Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Er beti xarakteri va insonning xizmati


Download 474.47 Kb.
Pdf просмотр
bet3/6
Sana29.03.2017
Hajmi474.47 Kb.
1   2   3   4   5   6

Er beti xarakteri va insonning xizmati. Urta Osiyoda iklim sharoit er betining xarakteri va 

odamning  aktiv  xizmatiga  boglik.  Qumli,  shagalli,  lyoslik,  usimlik  bilan  qoplangan  usimliksiz 

erlarning  va  suvg`oriladigan  erlarning  iklimga  ta`siri  uzgacha.  Masalan,  Urta  Osiyoning  uzgacha 

tog  va  tog  oldi  xududlarida  erta  ba`xorda  nam  etishmasligi  sababli  tabiiy  usimliklarning  quvrab 

tuproq  qurib  ketishi  natijasida  quyoshdan  keladigan  energiyani  namlikni  quvratishga  sarf 

etilayotgan qismi kamayib endi qoldiq radikatsiyaning 75-85% er betida xavoni isitishga srf buladi. 

Shuning  uchun  Urta  Osiyo  MDX  da  yozda  eng  qizib  ketadigan  xudud  xisoblanadi.  Bu  uning 

tabiatiga xos bulgan xususiyatlardan biri xisoblanadi. 

Wzlashtirilgan erlarda energiya kuproq namni bug`latishga sarf bwlgani uchun xavo xarorati 

yozda  wzlashtirilmagan  xududlarga  nisbatan  biroz  past  (3

°

S  gacha)  bwladi  havo  namli  ortishi  esa 



issiq shamol kuchini va sonini kamaytiradi. Suv bilan yaxshi ta`minlangan wsimliklarga boy erlarda 

wziga xos iqlimni vujudga keltiradi.  



Iklim  elementlarining  xududlik  va  ma`vsumlik  taqsimlanishi.  Urta  Osiyo  tekislik  qismi 

subtropik iklimli chwl va urtacha iklimli chwl, chala chwl va dala zonalarida yotadi. Lekin dala va 

yarim  chwl  zonalari  unchalik  katta  maydonni  egallamaydi.  iklimshunoslar  subtropik  mintaqa 

chullari bilan mu`tadil mintaqa wrtasidagi chegarani Ustyurt platosining janubiy – Quyi Amudaryo 

-  Qoratog`  ywnalishida  wtkazadi.  Bu  shimoliy  va  janubiy  chwllar  iqlimida  katta  farq  bwlib,  ular 

yilning iliq va sovuq davrlarida aniq kwzga tashlanib turadi. 

Shimoliy chullar zonasida qishda Sibir` antitsikloni ta`siri doirasida bulgani uchun qish qattiq 

davom  etib  sovuqli  kunlar  kwp  bwladi  va  qor  qoplami  wzoq  yotadi.  Yozi  ancha  qisqa,  juda  xam 

issiq  emas  yog`in-sochin  usimliklar  rivojlanishi  uchun  etmasa  xam  yil  buyi  bir  tekis 

bulishtirilmagan. 

Janubiy  chullar  qishining  yumshoqligi,  qor  qoplami  uzok  turmasligi,  sovuq  kunlarning  issiq 

kunlar  bilan  almashib  turishi  va  wsimliklarning  vegetatsiyasining  davom  etishi  bilann 

xarakterlanadi. Yog`in-sochinning 60-90 % qish va baxor oylariga shundan sung eng kupi baxorga 

tug`r keladi. 

Urta  Osiyoning  shimolida  yilning  sovuq  davrining  ob-xavosi  asosan  Sibir`  antitsikloni 

belgilaydi.  Uning  g`arbiy  tarmog`i  50

°

  shimoliy  kenglikdan  utadi.  Bundan  janubida  qish  oylari 



davomida esuvchi shamollar xukmron bwlib juda va sovuq bwlgan kontinental` Sibir` xavosini olib 

keladi. Sibir` antitsikloni ta`siri kamaygande Urta Osiyo shimoliy qismidan tsiklon wtadi va bulutli 



 

21

ob-xavoni olib keladi. Shimoliy chwl zonasining  janubiy 



va 

g`arbida 

tsiklonning 

wtishi 


xaroratning kwtarilishiga, kunlarning ilishiga va yog`in-sochin tushishiga sababchi bwladi. Birinchi 

antitsiklon  yadrosi  Qozog`iston  past  tog`lari  ustida  sentyabr`  oylarida  vujudga  keladi.  Antitsiklon 

kuchi  ortib  borip  xavo  xarorati  pasayib  boradi  va  yanvar`-fevral`  oylarida  eng  past  bwladi.  Bu 

oylarning  urtacha  xarorati  shimoliy  chwl  zonasining  shimolida  -15

°

-16


°

  dan  janubida  -8

°

  S  gacha 



wzgaradi, qattiq sovuq kunlar esa minimal xavo xarorati shimoliy-sharqda -50

°

S va janubida -35



°

-

40



°

 bwlishi kwzatiladi. Qishning xarorati rejimiga Kaspiy dengizi xam ta`sir qiladi. Uning qirg`oq 

buylarida havo xarorati ichki chwl zonalariga qaraganda 5

°

 ga yuqori bwladi. 



Qish qattiq bulishiga qaramasdan shimoliy chwl zonasida shimoliy chwl zonasida mustahkam 

qor qatlami uning shimoliy sharqida va Qozog`iston past tog`larining baland qismlarida kwzatiladi, 

janubiy chwl chegarasida 25 %  ga tushadi. Qor  qatlami bwlgan kunlar shimolida 160-140 kundan 

janubiy chwl chegarasida 30 kungacha kamayadi. 

Janubiy  chwlda  qish  butunlay  boshqa  sharoitda  kwzatiladi.  Tsiklonning  tez-tez  qaytalanib 

turishi uning qishning bwlishiga va wzgaruvchi qish qish ob-xavosi xukmron bwlishiga olib keladi. 

Janubiy  Kaspiy,  Murg`ob  va  Amudaryo  tsiklonlari  iliq  tropik  xavoni  olib  kelganda  iliq  yomg`irli 

ob-xavo  yuzaga  keladi.  Janubiy  chwlda  qor  qatlami  Sibir`  antitsikloni  xukmronlik  qilgan 

davrdagina  saqlanib  turadi  va  uning  turishi  20-30  kundan  oshmaydi,  yanvarning  urtacha  xarorati 

janubida  0

°

  dan  yuqori  bwladi.  Qizil-Atrek  vodiysida  +5



°

  tashkil  etadi.  Iliq  tropik  xavosi  qish 

oylarida  havo  harorati  +22

°

,  +25



°

  gacha  kwtadi.  Janubiy  chwl  poyasida  qish  ancha  iliq  harorat 

baland  kelishiga  qaramasdan  Sibir`  antitsikloni  kirib  kelgande  minimal  harorat  shimolda  -32

°

  ga 



janubda  -2g

°

  gacha  tushib  ketgani  kwzatilgan.  1929-30-yillarda  qishda  sovuq  Ashxobodta  -  22



°

S, 


Kattaqurg`onda -30

°

S bwlgan. 



Yilning  iliq  davrida  janubiy  va  shimoliy  chwllar  bir-birlaridan  farqlanadi.  Janubiy  chwlda 

aprel`  oxiri  va  may  oylarining  boshlarida  tsiklonli  jarayon  pasayib  mayning  ikkinchi  yarmidan 

boshlab  ochiq  havoli  juda  issik  va  quruq  ob-havo  shakllanadi.  Yozga  kelib  harorat  juda  kwtarilib 

ketadi.  Bulutsiz  kunlar  katta  miqdorda  quyosh  energiyasini  kelishini  ta`miinlaydi  va  juda  quruq 

kontinental` tropik havoni shakllantirishga imkon tug`iladi. Shimoliy chwl yozi janubga qaraganda 

qisqaroq, xavo va tuproq usti harorati yuqori bulmaydi. Nisbatan namlik esa airim vaqtlari yog`in-

sochin xosil qilish uchun etarli darajada buladi. Iyul` oyining urtacha xarorati shimolda +20

°

S, esa 



janubda +27

°

S ni tashkil qiladi va maksimal harorat 40-45



°

 dan oshmaydi. Yillik yog`in-sochinning 

kupi yoz oylariga tug`ri keladi va bu zonada qurg`oqchiliklar bwlib turadi. Shunday kunlar urtacha 

1 yilda 70 kunga boradi. 

Urta  Osiyo  xududidagi  tog`lar  yog`in-sochin  rejimiga  miqdoriga  va  kelayotgan  issiqlik 

resurslariga  ega  kwra  bir  xil  sharoitga  ega  emas.  Masalan,  Pomir-Oloy,  Kopetdag  va  G`arbiy 

Tyan`Shan`  yuqoridagi  xususiyatlariga  kwra  chwl  zonasiga  kiradi.  Shimolga  borgan  sari  namlik 


 

22

Bilan ta`minlanishi darajasi ortib boradi, issiqlik  resurslari  esa  kamayib  boradi.  Agarda  Pomir-



Oloyda  izotermasi  3500  m  mutloq  balandlikdan  utsa  Shimoliy  Tyanshanda  u  2500  m  dan  utadi. 

G`arbiy Oltoyda 2000 m dan utadi.  Iklimning quruqligi va xavo harratining balandligi sababli qor 

chizig`i Pomirda juda balanddan utib 5000-5500 m ga tug`ri keladi, Shimoliy Tyanshanda 3200 m 

dan namliroq nisbatan sovuq bulgan Oltoyning g`arbiy yonbag`irlarida esa 2500 m dan utadi. 

Yog`in-sochin Urta Osiyo xududida geografik urinning qaysi kenglikda joylashganligiga, tog 

tizmalarining  joylashishiga  yon  bag`irlari  ekspozitsiyasiga  joyning  mutloq  balandligiga  va  boshqa 

orografik  xususiyatlariga  kelib  chiqib  bir  tekis  taqsimlanmagan.  Eng  kam  yog`in-sochin  100  mm 

dan  kam,  markaziy  tekislik  qismida,  g`arbiy  Mang`ishloqda,  Qora-Bug`oz-Gol  ustida  va  G`arbiy 

Balxashni  tushadi.  Bunday  miqdordagi  yog`in-sochinlar  Sharqiy  Pomir  uchun  xos.  Tekislik 

atroflarida, ya`ni tog` oldi zonasida yog`in kupayib 200-400 mm ga etadi. Tog`lar esa 800-900 mm 

ni tashkil qiladi. Urta Osiyo tog`li xududlarida urtacha yillik yog`in miqdori yuqoriligi bilan Xisor 

tizmasining  janubiy  va  janubiy-g`arbiy  yonbag`irlari  ajralib  turadi.  1874  metr  mutloq  balandlikda 

joylashgan  Xodja-Obi-Gormda  urtacha  yillik  yog`in-sochin  miqdori  1511  mm  ni  tashkil  qiladi. 

Qirg`iz  tizmasi  shimoliy  yonbag`irlarining  eng  baland  qismlarida  Ugom  va  Pskom  tog`larida  esa 

2000 mm gacha boradi.  

Urta Osiyonin` markaziy tekislik qismidan shimoliy tarafda va  yog`in-sochin ortib wlkaning 

shimoliy chegarasida 200-250 mm ni, Qozog`iston past tog`larining baland erlarida 300-350 mm ni 

tashkil qiladi. Urta Osiyo kupincha shimoliy shamollar dekabr` qishda esa shamol asosan shimoliy 

sharqdan,  yozda  shimoliy  g`arbdan  esadi.  Bu  shamollar  sovuq  wlkalardan  kelgani  uchun  quruq 

bwladi va derlik yog`in tushmaydi. Urta Osiyo tog`li wlkalarida 2500-4000 m balandde shamol yil 

davomida, asosan janubiy-g`arbdan esadi va wlkada yog`in olib keladi. Urta Osiyo shimolida tezligi 

sekundiga tekisliklarda 3-4 m dan 53 m - bulsa tog`larda 1,5-3 m dan ortadi. 

 


 

23

 



Mavzu №7. Urta Osiyo xududining ichki suvlari.  

 

Urta Osiyoning suvlari juda quruq bulishiga qaramasdan uning territoriyasida daryo va kwllar 



juda  kwp.  V.L.  Shul`tsning  bergan  ma`lumotlariga  qaraganda  12000  ga  yaqin  daryo  va  1000  dan 

ortiq  kwllar  bor.  Lekin  ular  wlkada  notekis  joylashgan.  Tekislik  qismida  unga  suvlar  onda-sonda 

uchraydi. Tog`larda esa 1000 dan ortiq daryolar bor. Tog`lardan oqib tushuvchi daryolar tekislikka 

kelishi Bilan asosan ekinlarni sug`orishni sarf buladi, bug`lanadi va er ostiga singib ketadi. Shuning 

uchun  Urta  Osiyo  daryolarining  kupchiligi  muayyan  bir  joyga  quymasdan  qurib  qoladi.  Faqat 

wlkaning eng katta daryolari Amudaryo va Sirdaryo Orol dengiziga va Ili Balxashga etib bora oladi. 

Urta Osiyo tog`larida esa kerisincha tarmoqsiz daryolar katta-kichik soy va jilg`alar juda kwp. Urta 

Osiyo  tog`larini  wrab  twrgan  tog`  oldi  tekisliklarida  va  gidrogeografik  tarmoqlar  kwp.  Lekin 

ularning  kwpchiligi  bosh  daryolar  va  ularning  tarmoqlaridan  suv  olib  atrof-muhitdagi  erlarga 

tarqalib  ketishini  irrigatsiya  shaxobchalaridan  va  ariqlardan  iborat.  Demak,  Urta  Osiyo  xududida 

daryolarning  tog`li  qismi  bilan  tekislik  qismida  bir  tekisda  tarqalmagan.  Tog`lari  yog`in  suvi 

yig`iladigan  asosiy  joy  bulsa,  tekisliklar  suv  sarf  etiladigan  er.  Oqim  xamma  vaqtda  daryolardan 

vaqtincha  oqar  suvlardan  (tog`  oldi  territoriyasidagi  kelgan  er  osti  suvlaridan  tuyinadigan)  paydo 

bwlgan. Urta Osiyoda kwllar va botmoqliklar va tekis emas bulingan. Kwllarning 80 % dan kwproq 

tekisliklarda,  asosan  yirik  daryolarda  va  del`talarda,  tarmoqlarning  atroflarida,  juda  katta 

maydondagi  chwllar  esa  kwl  umuman  ywq  desa  bwladi.  Tog`li  qismida  kwllar  uning  yuqori 

qismida 2000-3000 m balandlikda, aniqroq 3000 m dan yuqorida uchraydi. 1000-2000 m va undan 

quyida  esa  kwllar  eng  kam  chraydi.  Botmoqliklar  asosan  yirik  daryolar  del`talarida,  emirilgan 

atroflarida  va  past  erlarda  uchraydi.  Urta  Osiyo  tog`larida  muzliklar  ham  notekis  bwlingan. 

Muzliklar  Tyan`Shanda  -  Xontangri  tog`  massivi,  Jengis  chuqqisi  atroflarida  va  Pomirda  -  Fanlar 

akademiyasi chuqqisi yaqinida eng kwp uchraydi. 

Urta  Osiyo  territoriyasi  gidrografik  tarmoqlarning  shunchalik  notekis  bwlanganligi  bu 

ulkaning  iqlim  va  gidrologik  xususiyatlari  bilan  bog`liq  (quyoshli  va  kontinentalligi  tekislik 

qismining quruqligi, berk havzasi). Urta Osiyoning tog`li territoriyalarida urtacha 1  yilda 575 mm 

yog`in-sochin tushsa, shundan 374 mm bulinishiga sarf etiladi. 201 mm esa okimni shakllantiradi. 

Tekislik  qismi  atmosferadan  96  mm  yog`in  shaklida  va  tog`lardan  daryo  orqali  201  mm  namlik 

oladi  va  jami  297  mm  bug`lanishga  ketadi.  V.L.  Shul`ts  Urta  Osiyo  territoriyasini  okim  yuzaga 

keladigan sharoitiga qarab 3 oqim oblastiga bwlingan. 

1. Oqim xosil bwlish oblasti - tog`larga tug`ri keladi, bu erda namlik tuplanadi, demak oqim 

suvlar va er osti suvlarining paydo bulishi uchun qulay sharoit yaratadi. 

2.  Oqimning  tarqalish  oblasti  -  bu  oblast  tekisliklar  territoriyasining  tog`lardan  kelgan 

suvlarni qaytadan atmosferaga bug`lanib ketadigan qismiga tug`ri keladi. 



 

24

3. Oqimning turaqliliq oblasti, ya`ni daryo  va soylardan ajralib qolgan qismi oblasti. 



Oqim  xosil  bwlish  oblastida  yog`in  miqdori  (X)  bug`lanish  miqdoridan  (ch)  katta  (x>z) 

oqimning tarqalish oblastida esa yog`in-sochin bilan bug`lanish taxminan bir-biriga teng buladi. 



 

DARYoLAR 

Daryolarning  tuyinishi  Urta  Osiyoda  daryolarning  tuyinishi  sharoitlari  xar  xil  bwlib  keladi. 

Ularni tuyinish xususiyatlariga kwra 4 tipga bwlish mumkin. 

1. Muzlik va qor suvlaridan tuyinadigan daryolar. 

2. Qor-muzlik suvlaridan tuyinadigan daryolar. 

3. Qor - suvlaridan tuyinadigan daryolar. 

4. Qor - yog`in suvlaridan tuyinadigan daryolar. 

Lekin bu tuyinish tiplari shartli. Muayyan bir tog` daryolarning tuyinish tarafidan qaysi tipga 

kirishi.  Shu  daryolarning  muayyan  bir  kuzatish  punktiga  qarab  aniqlanadi.  Shuning  uchun  tog` 

daryolarining tuyinish sharoitlari ularning quyi oqimi tomon wzgaradi. Tuyinish sharoitlari yildan-

yilga wzgarishi mumkin. 

Birinchi  tipdagi:  (muzlik-qor)  daryolarning  tuyinishida  baland  tog`lardan  mangu  qor  va 

muzliklarning erishidan paydo bwlgan suvlar eng kwp qatnashadi. Lekin muzliklarga yaqin bwlgan 

erlar e`tiborga olinmasa, bu tipdagi daryolarning tuyinishida muzlik suvlarinig miqdori har qanday 

(suv)  qor  miqdori  suvlaridan  kam  buladi.  (Yillik  oqimning  25-30  %  bulimini  tashkil  qiladi).  Bu 

birday  daryolarda  oqim  miqdori  yillar  davomida  eng  kam  wzgaradi.  Asosan  iyul`-avgust  oylarida 

bulib utadi. Buning xalq xujaligi uchun axamiyati katta. Aniq bu tipdagi daryolarning suv yig`ilish 

maydonlari  eng  katta  buladi.  Shu  sababli  muzlik-qor  suvlari  bilan  tuyinadigan  eng  yirik  daryolar 

asosan  Pomir-Oloy  tog`  tizimining  eng  baland  tizmalarida  (Pyandj,  Vaxsh,  Zarafshon  daryolari). 

Bunday  daryolar  Tyan`shanda  (Norinning  yuqori  qismida  va  x.k.).  Orqali  Jon`g`ar  Olatog`ining 

shimoliy yonbag`rida uchraydi. 

Ikkinchi:  (qor-muzlik)  tipidagi  daryolarning  oqimi  kuproq  mavsumli  qor  va  kam  miqdorda 

mangu  qorlarning  erishi  xisobidan  vujudga  keladi:  Muzlik  suvlarning  ulushi  kamroq  yillik 

oqimning 15% gacha bwlgan qismini tashkil qiladi. Bu tipdagi daryolarda oqimning miqdori yildan 

yilga  birinchi  tip  daryolarga  qaraganda  kuproq  wzgaradi.  Twlish  davrida  suv  satxi  baland  bwladi 

deya  olmaymiz.  Lekin  bu  davr  uzoq  martdan  iyul`gacha  davom  etadi.  Twlishish  davridagi 

oqimning eng kwp qismi may-iyun` oylariga tug`ri keladi. Bu tipdagi daryolarning suv yig`iladigan 

maydonlari,  har  qalay  baland  bwladi.  Wlar  Sirdaryo  havzasida  eng  kwp  uchraydi.  (Norin, 

Qoradaryo,  Pskom,  Chotqol  singari  daryolar)  Xisor  tizmasining  janubiy  yonbag`rida  oqib 

tushadigan  bir  qancha  daryolar  -  Twpalang,  Qoratog`daryo,  Kofirnixon  kabilar  shu  tipga  kiradi. 

Uchinchi  (xar)  tipidagi  daryolarning  suv  yig`ilish  maydonlari  juda  pasta  bwlib,  ular  asosan 

mavsumli  qor  va  qorliklar  xisobidan  tuyinadi.  Mangu  qor  va  muzlarning  ulushi  katta  emas.  Bu 



 

25

tipdagi  daryolarning  oqim  miqdori  yildan  yilga  wzgarib  turadi.  Twlishish  davri  erta  mart-may 



oylarida bwlib wtadi. Qashqadaryo, Sangardak, Quvasay, Yassi singari ushbu tipga kiradi. 

Twrtinchi:  (qor-yog`in)  tip  daryolarning  tuyinishida  baland  tog`  qorlari  va  muzliklari  derlik 

qatnashmaydi. Lekin yog`in suvlari boshqa tip daryolarga qaraganda katta rol` uynaydi. Bu tipdagi 

daryolarda oqim yildan-yilga wzgarib turadi. Twlishish davri juda erta (erta baxorda) bwlib wtadi. 

Shu  sababli  chuv  yig`ilish  maydonlari  eng  past  buladi.  Oxangaron,  Aris,  Keles,  shuningdek  Urta 

Osiyoda daryolari shu tipdagi daryolar. Daryolarning tuyinish xarakteri Urta Osiyo territoriyasidagi 

davlatlarning xalq xwjaligida axamiyatli rol` uynaydi. 

Urtacha  kup  yillik  oqim  miqdori  Urta  Osiyoda  asosan  iqlim  omillari  eng  avvalo  yog`in 

miqdori  bilan  bug`lanish  miqdoriga  bog`liq  buladi.  Qolgan  xamma  tabiiy-geografik  omillar-daryo 

xavzasining  rel`efi  tuprog`i,  usimlik  qatlami  va  geologik  tuzilishi  urtacha  kup  yillik  oqim 

miqdoriga,  asosan  yog`in-sochin  bug`lanish  miqdoriga  ta`sir  kursatish  orqali  ta`sir  qiladi.  Urta 

Osiyoda  tog`larda  urtacha  kup  yillik  oqimning  miqdori  bir  xil  emas.  Kup  suvli  daryolar  ulka 

janubidagi  chekka  tog`  tizmalarining  janubiy  va  janubiy  g`arbidagi  chekka  tog`  tizmalarining 

yonbag`rida  suv  oladigan  daryolari  (Kofirnixon,  Vaxsh  va  Surxandaryoning  esa  ayrim  yoqalari) 

ning  suv  yig`ilish  maydonlari  ajralib  turadi.  Bu  erlarda  urtacha  balandligi  3000  m  bulgan  suv 

yig`ilish  maydonlarida  urtacha  oqim  moduli  40  l/sek  km

2

  kup.  Urtacha  balandligi  3500  m  bulgan 



suv yig`ilish maydonlarida esa deyarli 50 l/sek km

2

 etadi (tablitsa №1 qarang) Urta Osiyoda 1 l/sek 



km

2

  ga  teng  bulgan  urtacha  oqim  moduli  odatda  suv  yig`ilish  chegarasi  urtacha  balandligi  1000 



metrdan  kup  daryolarda  qurg`oqchil  g`arbiy  issiqkwl  havzasida  2400  m  uchraydi.  Chu-Ili  tog`lari 

va  Qoratog`  tizmasi  g`arbiy,  Xisor  tog`i  tizmasi  janubiy  yonbag`irlari  va  Chirchiq  havzasining 

shimoliy g`arbiy qismi ana shunday joyda xisoblanadi. 

Shul`tsning  ma`lumotlariga  qaraganda,  Urta  Osiyo  tog`li  qismiga  urta  xisobda  sekundiga 

5000  m

3

  dan  ortiq  2  yilga  160  km



3

  ga  yaqin  miqdorda  suv  paydo  buladi.  Tekislik  qismida  esa 

sekundiga  4900  m

3

  yoki  155  km



3

  ga  yaqin  miqdorda  suv  keladi.  Boshqa  bir  ma`lumotda  Urta 

Osiyoning tekislik qismi tog`lardan keladigan daryo suvlarining miqdori 153 km

3

 va bunga 16 km



3

 

er  osti  suvlarini  qushadi.  Demak,  Urta  Osiyoning  tekislik  qismida xar  yili  tog`lardan  160  km



suv 


keladi.  Tog`  oldi  tekisliklariga  chiqishi  bilan  daryolarning  suvli  darajasi  tez  pasayadi.  Shuning 

uchun  daryo  suvlari  bu  erda  kuplab  sug`orishga  sarflanadi,  kuchli  bug`lanadi  va  er  ostiga  singib 

ketadi. 

Daryo suvining xarorati va muzlash xodisasi 

Suvning  xarorati  daryolarning  faoliyatida  axamiyatli  rol`  uynaydi.  Daryolarda  buladigan 

muzlash  xodisalari  va  ularda  qancha  davom  etishi  suv  organizmlarining  yashay  olishi,  kupayishi, 

daryo  suvini  ichish  va  boshqa  kup  tarafdan  suvning  xaroratiga  bog`liq.  Daryolarning  kup  yillik 

xarorati  mangu  qor-muzliklardan  chiqadigan  erlarida  0

°

  atrofida  esa  ularning  tekisliklarga  chiqish 



atrofida  10-12

°

  ni  daryolarning  tekisliklar  qismida  10-15



°

  ga  etadi.  Ayrim  joylarda  undan  xam 



 

26

yuqori  bulishi  mumkin.  Suvning  urtacha  kup  yillik  xarorati  daryolardagi  suv  massiviga 



daryolarga  tushadigan  er  osti  suvlarining  miqdori  xarorati  suv  xarorati  ulchanadigan  joyning 

manbalari  va  bog`liq  buladi.  Daryolarimiz  suvi  iyunda  eng  issiq,  dekabrda  eng  sovuq  buladi.  Suv 

xarorati 0

°

 gacha tushishi xavoning va uning sovub borishi natijasida daryolarda muzlash xodisalari 



boshlanadi. Urta Osiyo tog`larida muzlash xodisalari boshlanadi. Urta Osiyo tog`li qismida daryolar 

toshloq  erlarda  buladigan  tez  oqadi.  Shuning  uchun  ularda  (suv  ichiga  paydo  buladigan  va  suv 

betiga qalqib chiqadigan erlari) oqim xodisasi xarakterli. Suvning muzlashi tez buladi Amudaryo va 

Sirdaryo janubidan shimol tarafga oqadigan daryolarning tekislik qismida suvning muzlash xodisasi 

kup buladi. Uning uchun qulay sharoit bu daryolarning quyi oqimida kurinadi. Wlkamizning asosiy 

daryolarida  buladigan  muzlash  xodisasi  ularning  turlari  va  daryo  buylab  bulinishi  va  davom  etish 

vaqtlari bir-biridan farq kiladi. 

 

Tablitsa 1. 



Urta Osiyo tog`larida oqimning urtacha kwp yillik shakllanishi 

 



 

Territoriyalar 

Urtacha kwp yillik oqim moduli 

km

2



 da yuzaga keladigan l/s km

2

 



Chekka  baland  tog`larning  janubiy  janubiy-g`arbiy  va 

g`arbiy yonbag`irlarida 3000 m absolyut balandlikda 

40 


Chirchiq  daryosi  havzasining  shimoliy  g`arbiy  qismida 

3000 m mutloq balandlikda 

20-30 


Urta  Osiyo  va  Oloy  tog`  tizmalari  shimoliy  yonbag`rida 

3000 m balandlikda 

7-12 


Ichkarida  joylashgan  tog`  sistemalarida  (ichki  Tyan`Shan`, 

sharqiy Pomir) 

2-5 


 

Daryolarning  loyqa  oqiziqlari.  Oqimlar  suv  yig`ilish  maydoniga  tushgan  yog`inlardan  xosil 

bulgan  suvlarning  tog`  yonbag`irlari  yuzasida,  sungra  daryo  uzanlarida  oqim  vaqtida  ma`lum 

darajada  erozion  ishni  bajaruvchi,  ya`ni  tuproq  va  guruxlarga  yuvib  olib  ketishi  natijasida  xosil 

buladi.  Urta  Osiyo  daryolari  suvining  loyqaligi  pitologik  va  rel`ef  sharoiti  va  usimlik  qatlamining 

xolatidan kelip chiqib ulkaning tog`li qismida xar turli. Balxashkwli xavzasi Talas, Chu va Issiqkwl 

va  Chirchiq xavzasida  daryolarning  suvi  loyqalik  darajasi  past  0,2  kg  m

3

 ayrim  soy  va  daryolarda 



0,3-0,5  kg  m

3

  ga  boradi.  Norin  daryosi  yuqori  qismida  -  0,485  kg/m



3

  quyi  qismida  -  1,26  kg/m

3



Qoradaryoning  Farg`ona  vodisiga  chiqadigan  erida  1,98  kg  m



3

,  quyi  qismida  -  1,25  kg  m

3



Zarafshon  vodiysining  loyqaligi  0,880  kg/m



3

  dan  uning  yuqori  qismida  1,63  kg/m

3

.  Qashqadaryo 



xavzasida daryolarning loyqaligi 0,42-3,2 kg m

3

 (Zarafshon vodiysi) ni tashkil etadi. Vaxsh daryosi 



 

27

loyqaligi  daryoning  tog`lardan  chiqadigan  erida  4,16  kg/m



3

  ga  teng.  Pyandjniki  esa  1,5  kg/m

3

 

Urta  Osiyoda  eng  loyqaligi  daryolar  bu  Turkmaniston  daryolari,  Murg`ob  loyqaligi  -  5,4  kg/m



3

 

Tajanniki 1,6 Atrekniki 21-22 kg m



3

 Murg`ob qirg`oqlari Kushkaniki - 28 kg m

3

. Koshonsayniki 90 



kg/m

3

  dan  va  ortiq.  Yuqoridagi  nomerlardan  kwrinib  turibdiki  Urta  Osiyo  tog`li  qismlarida 



daryolarning  loyqaligi  ularning  oqimi  Bilan  belgilanadi.  Bu  xolat  tekisliklarda  davom  etadi.  Faqat 

daryolarning  quyi  oqimida  oqim  nisbatan  siyraklashib  ketishi  sababli  suvlarning  loyqaligi  keskin 

kamayiyu ketadi. Urta Osiyonin` daryo tarmoqlari orografik belgilarga qarab ulka territoriyasining 

maydoni  va  suv  miqdori  tarafdan  bir-biriga  teng  bulmagan  Orol-Kaspiy  va  Balxash  kwli 

xavzaslarida  bulishi  mumkin.  Lekin  xozirgi  kunda  Orol  bilan  Kaspiy  urtasida  xech  qanday  aloqa 

bulmaganligi  uchun  ularni  mustaqil  xavza  dep  qarash  mumkin  buladi.  Bunga  Turkmanstondagi 

“Berk” daryolar xavzasini xam kiritish mumkin. Demak Urta Osiyo daryolarini quyidagi 4 mustaqil 

xavzaga ajratish mumkin: 

1) Kaspiy dengizi xavzasi.  

2) Turkmanstondagi berk daryolar xavzasi.  

3) Orol dengizi xavzasi.  

4) Balxash kwli xavzasi. 

Orol  dengizi  xavzasi  uzininig  kattaligi  tarafdan  er  sharidagi  berk  xavzalar  orasida  Kaspiy 

dengizi  xavzasidan  keyingi  2  urinda  turadi.  Bu  xavza  asosan  Amudaryo  bilan  Sirdaryo  kiradi. 

Turkmanstondagi berk daryolar xavzasi asosan Murg`ob, Tajan daryolari, Kaspiy dengizi xavzasi - 

Atrek  daryosi  va  Balxash  kuli  xavzasi  Ili,  Qoratol,  Aksuv  daryolari  kiradi.  Urta  Osiyo  daryo 

tarmoqlarining uziga xos alomatlaridan biri. Ular bir-biri bilan bog`lanmagan, kupincha mayda berk 

xavzalariga bulinib ketadi. Chu, Talas daryolari va Issiqkul xavzasi Zarafshon va Qashqadaryo ana 

shu  turdagi  berk  xavzalar  bulib  xisoblanadi.  Wquv  qullanmalarda  xar  qaysi  xavzaning  tarifi 

beriladi. Quyida Urta Osiyo daryo xavzalari tug`risida masshtablik ma`lumotlar beramiz.  

 

Tablitsa №2. 

Urta Osiyodagi tiykargi daryo basseynlerine ta`riyplew 

Xavzalar 

Suv yig`ilish 

maydoni km

2

 

Suv yig`ilish maydoni 



xosil buladigan urtacha 

oqim miqdori m

3

/sek 


Urtacha oqim 

moduli l/sek

2

 

Kaspiy ten`izi (Atrek) 



29700 

22 


0,64 

Urta Osiyodagi berk daryolarning xavzasi 

193300 

220 


1,14 

Amudaryo 

227300 

2500 


11 

Sirdaryo 

150100 

1200 


Chu, Talas va Issiqkwl 

50200 

310 


8,1 

Balxash kwli 

119000 

800 


6,72 
1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling