

13

 



Mavzu №5. Urta Osiyoning xududining relefi. Tog` tizmalari (Savr, Tarbagatay, Jung`ariya 

Olatog`i, Tyan-Shan, Oloy-Xisor, Pomir, Kopetdog). 

 

Urta  Osiening  orografik  tuzilishini  murakkab  deb  xisoblash  mumkin.  Ulkaning  g`arbiy  va 



markaziy qismini Turon tekisligi, shimoliy qismi qir va platolar, janubiy va sharqiy qismini baland 

tog`  tizmalari  egallagan.  Umumiy  maydonining  taxminan  80%  tekislik  va  pastlik  20%  ini  qir  va 

platolar  tashkil  qiladi.  Ularning  eng  past  nuqtasi  Qoragie  (-132  m)  xisoblanadi.  Urta  Osiening  er 

beti  janubdan,  janubiy-sharq  va  shimoldan,  shimoliy-g`arb  va  g`arb  tomon  asta-sekin  pasayib 

boradi. Tog`larda erozion eng baland erlarda muzlik ta`sirida xosil bwlgan rel`ef ustunlik qiladi. 

Turon  tekisligi.  Qozog`iston  past  tog`laridan  yana  Ural  tog`laridan  janubda  joylashgan. 

Shimoliy-g`arbda (Ustyurtning shimoliy chinkining cheti) shimoliy Rossiya teqisligi va Ural bilan, 

shimoliy-g`arbda Sibir`, Qozog`iston past tog`lari bilan chegaralanadi. Janubiy-sharqda va janubda 

Turon tekisligi ulkasining Urta Osie ulkasining tog`lari bilan chegaralansa, g`arbda Kaspiy dengizi 

suvlari tabiiy chegara xisoblanadi. Tekislik asosan 45

°

-48



°

 shimoliy kengliklar va 51

°

-70


°

 sharqiy 

uzunliklar orasida etibdi. Maydoni 2 mln km

2

 ga yaqin. Urtacha mutloq balandligi 100-150 m. Eng 



past erlari Sariqamish, Aqshaqtoya, (92 m), Qaragie (Botir) botiqlari (-132 m). 

Urta Osiening janubiy, janubiy-sharqiy va sharqiy qismlaridagi tog` oldi qiyaliqlari va adirlar 

dengish  satxidan  400-1000  xatto  1600  m  gacha  balandde  etadi.  Ularning  chetki  shimolida 

joylashgan Qozog`iston past tog`larining balandligi 1000-1200 m ga etadi. 

Turg`ay,  Ungozorti,  Ustyurt  va  Betpakdala  platolari  past  tekisliklar  xisoblanib,  tepalari 

supasimon tekis, chekkalari esa tikjarlar 

 G`chinkG` lar bilan tugaydi. Yirik orografik elementlar 



Urta  Osiening  tekislik  qismida  Turon  plitasi  fundamentining  past-balandligi  kwringan  xolda 

joylashgan. 

Urta  Osie  tog`li  xududt  tabiatiga  kwra  xar  turli  bwlib  bir  nechta  mustaqil  tog`  tizmalariga 

bwlinadi.  Bular  Savr  va  Torbog`otoy,  Jungar  Olotovi,  Tyanshan`,  Pomir,  Xindukush,  Safedkux, 

Bandi-Urta  Osie,  Nishapur,  Piropamiz  tizmalari.  Bu  tog`  tizmalari  Evrosie  materigi  ichkarisida, 

okeanlardan uzoqda joylashgan qushni tekisliklardan arid, sharoit ularda yana kwzga tashlanadi. Bu 

tog`  tizmalarining  yanada  tektonik  faolligi  bilan  tog`  rel`efi  eshligi,  katta  absolyut  va  nisbiy 

balandlikdan  uziga  xosligi  Bilan  ajralib  turadi.  Tog`lar  balandligi  -  Xindukush,  Tyanshan`  va 

Pomirda 5000-7500 m. cheka tizmalarida 3000 m ni tashkil etadi. Bu xolat tog` muzliklarining keng 

tarqalishiga olib keladi. 

Urta Osie tog`lari materikni g`arbdan sharqqa tomon kesib utgan Evropa-Osie tog` poyasiga 

kiradi.  Pomir  ushbu  poyasning    eng  yirik  uzeli  xisoblanib,  undan  sharqqa  tomon  ikki  tog`  zanjiri 

ajralib  chiqqan.  Biri  janubyi  sharqqa  Ximoloyga  tomon,  ikkinchisi  shimoliy-sharqqa  tomon 

Tyanshan`,  Jungariya  Olotovi,  Tarbogotoy,  Savr  va  janubiy  Sibir`  tog`lari  orqali  Oxota 



 

14

dengizigacha  boradi.  Tyanshan`  bilan  Pomir  bu  tog` poyasining markazining eng baland qismini 



tashkil qiladi. 

Tyanshan`  -  xitoycha  suz  bwlib,  osmon  bilan  buylashgan  tog`lar  degan  ma`noni  bildiradi. 

Maydjni  jixatidan  katta  tog`  tizmasi  Urta  Osie  tog`  qismining  markazida  joylashgan  va  orografik 

tuzilishiga  kwra  yanada  murakkab  bwlib  keladi.  Uning  tog`  zanjirlari  kenglik  buylab  300  km  ga 

chuzilgan. Tyanshan` shimolida Jungariya Olatog`idan Chuv-ili botig`i bilan ajralib turadi, janubiy 

chegarasi xar turli utkaziladi. Kupchilik olimlar uni Tarim botig`i - Oloy vodiysi - Surxob vodiysi 

 

Tojikiston  botig`i  orqali  utkazilsa,  airimlari  Farg`ona  vodiysining  janubidan  utkazadi.  Tyanshan` 



orografik  tuzilishaga  kwra  shimol,  ichki  (eki  markaziy),  garb  va  janubga  bulinadi.  Shimoliy 

Tyan`shanning asosini kenglik  bwylab chuzilgan Kungay Olatog`i, Qirg`iziston tizmalari shimoliy-

g`arbga,  Qoratog`,  Ile  orti,  Shuu-ili  tog`lari  tashkil  qiladi.  Ular  mutloq  balandligi  4500  m  dan 

oshadigan  Issiqkwl, Suvsamir, Talas botig`ining  janubida Talas  Olatog`i,  Terskiy-Olatog`i, Jungar 

tizmalari joylashgan. 

Markaziy  Tyanshan`,  shimoliy  Tyanshan`  bilan  Kukshag`altog`  oralig`ida  joylashgan. 

G`arbda uni Farg`ona tizmasi urab turadi. Tog` oralig`idagi vodiylar, unchalik uzun bulmagan tog` 

tizmalari  xarakterli  xisoblanadi.  Yuqori  Norin,  Norin,  Toqtagul  botig`larining  balandligi  1000  m 

den 3000 m ga etadi, markaziy Tyanshan` bir tog`li ulkaning eng baland qismi xisoblanadi. Uning 

sharqida  Jen`is  (7439  m)  va  Xontangri  (6995)  chuqqilari  joylashgan.  Tyanshan`  eng  katta  muzligi 

inilchek  ushbu  erda  joylashgan.  Markaziy  Tyanshan`  rel`efi  uchun  xos  narsa  bu  erning  sirtini 

qadimgi tog`li ulkaning peneplenlashgan qoldiq formalarining keng tarqalgan. 

G`arbiy Tyanshanda Talas tog` uzelidan ajralib chiqqan Chatqal, Pskom, Qurama va Farg`ona 

tog` tizmalari joylashgan. Bu tizmalarning mutloq balandligi 4500 m gacha boradi. 

Janubiy  Tyanshanning  kenglik  buylab  chuzilgan  asosini  Oloy,  Urta  Osie,  Zarafshon,  Nurota 

va Xisor, Baysun, Quxitantog` tizmalari tashkil qiladi. Airim olimlar janubiy Tyanshanni Oloy tog` 

tizmasi  deb  ajratib  unga  Qizilqumdagi  past  tog`larni  yanada  kiritadi.  Janubiy  Tyanshan`  g`arbida 

tizmalarning balandligi 5000-6000 metrni tashkil qiladi. Tog`lar orasida Farg`ona, Oloy, Zarafshon 

vordiylari yanada bor. Demak Tyanshan` sharqdan g`arbga tomon asta-sekin pasayib boradi, sharqi 

tor  bwlib,  g`arbga  tomon  pasayib  boradi,  sharqi  tor  bwlib,  g`arbga  tomon  pasayib  boradi, 

shamollatgich  kurinishida  byuir  nechta  tarmoklarga  bwlinib  ketadi.  Tog`  burmalanishini  xosil 

qilgan  bosimning  asosini  shimoldan  kelganligi  uchun  tizmalarning  janubiy  enbagirlari  tikjarlik, 

shimoliy enbagirlari esa qiya bulib keladi. Tyanshan` tog` oralig`i tektonik kotlovinalarning kupligi 

bilan ajralib turadi. Urta Osie janubiy-sharqida murakkab tarkibga ega bulgan Pomir joylashgan, u 

asosan  kenglik  buylab  chuzilgan.  Pomir  sistemasidagi  tog`  tizmalari  Tyanshandagidan  juda  katta 

bulsa xam, lekin undan uning tizmalaridan baland bulib keladi. Baland tog`lar Pomir sistemasining 

asosini  sharqiy  va  markaziy  qismida  bulib  g`arbga  tomon  pasayib  tarmoqlanib  ketadi.  Pomirning 


 

15

Urta  Osie  xududidagi  eng  baland  chuqqisi  Ismoil  Somoniy  (7495  m)  xisoblanadi.  Pomirda 



Tyanshandagiga uxshagan keng kotlovinalar va platolar ywq. 

Urta  Osie  janubiy-g`arbida  Turkman-Xuroson  tog`  sistemasining  bir  qismi  Koptedag 

joylashgan.  U  urtacha  balandlikdagi  tog`  bulib  (1000-2000  m)  eng  baland  nuqtasi  Rizo  chuqqisi 

2942  m  xisoblanadi.  Rel`efda  nurash  va  eroziya  jaraenlari  natijasida  xosil  bulgan  erlar  kwp 

uchraydi. Tog` oldi zonasi qiyalik va adirlardan iborat. Ularni soylar kesib wtgan. 

Demak Urta Osiening asosiy orografik xususiyati uning tog`lik va tekislik bulib ikki qismdan 

iborat bulishidir. Bu ikki tabiat majmuasi pado bulishi va rivojlanishi bir-biri bilan bog`liq. 

Asosiysi rel`ef. Urta Osie tekisliklari tektonik, abrazion, erozion-akkumulyativ, eol jaraenlar 

ta`sirida shakllangan. Eng kwp tarqalgan rel`ef tipi akkumulyativ tekisliklardir. Ular er qobig`ining 

yangi  chukkan  eki  asta  kwtarilgan  qismlariga  tug`ri  kelib,  Orol  buyining  katta  qismini, 

Qizilqumning shimolini, Orol buyi Qoraqumini, katta va kichik Bursiqni egallagan. Ular Kaspiydan 

Olakulgacha chuzilgan tog`lab buylab joylashgan. 

Platosimon  tekisliklar  va  platolar  nisbatan  esh  bulgan  akkumlyativ  tekisliklardan  100-200 

metr baland bwlib emirilishi qiyin bwlgan sarmat va oxaktoshlardan shakllangan. Bu tipdagi rel`ef 

Urta Osiening g`arbida va shimolida keng tarqalgan bulib, unga Krasnovodsk platosi, Mang`ishloq 

platosi, Ustyurt, Turg`ay platosi Betpaqdalaning g`arbiy qismi kiradi. Bu platolar tik balandligi 50-

80 metr ayrim xollarda 150 metrgacha bwlgan enbag`irlar xos bulib, ular tektonik, denudatsion eki 

abrazion natijasida vujudga kelgan. 

Urta  Osiening  tekislik  qismidagi  qoldiq  tog`lar  past  tog`  massivlari  yana  gryadalar  Xisor-

Mang`ishloq  er  erig`i  buylab  joylashgan.  Bu  rel`ef  tipiga  Qizilqum  tog`lari,  Sultan  Uvais, 

Man`g`ishloqdagi past tog`lar kiradi. 

Urta  Osie  tekisliklarida  eng  kwp  tarqalgan  rel`ef  tipi  bul  gryada  rel`efi  xisoblanadi.  Gryada 

rel`ef  tiplari  Unguz  orti  qum  toshlari  uchun  yana,  Qoraqum  bilan  Qizilqumning  turtlamchi  davr 

mayda  qumlari  uchun  xarakterli  xisoblanadi.  Gryadalar  asosan  allyuvial`  jaraenlar  natijasida 

vujudga kelgan. 

Urta  Osie  tog`lari  rel`efida  geologik  tarixning  xususiyatlari,  xozirgi  zamon  tektonik  va 

erozion  -  akkumulyativ  jaraen  yanada  geologik  etqiziqlarning  tarkibi  uz  shaklini  topgan. 

Rel`efining  uziga  xos  xususiyatlaridan  biri  asosiy  rel`ef  tiplari  yaruslar  buyicha  joylashganligi  va 

yuzasining kam tilkimlangan past tekisliklar keng tarqalganligidir. 

Tog`lardagi  kam  tilkimlangan  va  past  tulqinsimon  tekisliklar  Urta  Osie  tog`lari  uchun  xos 

bulgan  rel`ef  kurinishi  xisoblanadi.  Sirtlar  -  usti  tekis  salgina  tulqinsimon  er  bwlib  qadimgi  tog`li 

ulkaning  peneplenlashgan  qoldiq  formalari.  Ular  tektonik  xarakatlar  natijasida  qayta  kwtarilgan 

qoldiqlar. Shuning uchun ular 2500-4000 metr balandliklarda uchraydi. Markaziy Tyanshan` sirtlari 

eng tipik, bu erda ular keng bog`liangan tog`lar orqali chuqurlar yanada unchalik chuqur bulmagan 

berk  depressiyalardan  iborat.  Kwp  sirtlar  rel`efi  qadimgi  muzliklar  yuzaga  keltirgan  akkumulyativ 


 

16

rel`efdir.  Morenalar,  kwllar,  kichik  botqoqlar  tez-tez 



uchrab 

turadi. 


Sirtlar 

Jung`ariya 

Olatog`idan  Savr  va  Tarbog`otoyda,  g`arbiy  Tyanshanda  yana  keng  tarqalgan.  Salkam  3000  metr 

mutloq  balandlikda  joylashgan.  Oloy  botig`i  pasttekisligi  bunga  misol  bwla  oladi  (uzunligi  -  130 

km, eni - 25 km). 

Urta  Osieda  al`p  tipidagi  rel`ef  formalari  keng  tarqalgan  bwlib,  ular  eng  yangi  tektonik 

xarakatlarning intensiv paydo bulishi, muzliklar tilkimlanishi ta`siri yanada sovuqdan nurashi bilan 

bog`liq xisoblanadi. Bu rel`ef tipiga chuqur tilkimlanishi, balandlikdagi katta farq, enbag`irlari kalta 

tik  chiqishi  qiyin  bwlgan  chuqqilarga  xos.  Muzlik  ta`sirida  yuzaga  kelgan  rel`ef  shakllari  bilan  1 

qatorda  bu  erda  Urta  Osie  tipidagi  uziga  xos  bulgan  chuqur  troglar  (muzlik  uygan  vodiy),  past-

baland morena terrasalari yanada uchraydi. Al`p tipidagi rel`ef xozirgi zamon muzliklari tarqalgan 

shimoliy-g`arbiy Pomirda, Xontangri, Matcho, Talgar tog` tizmalarida keng tarqalgan. Kopetdagda 

bu tipdagi rel`ef formalari uchramaydi. 

Erozion  rel`ef  tog`lari  keng  tarqalgan.  U  asosan  qadimgi  xosil  bulgan  tekis  erlarning  suv 

oqimlari bilan tilkimlanishi natijasida yuzaga kelgan. Urtacha balandlikdagi tog`larda qiya enbag`ri, 

chuqur uyilgan vodiylar, dalalar ustunlik qiladi. Chuqurlik buylab tilkimlanishi 0,4-0,8 den 1,0-1,5 

km gacha, g`arbiy Pomirda esa 2,2 km gacha boradi. 

Urta Osie tog`lari erozion rel`efi, chuqirlik buyicha tilkimlangan, enbag`rilarining qiyaligi va 

vodiylari  tubining  xarturliligi  bilan  bir-biridan  ajralib  turadi.  Erozion  rel`ef  formalarining  eng 

keskin kwrinishi g`arbiy Pomirga xos bwladi. 

Past tog`lardagi erozion rel`ef tog`li xududlarning cheka qismlariga tegishli. Unchalik baland 

bulmagan  tog`lar  enbag`irlarining  qiyaligi  kwp  erlarda  qadimgi  terrasalarning  keng  uchastkalari 

saqlanib  qolgan.  Chuqqisimon  tepaliklar  kwpincha  ancha  keng  va  past  bulib  ularning  mutloq 

balandligi  500-700  metrdan  2000  m  gacha  boradi.  Dare  oralig`idagi  suvayirg`ichlarning  nisbiy 

balandligi 200-400 metrni tashkil etadi. 

Past  tog`lar  tog`  oldi  akkumlyativ  tekisliklariga  tutashib  ketadi.  Tog`  oralig`idagi  botiqlar 

rel`efi  akkumlyativ  bwlib  bu  er  sharining  chuqur  erlarida  uzoq  vaqt  davomida  suv  va  shamol 

keltirgan,  g`ovak  jinslarning  tuplanishi  natijasida  xosil  bwlgan.  Botiqlar  bortlariga  yaqin  erlarda 

qiya,  prolyuvial  tekisliklar  kupincha  bu  shleyflarning  cheka  qismlariga  jarlar  va  vaqtincha  oqar 

suvlarning zich erlari bilan tilkimlangan. Bu prollyuvial` tekisliklarni adir deb nomlaydi. 

Urta Osie tog`larida xozirgi zamon rel`ef xosil qiluvchi jaraenlar juda tez sodir bulmoqda va 

ular  kupincha  ofat  keltirmoqda.  Ayniqsa  nurash  natijasida  maydalangan  tog`  jinslarining  enbag`ri 

buylab,  yuqoridan  pastga  sel  natijasida,  qor  kuchishlari,  vaqtincha  oqar  suvlar,  er  silkinishlari 

natijasida siljishi xos bulib keladi. 

Olimlar Urta Osieda balandlik mintaqalarini belgilaydigan quyidagi geomorfologik guruxlarni 

ajratadi. 

1) Errozion tilkimlangan tepalik-jarlik tog` oldi erlari. 


 

17

2)  Xaar  turli  balandlikka  kutarilib  qolgan  past tulqinsimon qadimgi denudatsion yuzalar. 



3)  Yumshoq  chukindi  jinslar  keng  tarqalgan  joylardagi  skul`ptura  tekislik  rel`ef  formalari 

guruxi. 


4) Nival mintaqaning al`p rel`ef kurinishlari. 

5) Tog` oralig`idagi vodiylar rel`efining keng tarqalgan akkumulyativ kurinishlari. 

Urta Osie tekisliklari atrofidagi tog`lardan suv oqizib keltirgan juda kup  jinslarning shu erda 

tuplanganligi,  eol  rel`ef  formalarining  keng  tarqalganligi  va  suvning  chetga  oqib  chiqib  keta 

olmasligi  natijasida  kup  miqdorda  tuz  yig`ilib  qolganligi  bilan  ajralib  turadi.  Tekisliklarda 

rivojlanishning sunggi ikki bosqichi 

 dengiz va kontinental` bosqichiga kura tekisliklar rel`efida 2 



balandlik bosqichi ajratiladi. 

Birinchi,  bir  qancha  yuqori  balandlik  bosqichining  er  beti  uchlamchi  davrining  karbonatli 

dengiz  etqiziqlaridan  tarkib  topgan  bulib  (Ustyurt,  Krasnovodsk  platosi  va  boshqalar)  neogenda 

dengiz chekingandan sung, denudatsion jaraenlar ta`sirida kam uzgargan. Dastlabki rel`efdagi asos, 

uzgarishlar  yirik  berk  xavzalarning  botiqlarining  xosil  bulishida  rol`ga  ega,  bu  botiqlar  vujudga 

kelishiga kura tektonik, suffizion va eol jaraenlarning birgalikdagi roli bulgan. Shunday botiqlarga 

Asakaaudan,  Borsakelmas,  Qoragie  boshqalar  katta  maydonga  ega.  Uzuniga  chuzilgan  ayrim 

depressiyalar (Uzboy, Unguz, Janadare va boshqalar). Shamol ta`sirida uzgaruvchi quruq uzan eki 

tektonik botiqlardan iborat bulib kupincha tagi taqir va shurxoklar bilan qoplangan. 

Ikkinchi past bosqichda atrofdagi tog`lardan oqib tushgan dare etqiziqlari tuplangan. Olimlar 

eshiga  qarab  bu  bosqichning  biroz  baland-uchlamchi  davrning  kontinental`  etqiziqlaridan  iborat 

qadimgi  va  turtlamchi  davrning  shamol  tuzatgan  qum  kontinnetal`  mayda  jinslardan  tuzilgan  bir 

qancha esh qismlarga ajratadi.  

 


 

18

 



Mavzu №6. Urta Osiyo tabiiy-geografik wlkasining iqlimi, Quyosh radiatsiyasi. Iqlimni 

xosil qiluvchi omillari.  

 

Urta  Osie  ulkasining  juda  xam  kontinental`,  quruq  rangba-rang  iqlimi  asosida  quyidagi 



omillar  ta`sirida  yuzaga  kelgan  joyning  geografik  urni  va  Quesh  radiatsiyasi,  xavo  massalarining 

xarakati,  joyning  rel`ef  tuzilishi,  er  betining  xosiyati  va  antropogen  omillar.  Biz  quyida  shularni 

Urta Osie iqlimining shakllanishidagi rolini kurib chiqamiz.  

Ulkaning  geografik  urni  va  Quesh  radiatsiyasi.  Urta  Osie  Evrosiening  uziga  xos  tabiiy-

geografik ulkasi xisoblanib, materikning markazida, okeanlardan uzoqda, berk xavzada joylashgan. 

Uning janubiy qismi subtropik mintaqada, shimoliy qismi esa mu`tadil mintaqaning janubida etadi. 

Ulkaning bunday joylashuvi Queshdan kuproq radiatsiya olishni ta`minlaydi. 

Quesh  nurining  er  yuziga  kup-kam  kelishi  eng  avvalo  uning  qanday  burchak  ostida  tushishi 

va  kunning  uzun-qisqaligiga  bog`liq.  bular  esa  uz  navbatida  joyning  kenligi  va  yil  mavsumlariga 

bog`liq buladi. Urta Osiening cheka shimoliy nuqtalarida ezda saratonning issig`ida Quesh nurining 

tushish burchagi 73,50C ga teng bulsa, janubida  u 810C gacha boradi. 22 dekabrda (qishgi Quesh 

turishi)  shimolida  13

°

SW  janubida  32



°

S  ga  teng  buladi.  35

°

S  shimoliy  kenglik  yil  davomida 



Queshning  nur  sochib  turishi  mumkin  bulgan  vaqt  4447  soatni  tashkil  qiladi.    30

°

S  shimoliy 



kenglikda  -  4483  soatga  etadi.  Lekin,  Urta  Osie  xududining  tog`  rel`efining  bulutligi,  bu  sonlarga 

ma`lum  darajada  uzgarishlar  kiritadi  va  Quesh  nur  sochib  turgan  soat  Quyash  gorizontida  kurinib 

turgan  soatga  nisbatan  kamayib  boradi.  Urta  Osiening  shimolida  47-50

°

S  shimoliy  kenglikda  bu 



soat  2700-2800  soatni  tashkil  35-40

°

S  shimoliy  kengliklarda  2870-3130  soatni,  tekisliklarda  esa 



3000 dan kuproq soatni  tashkil qiladi. Er sharida Queshning shuncha vaqt nur sochib turishi faqat 

AQShning  janubiy-g`arbidagina  kuzatishimiz  mumkin.  Demak  Urta  Osie  xududi  er  sharidagi  eng 

Queshli ulkadir 

 bu uning iqlimining uziga xos xususiyatlarini belgilaydi. Urta Osie ulkasi janubiy 



kengliklarda  joylashganligi  va  bu  erda  Queshli  kunlarning  kupligi  uchun  uning  xududida  ez 

oylarida  juda  kup  miqdorda  Quesh  energiyasini  oladi  va  bu  issiqliq  miqdori  ulkaning  shimolida 

120-125  kkal  sm

2

  ni,  janubida  160-165  kkal  sm



2

  ni  tashkil  etadi.  Urta  Osie  uchun  xos 

xususiyatlardan  biri  bu  uning  xududida  yillik  radiatsiya  balansining  unchalik  katta  emasligidir. 

Tekislik chul qismida u 40-48 kkal/sm

2

, tog` oldida 50-54 kkal/sm



2

, eng janubiy qismlarida 60-70 

kkal/sm

2

  ni  tashkil  etadi.  Tog`larda  esa  qishning  uzoq  bulishi  va  qorning  Queshdan  keladigan 



energiyaning  60-80%  ini  qaytarishini  inobatga  olsak  radiatsiya  balansi  kamayib  boradi.  Masalan, 

qizilchada 2075 m absolyut balandlikda u 12,5 kkal sm

2

 ga teng bulsa qish oylarida Urto Osiening 



shimolida u past kurinishda buladi. 

Xavo  masalari  va  ularning  xarakati.  Urta  Osie  iqlimining  shakllanishida  tropik,  mu`tadil  va 

Arktika  xavo  massalari  juda  faol  qatnashadi.  Yilning  iliq  davrida  Urta  Osie  tekislik  qismining 



 

19

janubida  xavo  xarorati  yuqori  bulgan  bulgan  oraliqda  past  atmosfera  bosimli  oblasti  yuzaga 



keladi.  Chetdan  bu  erga  kirib  kelaetgan  xavo  massalari  juda  qizib  ketgan  er  betining  ta`sirida  wz 

xususiyatlarini  uzgarttiradi,  bu  xolat  esa  yuqori  xaroratli  quruq  Turon  kontinental`  tropi  kxavosini 

yuzaga  keltiradi.  Natijada  tsiklonli  jaraenlar  Urta  Osiening  shimoliy  yarmida  rivojlanadi,  janubida 

esa  issiq,  quruq  eg`insiz  asosan  tinch  ob-xavo  vujudga  keladi.  Tsiklonli  jaraenlar  Urta  Osie 

shimolida  tez  rivojlanib  kech  baxor  va  ez  oylarida  kup  eg`in-sochin  bulishiga  olib  keladi,  ezda 

janubda  nisbatan  qisqa,  mu`tadil  kengliklar  ta`sirida  utadi.  Vaqti-vaqti  Bilan  janubdan  kirib 

keladigan tropik xavolari qisqa muddatli ta`siri unchalik sezilarli axamiyat kasb etmaydi.  

Qish  oylarida  Urta  Osie  ob-xavosiga  Arktika  xavo  massalari  ta`sir  qiladi.  U  shimoliy  muz 

okeanidan G`arbiy Sibir va Ural orqali shuningdek sharqiy tarafdan sharqiy Sibir orqali kirib keladi. 

Bu  xavo  sovuq  quruq  va  tiniq  buladi.  Sibir  antitsiklonining  markazi  Urta  Osie  shimolidan  utadi. 

Uning  ta`siri  wlkaning  shimolida  sezilarli  darajada  bwlib,  janubida  Ustyurtning  janubi  -  Quyi 

Amudare-Qoratog`  chizig`igacha  bulgan  xududlarda  wz  ta`sirini  kursatadi.  Shuning  uchun  Urto 

Osiening shimolida kwp davom etadigan, qattiq sovuqli, erimay turgan uzoq turadigan qor qatlamli 

qish  xos  bulib  keladi.  Ulkaning  janubida  jsa  sovuq  mavsumda  tsiklonli  jaraenlarning  rivojlanishi 

xos  bulib  qishi  eg`in-sochinli  uzgaruvchan  yupqa  qatlamlari  bilan  xarakterli.  Ayrim  yillari  Sibir` 

antitsikloni  Urta  Osiening  janubiga  yanada  kirib  borib  xavoni  sovutib  yuboradi.  Shuning  uchun 

wlkada  xaroratning  yillik  amplitudasi  katta  kursatgichga  ega.  Urta  Osie  iqlimining  juda 

kontinentalligi uning uziga xos xususiyati. Bu kursatgich buyicha faqat Sibirdan orqada qoladi. 

Urta Osie iqlimining yana bir uziga xos xususiyati ezda xaroratning yuqoriligi va uning juda 

xam quruqligi xisoblanadi. Bunga sabab ulkaning katta Evrosie materigining markazida joylashishi. 

Bizga  ma`lum  Urta  Osiega  g`arbiy  va  shimoliy-g`arbiy  shamollar  ancha  salqin,  kupincha 

egingarchilik  keltiradigan  mu`tadil  havo  massalari  keladi.  Lekin  Urta  Osienig  namlik  keltiruvchi 

Atlantika okeaidan uzoqda joylashganligi (4000 km) ezgi juda  yuqori xarorat va eg`insiz davrning 

uzoqligi  wlkada  juda  katta  maydonga  ega  bwlgan  chullarning  vujudga  kelishiga  sabab  bwlgan 

MDX  davlatlari  xusdudida  xarorat  eng  yuqori  buladigan  va  eng  kam  eg`in  tushadigan  xudud  bu 

Urta Osie xisoblanadi. 



Joyning  rel`efining  iqlimga  ta`siri.  Urta  Osiening  iqlimiga  xos  bwlgan  xususiyat  -  queshlik, 

kontinentallik,  quruq  wlkaning  tekislik  qismida  aniq  kwrsatib  beriladi.  Tog`li  qismida  balandlik 

ta`sirining  enbag`irlarining  Queshga  qaragan,  qaramaganligi,  tog`  vodiylarining  chuqurligi  va 

kengligi,  ularning  bir-biriga  nisbatan  qanday  joylashganligi,  umumiy  rel`efning  yana  boshqa  kwp 

xususiyatlari bu wlkada iqlimning vujudga kelishi uchun tekislikdan farqli turda butunlay wziga xos 

sharoit yaratadi. Toqqa kwtarilgan sari xavo tozarib va tiniqlashib Quesh nurining ta`siri kuchayadi, 

xavo  bosimi  kamayadi  va  xarorat  pasayadi.  (mu`tadil  xar  100  m  0,5

°

  pasayadi).  Eg`inlar  ayniqsa 



qor  belgili  1  balandlikka  kwp  eg`adi.  qor  qatlami  turish  davri  uzayadi,  xavoning  namligi  ortadi, 

radiatsiya balansi pasayadi shamol kuchayadi. Tog`lar eki sovuq iqlim xosil bulishiga sabab buladi. 



 

20

Tog` rel`efi shu erdagi tog` iqlimi, maxsus tog`- vodiy  xavo  tsirkulyatsiyasini  yuzaga  keltiradi; 



yil mavsumlari boshlanishi vaqti kechigadi va ez qisqa, qish esa uzoq buladi. (baland tog`larda 9-10 

oygacha). Biroq Urta Osie uchun xos bwlgan iqlimlik xususiyatlar tog`larda saqlanib qoladi va ular 

yumshoq  keladi.  Urta  Osie  iqlimi  shakllanishida  wlkaning  janubiy  ya`ni  Xind  okeani  tarafdan 

baland  tog`lar  Bilan  uralganligi,  shimoliy  va  shimoliy-g`arbiy  tusiqsiz  ochiqligi  rolini  aytib  utish 

lozim.  


Каталог: lektions -> geografiya -> uzb
uzb -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling