Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Download 474.47 Kb.
Pdf просмотр
bet4/6
Sana29.03.2017
Hajmi474.47 Kb.
1   2   3   4   5   6

 

 

MUZLIKLAR. 

Urta  Osiyo  territoriyasidagi  baland  tog`larda  asosan  1000  mm  dan  kwp  ayrim  nam  xavo 

yuliga duch kelgan yonbag`irlarda esa 2000 mm dan kwp yog`in-sochin tushadi. Asosan qorlardan 

iborat  bulganligi  uchun  bu  yog`in-sochinlarning  xammasi  yilning  uzida  suv  bulib  erib  ulgura 

olmaydi va bir qismini keyingi yilga tug`ri keladi. Ushbu tarzda tuplanib qolgan eski qor uyumlari 

yillar utishi bilan muzliklarga aylanadi. Shuning uchun Urta Osiyo yuqori quruq iklimga ega bulsa 

xam uning tog`larida muzliklar kup ma`lumotlarga qaraganda Urta Osiyo tog`larida 2500 dan ortiq 

yirik  muzliklar  bor.  Kichkina  muzliklarni  xisobga  olsa  ularning  soni  5000-6500  ga  etadi. 

Muzliklarning umumiy maydoni 16562 km

2

 bulib bundan 8521 km



2

, Tyanshanda, 8041 km

2

 bulsa 


5% ga yaqin bulimin bant etadi. Urta Osiyo tog`larida muzliklar suv zonasi katta bulib 1650 km

3

 ga 



teng.  Bu  wlkaning  tog`li  qismida  xosil  buladigan  umumiy  yillik  suv  miqdoridan  11  marta  katta. 

Wlka  muzliklari  yirikligi  bilan  xam  ajralib  turadi.  U`lar  gurux-gurux  bulib  joylashib  muzlik 

majmualarini xosil qiladi. 

 

 



 

Tablitsa №3. 

Urta Osiyoning eng katta muzliklari 

Muzliklar 

Joylashgan urni 

Uzunligi km 

Maydoni km

2

 



Fedchenko 

Badaxshan 

77,8 

907,0 


Inilchek 

Markaziy Tyan`shan 

61,0 

823,6 


Pshrush Grsimaylo 

Badaxshan 

36,7 

160,0 


Rednichenko 

(Shimoliy 

Inilchek) 

Markaziy Tyan`Shan` 

35,2 

98,0 


Garpo 

Badaxshan 

27,5 

153,7 


Katta sovuq daryo 

Shimoliy Oloy tizmasi 

25,2 

69,2 


Qayindi 

Markaziy Tyan`Shan` 

25 

89,9 


Zarafshon 

Zarafshon daryosi boshida 

24,2 

139,9 


Sugran 

Badaxshan 

24,5 

48,0 


Pando 

Badaxshan 

22,5 

55,0 


Geografiya jamiyati 

Badaxshan 

21,5 

81,7 


Korjenevskiy 

Shimoliy Oloy tizmasida 

19,5 

89,1 


 

 

29

1) 



Uzbasgidromet 

ma`lumotlariga  qaraganda  1993  y  Pomir  Oloyda  11500  muzlik 

bulib maydoni 7500 km

2

, xajmi 470 km



3

 ga teng. Eng katta muzlik markaziy Pomirning eng baland 

chuqqilarida  va  ularga  yaqin  erlarda  va  Tyanshanda  Jengis  va  Xontangri  chuqqilari  atrofida 

joylashgan.  Tadqiqotchilar  fikricha  Urta  Osiyo  muzliklari  umumiy  kamayib  bormoqda.  Lekin  shu 

bilan birga bir qancha muzliklar muayyan darajada usib bormoqda. 

 

KWLLAR 

Urta  Osiyo  tekisliklarida  wlka  kwllarining  86  %  joylashganligi  sabab  avvalo  tog`lardan 

keladigan  suvlar  bilan  zich  bog`liq  bulib  keladi.  Tog`lardan  kelayotgan  daryolarning  kwpchiligi 

yirik  daryolarga  etib  bormaydi.  Balki  kupincha  toqqa  yaqin  erlarda  kwllar  bulish  bilan 

tamomlanadi.  Bu  kwllar  esa  tog`lardan  kelayotgan  suvlarning  atmosferaga  bug`lanishi  oxiriga 

etkazadi.  Shuning  uchun  wlkaning  Qizilqum,  Qaraqum  chullariga  bir  tomchi  suv  bormaydi.  Urta 

Osiyo tog`li qismida kwllar kwp, lekin bu erlarda ular notekis joylashgan. Kwllar asosan 2000-3000 

m balandliklarda eng kam shu uchun bu erlarda daryolarning tarmmog`i katta bulganligi uchun ular 

juda  teng  oqadi.  Ular  kwllar  xosil  bulishiga  tusqinlik  qiladi.  Tog`larning  yuqori  zonalarida  daryo 

vodiylari  kupincha  tarmog`i  kam  va  tagi  ochiq  bulgan  troglardan  iborat.  Bu  kullarning  paydo 

bwlishi  uchun  qwlay  xisoblanadi.  Bunday  kwllar  Norin  xavzasining  yuqori  qismidagi  Pomirdagi 

daryo xavzalarining kupchiligida mwl. V.Shul`ts va R.Mashrapovlarning ma`lumotlariga qaraganda 

(1969)  Urta  Osiyodagi  yuzaga  kelgan  1000  dan  ortiq  kwlning  maydoni  100  ming  km

2

  ga  yaqin. 



Lekin  bu  maydonning  90  %  faqat  ortig`i  Orol-Balxash  va  Issiqkwllarga  tug`ri  keladi.  A.Nikitin 

ma`lumotlariga kwra esa (19shn) Urta Osiyoda kwllar soni 5500 bwlib, ularning umumiy maydoni 

14571 km

2

 ni egallaydi. 1955-85 yillar orasida kwllar soni 7180 dan 5500 gacha kamaygan ularning 



suv  satxi  maydoni  esa  7180  km

2

  dan  14571  km



2

  gacha  ortgan.  Masalan,  bir  Sariqamish  kwlga 

maydoni  910  km

2

  dan  2850  km



2

  gacha  ortadi.  Urta  Osiyoning  tekislik  va  past  tog`  (Qozog`iston) 

territoriyalarida  kwllarning  asosiy  oqimsiz  unchalik  chuqur  bulmagan  kwllar  bulib  ularning  satxi 

suv  xajmi  yil  davomida  wzgarib  turadi.  Turon  pastekisligidagi  kwllarning  kupchiligini  paydo 

bwlish  arid  iqlim  sharoitida  daryolar  erroziyasi  va  akkumulyatsiyasi  bilan  bog`liq  xisoblanadi. 

Bular eski wzak urnidagi kwllar, del`tadagi kwllar daryolarning bosh daryolarga etib bormasligidan 

paydo  bwlgan  kwllar.  Bu  kwllar  asosan  kichik  bulib,  qirg`oqlari  past  qamish  bilan  qoplangan 

buladi.  Tekisliklarda  antropogen  kwllarda  kwp.  Ular  asosan  past  tekisliklarda  kollektor-drenaj 

suvlarini yuborib ularni tuldirishi natijasida yuzaga kelgan. Sariqamish kwli esa bunga misol bulla 

oladi. Urta Osiyoning tekislik qismida tektonik kwllar juda kam bulsa xam katta kwllar xisoblanadi. 

Orol va Balxash ushbu tipdagi kwllar xisoblanadi. Orol maydoni esa kamayib bormoqda. Dengiz - 

kwl katta  yotqiziqning eng katta qismini egallagan. Unda Tuzkon kwlida tuz chwkishi kwzatiladi. 

Urta  Osiyodagi  tog`li  territoriyalarda  eng  yirik  kwllar  asosan  tektonik  jarayonlar  asosida  yuzaga 

kelgan  chukindi  natijasida  vujudga  kelgan.  Bular  Issiqkwl,  Sankwl,  Shatirkwl,  Qorakwl  bwlib 



 

30

umumiy  olganda  tektonik  kwllar  soni  tog`larda  kam  xisoblanadi.  Tog`da  kwllarning  kwpchiligi 



morena kwllaridan iborat. Ular tog` muzliklari quyidagi morenalar bilan tusiq bulib qolgan qismlari 

kiritiladi. Tog`larda tektonik kuchlar na`tijasida kwllar paydo bwladi. Saryoz, Yashilkwl (Pomirda), 

Serichelak (Norin xavzasida), Iskenderkwl (Zarafshon havzasida) va boshqa shu ywl bilan vujudga 

kelgan  qulama  kwllar  juda  uzgaruvchan  buladi.  Masalan  1998  yilda  Kubban  kwlda,  1963  yilda 

Olma-Ota yaqinida Shimoliy Ili tizmasining Shimoliy yonbag`rida 1788 metr  

Tablitsa 4.  

Urta Osiyo kwllari xaqida ma`lumotlar 

 

Nomi  



maydoni 

km

2



 

uzunligi 

km 

Eng 


keng eri 

km 


Urtacha 

chuqurli


gi m 

Eng 


chuqur 

eri 


Suv 

xajmi 


m

3

 



Churligi 

g/d 


Satxining 

balandligi 

Orol  1966  y. 



gacha  1994  y. 

1996 y. 


68421 

32500 


30300 

414 


292 

16 


69 

1063 


10-11 

53 


Balxash 

17806 


605 

74 


5,63 

26,5 


100,3 

1,6-5 


 

Olakwl 


2450 

90 


50 

 

34 



 

chur 


 

Issiqkwl 

6820 

182 


58 

279 


702 

1732 


5,8 

1609 


Sankwl 

292 


E3 

17 


22 


 

 

1016 



Shatirkwl 

195 


23,5 

11,7 


 

3,8 


 

 

3530 



Qorakwl 

370,4 


23,3 

23,3 


71,6 

238,2 


26,5 

 

3914 



Saryoz 1913 y. 

1946 y. 


40 

88 


 

3,4 


 

279 


505 

117 


mlrd m

3

 



 

 

 



Sarichelak 

3,8 


7,5 

1,4 


10 

244 


 

 

1925 



 

absolyut balandlikda joylashgan eski kwlning uzilis va chiqib ketishi kwlning qurg`ab qolishi misol 

bwla  oladi.  Kwldan  birdaniga  suv  chiqib  ketishida  sel  tushadi.  Uning  halq  xwjaligi  uchun  qancha 

ziyonli  ekanligi  ma`lum.  Masalan:  1966  yilda  baxorde  Isfayramsoydan  chiqqan  selni  eslashimiz 

mumkin. Shuning uchun kwl xosil bwlgan tusiqni suv urib ketishi aniq va xavfli bwlgan vaqtlarda 

kwl  suvini  asta-sekinlik  bilan  noqwlay  ravishda  oqizib  yuborish,  xodisaning  oldini  olish 

imkoniyatini  beradi.  Bunga  misol  1964  yili  24  aprel`da  Zarafshon  daryosida  yuz  bergan.  Ayni 

qishlog`ida  (Samarqandtan  140  km  sharqda)  tog`  yonbag`ri  kuchi  byoki  qulab  tushishi  natijasida 

x.b.  twsiqni  (uzunligi  750  m  eni  1000  m  dan  balandligi  130-150  m)  qirqib  kanal  ochildi.  (6  may 

1964  yil).  Undan  suv  oqadi.  Chuqurligi  71,6  m  ga  suv  xajmi  90  mln  km

3

  ga  etgan.  Urta  Osiyo 



kwllari orasida shifobaxsh kwllar xam oz emas. G`arbiy Turkmanistondagi Mwllaqora, Farg`onada 

Axsikent, Jizzax shaxri yaqinida TUX kon va dengiz kwl shunday kwllar qatoriga kiritiladi. 



 

31

 



URTA OSIYo TERRITORIYaSINING ER OSTI SUVLARI 

 

Urta  Osiyo  xududi  juda  er  osti  suvlari  zaxiralariga  ega,  uning  xududi  bir  qancha    artezian 

xavzalariga  ajratiladi  -  Qoraqum,  G`arbiy  Urta  Osiyo,  Turg`ay,  Sirdaryo,  Chu  va  boshqalari  wlka 

territoriyasining gidrologik tarafdan 2 qismga, ya`ni tog`li va tog` oldi qiyaliqlariga va tekisliklarga 

bwlish  mumkin.  Shuning  uchun  xar  bir  qismining  uziga  xos  er  osti  suvlari  va  tuyinish  manbalari 

bor.  Urta  Osiyodan  2  kichik  gidrologik  kichik  wlka  burmalangan  tog`lar  va  tekisliklardagi 

platformali  artezian  suvlari  kichik  wlkalari  yuzaga  kelgan.  Tog`larda  er  osti  suvlari  asosan  erda 

singan  yog`in-sochin  suvlaridan  vujudga  keladi.  Tog`  oldi  qiyaliqlarida  esa  shu  erning  wzida 

yumshoq jinslar orasiga yaxshi singib wtgan suvga tog`lardan kelgan er osti suvlari xam qwshiladi. 

Tekisliklardagi grunt suvlari bir nechta tipga bwlinadi. 

Birinchi tipga qum va gillardan tashkil topgan va allyuvial tekisliklardagi grunt suvlari kiradi. 

Bu  tipdagi  grunt  suvlarning  asosiy  tuyinish  manbai  uzoqdan  keladigan  tranzit  suvlar,  ichki 

suvlarning  roli  unchalik  katta  emas  Mirzachwl,  Qarshi  chwli,  Farg`ona,  Zarafshon,  Qashqadaryo, 

Surxandaryo,  Chu,  Talas,  Tajan,  Murg`ob  vodiylari,  Amudaryo  va  Sirdaryo  vodiylaridagi  grunt 

suvlar shular xisobidan bwladi. 

Ikkinchi  tip  qadimgi  strukturani  tekisliklarda  tik  holda  uchraydigan  er  osti  suvlari  xavzasi 

xisoblanadi.  Lekin  uzoqdan  keladigan  grunt  suvining  qatlamlar  oraliq  suvni,  shu  tarafdan  artezian 

suvlarini xosil qiladi. Axamiyati juda katta. Markaziy Farg`ona, Qoraqum va Orol buyi Qoraqumi 

chwllari, Qizilqumning wrta va janubiy g`arbi, Ustyurt platosi shu tipga kiradi. Tog`li wlkalarning 

er  osti  suvlari  bir  nechta  qatlamdan  iboart.  Bu  erda  suvlar  tog`  jinslari  yorilib  ketgan  yoriqlarda 

ildizlari  bwlgan  yoki  karst  xodisasi  yuz  bergan  joylarda  uchraydi.  Bir  vaqtlari  ikki  tarafdan  suv 

wtkazmaydigan qatlam bilan tusilgan  qatlamlarora er osti suvlarining bulinishi mumkin. Tog` oldi 

qiyaliklari,  yig`ilmali  konuslar  va  tog`  oralig`idagi  yirik  depressiyalar  yumshoq,  jinslardan  tashkil 

topgan  bu  yotqiziqlar  orasiga  suv  yaxshi  singadi  bularning  xammasi  grunt  suvlarini  xosil  qiladi. 

Urta  Osiyoda  er  osti  suvlarining  zaxiralari  etarli.  Masalan  Orol  xavzasida  foyjalanish  mumkin 

bwlgan  er  osti  suvlari  4,4  km

3

  tashkil  qiladi.  (wzgidromet  1994  y.)  Urta  Osiyodagi  er  osti  suvlari 



bilan  2  mln  gektar  bilan  erni  sug`orish  mumkin.  Kwplab  shaxarlari,  qishloqlarni  yoylovlarni 

ichimlik  suv  bilan  ta`miinlashni,  shifoxonalarni,  qismlarni  isitishda,  sanoat  uchun  kerak  bwlgan 

yod, brom, litiy, radiy  singari ba`zi bir moddalarni olishda keng foydalanish mumkin. 

Urta  Osiyoda  issiq  turli  er  osti  suvlari  bar.  Wlar  turini  davr  yotqiziqlari  orasida  asosan, 

mavjud  va  uchlamchi  davr  qatlamlarida  turli  chuqurlikda  va  turli  jinslar  orasida  joylashgan  bwlib 

turli  darajada  minerallashgan.  Mineral  suvlarning  tarkibida  karbonat,  kislorod,  vodorod,  sul`fid, 

yod,  brom,  litiy,  bariy  va  boshqa  kimyoviy  moddalar  bor.  Mineral  suwlardin`  birozlari  chuchuk, 

ba`zilari  esa  tuzli.  Ularning  davolashning  axamiyati  katta.  Sunggi  yillarda  Wzbekistonning  wzida 



 

32

1000  dan  ortiq  davolash  manbalari  urgnilib  yig`ilgan.  (Chimyon,  Polvontosh,  Olamushuk), 



Chortoq, Jayronxona, Toshkent va x.k. Qirg`izistonda esa 25 guruxdan ortiq issiq buloqlar bor, ular 

-  Arashon,  Olamedin  Tojikiston,  Turkmanistonda  va  kwp  bular  orasida  radioaktiv  suvlar  xam 

uchraydi  (Obigarm,  Xuja  Obigarm)  Urta  Osiyoda  suv  bilan  bog`liq  tabiiy  ofatlar.  (Sel,  tashish, 

Quloma  va  boshqalar)  va  ularning  oldini  olish  buyicha  amaliy  ishlar  etarli  olib  borilmoqda. 

Chullarni  suv  bilan  ta`minlash  muammolari  echilmoqda.  Yangi  quduqlar  qazilmoqda,  kanallar  va 

suv  omborlari  qurilmoqda.  Bu  esa  suv  resurslaridan  twliq  va  oqilona  foydalanish  imkoniyatini 

beradi.  Urta  Osiyodagi  eng  yirik  kanallardan  Qoraqum,  Irtish,  Karaganda,  Qarshi,  katta  Farg`ona 

suv  omborlari  Qayraqqum,  Tuyamuyin,  Tuxtag`ul,  Chorvoqga  uxshaganlarni  kursatishga  buladi. 

Uzunligi 1000 km dan ortiq bwlgan Qaraqum kanali yiliga Amudaryodan 10 km

3

 gacha suv oladi. 



1972 yilda kanal zaxirasini 500 000 ga sug`orilayotgan er bwlgan kanalni ishga tushirishgacha 1958 

yilda shu zonada sug`oriladigan erlar 188 000 ga ni tashkil qilgan 1972 yillarda boshqarilmaydigan, 

boshqariladigan yoki boshqarishni shakllantiradigan qismlardan iborat bwlgan. Boshqarilmaydigan 

qismi  Amudaryo  Murg`ob  oralig`ida  boshqariladiganiga  Murg`ob-Tajan  oralig`ida  va  boshqarish 

shakllangan  qismi  Kopetdog`  tog`  oldi  tekisliklarida  joylashgan.  Kanal  1959  yildan  boshlab  4 

muddatda  4  qismga  bwlib  qurilgan  Qoraqum  kanali  kwproq  sug`orilib  ekiladigan  maydonlarni 

kengaytirilishiga  ywnaltirilgan  esa  uzunligi  4581  sm  bwlgan  1971  yilda  ishga  tushirilgan  Irtish-

Karaganda kanali asosan axoli va sanoat korxonalarini suv bilan ta`minlashga ywnaltirilgan. 

Urta  Osiyo  xududi  suv  resurslaridan  oqilona  foydalanmaslik  oqibatida  kwplab  suvlar 

bug`lanishga  va  er  ostiga  singdirishga  sarf  qilinmoqda.  Oxir-oqibatda  katta  maydonlarni  shur 

bosmoqda  airim  erler  esa  botmoqlanmoqda.  Masalan,  Qaraqum  kanalining  birinchi 

boshqarilmaydigan  qismida  suvning  singishi  kamayadigan  choralar  kwrilmagani  va  kanal  qumli 

erlarda  qurilgani  oxibatida  kanal  ishga  tushgannan  sunggi  16  yil  ichida  20,58  km

3

  kanal  suvi 



singdirishga  sarf  qilingan,  bu  Qoraqum  kanalining  Amudaryodan  ikki  yilda  oladigan  suvining 

miqdori.  Singan  suv  xisobi  yuzaga  kelgan  kwllar  kwllar  170  km

2

  gacha  etgan.  Swzilma  kwllar 



zonasining airim erlarda 50 km gacha borgan. Murg`ob 1958 yilda sug`gorma suvlar bilan tuproqqa 

725,3 ming tonna tuz olib kelingan bwlsa bu nomer (Qoraqum kanali ishga tushgandan sung) 1970 

yili 2475 ming tonnani tashkil qiladi. Suv bilan olib kelinadigan bu tuzlarning 70% sul`fatli xlorli 

tuzlar tashkil qiladi. 70 yillarning boshlaridan Urta Osiyoning janubiy chwl zonasida  yangi erlarni 

wzlashtirish  maqsadida  daryolarning  bog`lanishi  yangi  magistral  kanallar  va  suv  omborlarining 

qurilishi  tezlik  bilan  olib  boriladi.  Yangi  erlarni  wzlashtirish  sababli  1965-90  yillarda  Orol 

xavzasida  sug`oriladigan  erlarning  maydoni  3  mln.  ga  ortdi  1988  yilda  Urta  Osiyodagi  3  davlat 

wzlashtirilgan  erlar  maydoni  -  9354  mingga  etdi.  Agarda  Urta  Osiyo  va  janubiy  Qozog`iston 

regionida sug`orish uchun 1965 yilda jami bwlib 63,2 km

3

 suv olingan bulsa 1980 yilda 102,9 km



3

1985 yilda 111,5 km



3

 suv olingan. Binobarin Orol xavzasida paydo bwlgan wrtacha suv xajmining 

ya`ni  126,90  km

3

  ning  katta  qismi  sug`oriladigan  dexqonchilikka  sarflangan.  Natijada  Amwdaryo 



 

33

va  Sirdaryo  orqali  Orol  dengiziga  uzluksiz  tushib turgan. Suv miqdori 52 km



3

-60-yillarning 

avvalidan  asta-sekin  kamayib  ketdi.  1980  yillarning  urtalarida  dengizga  tushadigan  suv  miqdori 

juda qisqarib 1981 jilda 5,9, 1985 yilda 2,4,  1988 yili esa 23 km

3

, 1998 yilda esa 70 km



3

 ni tashkil 

qiladi. Yuqoridagi jarayonlar 1996 yilga kelib Orol dengizi satxi 17 m dan ortig`roqqa (2000 yilda 9 

m ga) pasayishga olib keldi. Suv xajmi 266 km

3

 ga qisqardi. (1996 yilga qarab - 1063 km



3

 bulgan) 

maydoni 30300 km

3

 bulgan  (1966 yilgacha uning akvatoriyasi 66 ming km



3

 edi). Suvning shwrligi 

35  grammga  kwtarildi  (10,5  dan)  qirg`oqlari  avvalgi  joyidan  40-100  km  gacha  uzoqlashdi.  1981 

yilga  kelib  dengizda  kema  qatnashi  butunlay  tuxtadi.  Shu  sababli  kemalar  qumlikda  qolib  ketdi. 

1984  yildan  boshlab  dengizda  baliq  ovlash  tuxtatildi.  Orolning  chekinishi  ularning  atrofdagi 

erlarida,  del`talarida  chwlga  aylanish  xodisasining  rivojlanishiga  sabab  bwldi.  Daryolar  suvining 

ifloslanishi  Orol  buyida  sanitariya-epidemiologiya  sharoitlarini  keskin  darajada  mustaxkamladi. 

Oxir-oqibatda,  masalan,  janubiy  orol  buyicha  ekologik  tanglik  yuzaga  keladi.  Olimlar  fikriga 

qaraganda sabablar quyidagilar bwlib topiladi: 

1.  Ishlab  chiqarish  kuchlarini  joylashtirishda  tutilgan  notug`ri  strategiya  tutilgan  ywl  shu 

sababli  axamiyatli  bu  region  sharoitiga  xwjaligiga  ijtimoiy  munosabatlarga  uzoq  vaqt  davomida 

keskin ta`sir kwrsatadi. 

2.  Xalq  xwjaligi  uchun  ekinlarni  joylashtirishda  tutilgan  notug`ri  strategiya.  Bunda  asosiy 

kamchilik suvga talab birinchi urinda sholi ekinzorliklarini kengayishiga monokul`turaga keng ywl 

berilishi. 

3. Kam maxsulot melioratsiya ishlarini wtkazish qiyin bwlgan erlarni wzlashtirish (Farg`ona 

adirlarini tog` oldi tosloq erlarni suv oqimi bulmagan erlarda pastliklarning dalili). 

4.  Suvg`orish  sistemalarini  qurishda  proekt  ishlarini,  olib  borish  ularni  qurish  va 

ekspluatatsiya qilishning sifatsizligi. 

5.  Sug`orish  normalarining  balandligi,  masalan  1980  yilda  Qozog`istonda  normadagiga 

qaraganda suvg`orishga sarf etilgan suv 201 % ini, Qirg`izistonda – 122 %, Wzbekistonda 164 %, 

Tojikstonda 158 %, Turkmanistonda 167% ni tashkil qiladi. 

6. Suvg`orish normalarini etarli ilmiy asoslanmagan qabul etilgan normalar tuproqlarning va 

ekiladigan  ekinlarning  kwp  xususiyatlarini  xisobga  olmagan  holda  kupincha  sug`orish  normalari 

eng kwp maxsulot kwzlab belgilanmagan. 

7.  Region  xwjaliklarning  alternativ  rivojlanishiga  va  uning  tabiiy  sharoitiga  ta`sirining 

bashoratda ywqligi. 

8.  Orol  regionida  yuzaga  kelgan  muammolarni  olimlar  jamiyatchilik  tarafdan  etarli  qwlga 

olinmaganligi. 

 


 

34

 



Mavzu №8. Urta Osiyo tabiiy-geografik wlkasining tuproqlari va tuproq turlari. 

 

Urta Osiyoning tuproq qatlami, wsimligi va xayvonot dunyosi juda xar turli. Wlkaning Sibir`, 



Markaziy Osiyo, Tibet, Eron, Oldingi Osiyo, Kavkaz, Sharqiy Evropa, Xindiston orasida bwlganligi 

uning  wsimlik  va  xayvonot  dunyosiga  katta  ta`sirini  kwrsatgan.  Urta  Osiyoda  yuqorida  aytib 

wtilgan  wlkalarga  xos  bwlgan  wsimliklar  va  xayvonotlar  xozir  xam  uchraydi.  Lekin  Urta  Osiyo 

uchun xos bwlgan endemik wsimlik va xayvon  turlari xam oz emas. Urta Osiyoda xammasi bulib 

9000  ga  yaqin  wsimlik  turi  bor,  lekin  wlar  wlka  xududining  xamma  erida  bir  tekis  usmaydi.  Urta 

Osiyoning  kwp  qismi  yarimchwl,  chwl  bulsa  xam  wlarda  wlkaning  xamma  wsimligining  faqat  10 

% i wsadi, qolgan 90 % i tog` wsimligi bwlib xisoblanadi. 

Geobotaniklar  Urta  Osiyoni  Urta  dengiz  botanika-geografik  oblastiga,  tuproq  tadqiqotchilari 

Urta  Osiyo  tuproq  wlkasiga,  zoologlar  esa  uni  Paleoarktika  oblastining  markaziy  Osiyo 

podoblastiga kiritadi. 

Urta Osiyoda shimolidan janubiga va tekislik qismidan, tog` oldi qiyaliqlari, tog`larga tomon 

tabiat  wzgarib,  kenglik  va  balandlik  regionlarini  vujudga  keltiradi.  Ularning  xar  birida  yuz 

beradigan  tabiiy-geografik  jarayonlar  bir-biridan  farq  qiladi,  umumiy  tabiiy-wsimlik  qatlami  va 

xayvonot dunyosining shakllanishiga olib keladi. 

Urta  Osiyo  xududining  kenglik  zonalari  tuproqlari  asosan  urtacha  quruq  va  quruq  dalaning 

janubiy  va  tipik  kashtan  tuproqlari,  yarim  chwlning  ochiq  tusli  kashtan  tuproqlari,  chwlning 

qwng`ir  tusli  sur  tuproqlari,  taqirli  va  qum  chwl  tuproqlarini  xosil  qilsa,  balandlik  regionlarining 

tuproqlarini  bwz  tuproqlar  tog`ning  qung`ir  va  wtloq  tuproqlari  tashkil  qiladi.  Bulardan  tashqari 

katta maydonlarda voxa va introzonal tuproqlar tarqalgan. 

Urta  Osiyoda  balandlik  regionlarining  vujudga  kelshi  va  ularning  sabablari,  u  bilan  bog`liq 

bwlgan qonuniyatlar olimlar tarafidan wrganilib, wlkadagi balandlik regionlari Jung`oriya Olatog`i 

va Shimoliy Tyan`Shan` qismida, G`arbiy  Tyan`Shan`-Kopetdag-Xisor-Oloyni,  Ichki Tyan`Shan`-

Pomirda  birdek  emas.  Buning  asosiy  sababi  -  tog`  sistemalarining  geografik  urnidagi, 

balandligidagi,  nam  xavo  massalariga  qaraganda  joylashishidagi  va  boshqa  farqlar  bulib 

xisoblanadi. 


Каталог: lektions -> geografiya -> uzb
uzb -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling