Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Download 474.47 Kb.
Pdf ko'rish
bet5/6
Sana29.03.2017
Hajmi474.47 Kb.
1   2   3   4   5   6

 

Tuproqlari 

Urta  Osiyo  tabiatining  murakkabligi-rel`efining  tog`  jinslarining  iqlim  gidrologik  va 

gidrogeologik sharoitlarining xar turliligi bu wlkada juda xar turli tuproqlarning vujudga kelishiga 

sabab bwlgan. 

Urta  Osiyoning  tekislik  qismining  juda  issiq  va  quruq  iqlim  sharoitida  shimoldan  janubga 

tomon dala, yarim chwl va chwl kenglik zonalari paydo bwlgan. Bu zonalarga xos bwlgan iqlimga, 



 

35

gidrologik  va  biologik  sharoitlar  kompleksiga  qarab  tuproqlar  geografik  kenglik  buylab  zona-



zona  bwlib  joylashgan.  Kashtan,  qung`ir,  sur-qung`ir,  taqir,  qumli,  wtloq  va  botpoqli  tuproqlar  va 

chwrliklar Urta Osiyo tekislarida ekstroarid, kontinental` va quruq iqlim sharoitida paydo bwlgan. 

Urta  Osiyoning  kenglik  zonalari  tuproqlarida  organik  moddalar  kam  buladi,  sababi  ularning 

tuplanishiga  iqlim  va  boshqa  sharoitlar  imkon  bermaydi,  aksincha  bu  erda  tuproqning  shwrlanishi 

uchun sharoit qwlay. Bu zonalarda fizik nurash ustun bwlgani uchun tuproqning maydalangan yirik 

dag`al materiallarda tarkib topgan. 

Urta  Osiyo  xududida  turli  tuproqlarning  xosil  bwlishida  tuproqning  xosil  bwlishida  iqlim 

bilan bir qatorda xar turli ona jinsining va bu jinsning bir qismining, shuningdek rel`efining, grunt 

suvlarining er  yuzidagi  yaqin ikki chuqurligida xam katta ta`sir etadi. Shuning uchun bu zonaning 

uzida  xam  bir-biriga  uxshamagan  xar  turli  tuproqlarning  xosil  bulishi  mumkin.  Rel`ef  va 

gidrogeologik  sharoitning  wzgarishi  bilan  zonal  tuproqlar  orasida  azonal  tuproqlar-wtloq,  wtloq-

botpoq, botpoq, shurxok va turli darajada shwrlangan kashtan va boz tuproqlar uchraydi. 



Quruq  dala  tuproqlari.  Urta  Osiyoda  quruq  dalaga  Turg`ay  tog`lari,  Qozog`iston  burmali 

tog`lari kiradi. Bu quruq dalada avtomorf tuproqlardan tashqari gidromorf tuproqlar xam uchraydi. 

Bu tuproqlar avtomorf tuproqlardan  yuvilib keltirilgan va sizot suvlari bilan bog`lik bwlgan tuzlar 

xisobiga  turli  darajada  shwrlangan  buladi.  Shurxoklarda  chirindi  miqdori  bulsa  xam  u  tuproq 

gorizontallari  bwylab  birdek  taqsimlangan.  Shurlanish  xarakteriga  qaray  shurxoklar  sodali,  soda-

sul`fat  xloridli  va  sul`fat-xloridli  shurxoklarga,  qaysi  zonada  ekanligiga  qarab  shurxokli  wtloq, 

shurxokli kashtan twproqlariga bwlinadi. 

Yarim  chwl  tuproqlari.  Bu  zonaning  ochiq  tusli  kashtan  va  qung`ir  tuproqlari  Mug`odjar 

tog`lari,  Turg`ay  tog`larining  janubi,  Markaziy  Qozog`iston,  shimoliy  Balxashbuyi,  shimoliy 

Tarbagatay  etaklarigacha  bwlgan  erlarni  egallab  yotibdi.  Yarim  chwl  zonasining  shimoliy  qismini 

ochiq  tusli  kashtan  tuproqlar  egallagan,  issiq  va  quruq  janubiy  qismi  qung`ir  tuproq  bilan 

qoplangan.  Mikro  va  mezorel`ef  xususiyatlariga  kwra  yarim  chwlda  zonal  tuproqlar  bilan  birga 

shurxoklar, shur erlar va boshqa gidromorf tuproqlari kompleksi xam uchraydi. 

Ochiq  tusli  kashtan  tuproqda  chirindi  kam  (1,5-2  %),  chirindi  qatlami  yupqa  (15-20  sm), 

kwpincha  bu  tuproqlar  shwr  bwladi  ya`ni  bu  tuproqning  singdiruvchi  kompleksida  natriy  ionlari 

mavjud,  bu  esa  tuproqning  fizik  va  kimyoviy  qismlarini  maydalashtiradi.  Chirindi  moddalarning 

kamligiga  sabab  bu  zonada  wsimliklarning  juda  siyrak  bwlishi,  Ochiq  tusli  kashtan  tuproqlar 

dexqonchilikda  kam  foydalanildi.  Sababi  bu  zonaga  tushadigan  yillik  yog`in-sochin  miqdori  juda 

kam  va  ekinlarning  normal  wsishi  uchun  etarli  emas.  Shu  sabab  bu  tuproq  tarqalgan  erolarda 

kuproq  chorva  mollari  boqiladi.  Ochiq  tusli  kashtan  tuproqlar  sug`orilsa  va  meliorativ  choralar 

qwllanilsa bu tuproqlarga donli ekinlar ekib, mwl unim olish mumkin. 



 

36

Qung`ir 



tuproqlar 

tarqalgan 

yarim  chwlning  janubida  iqlim  issiq  va  quruq  bwlgani 

uchun wsimliklarning usishi yanada qiyin, shuning uchun ular siyrak usadi. Bu sharoit chirindida 1-

2 % dan oshmasligiga sabab bwlgan. Karbonatli qatlam bu tuproqda uning satxiga yaqin turadi. 

Qumoq  jinslar  ustida  paydo  bulgan  qung`ir  tuproqli  erida  dexqonchilik  etishga  buladi,  lekin 

balandlik  va  tekisliklardagi  tub  jinslar  ustida  paydo  bwlgan  sklet  tuproqlar  esa  dag`al  va  chig`ir 

toshli bwlib, butunlay unumsiz tuproqlar, ularda yayolov utlari usadi. 

Yarim  chwlning  introzonal  tuproqlari  wtloq  botpoq  va  shurxoklar  grunt  suvi  0,5-2  m  da 

yotgan urtacha namlangan erlarde - vodiy, del`ta va prolyuvial tekisliklarda uchraydi.  

Shurxoklangan kebirning farqi shundaki, unda eriydigan tuzlar buladi. Kebir erlarde esa faqat 

uning singdiruvchi kompleksida ziyoli natriy yoni buladi. Tarmoqlar orasida faqat wtloq va botpoq 

shurxoklarda  ajriq  va  qiyoq  usganidan  chirindi  qatlami  buladi.  Shurxok  erlarda  ziyonli  tuzlarni 

yuvib,  sung  dexqonchilik  ishlanadi.  Bu  erlarning  rel`efi  past,  twlqin  singari  tekisliklardan  iborat. 

Ularda  kichik  chwkkan  va  kwtarilgan  mikrorel`ef  formalari  kwp  uchraydi.  Rel`efining  bunday 

tarkibliligi  kashtan  tuproqlaridan  tashqari  gidromorf  va  yarim  gidromorf  tuproqlarning  payda 

bulishiga  sabab  bwlgan.  Tuproq  paydo  etuvchi  ona  jinslar  turg`ayda  soz,  mergel`  qum  va 

koglomeratlardan,  Qozog`iston  past  tog`larida  otqindi,  metomorf  skletli  jinslardan  tashkil  topgan. 

Botiq  joylarda  wtloq  va  wtloqli  kashtan  airim  vaqtlari  solodalashgan  tuproq  komplekslari  paydo 

bwlgan.  Kashtan  tuproqlar  esa  sizot  suvlar  chuqurda  joylashib,  quruq,  yog`in  kam  va  bug`lanish 

kwp bwlgan sharoitda vujudga keladi. 

Kashtan tuproqlar degan nom bu tuproqlar rangining pishgan kashtan mevasi rangi, ya`ni tog` 

jigarrang uxshashligidan kelib chiqqan. Quruq dasht zonasining shimolidan janubga tabiati singari 

kashtan  tuproqlarining  xususiyatlari  uzgarib  boradi.  Shunga  kwra  kashtan  tuproqlar  twq  kashtan, 

kashtan va ochiq tuproqlarga ajratiladi. Bulardan quruq dalada keng tarqalgan twq kashtan va tipik 

kashtan tuproqlar. 

Tuproqlar  qatlami  zich  bulganidan  yog`in  miqdori  yoki  sug`orilganda  suv  bu  qatlam  shimol 

ostingi  qatlamga  juda  qiyinchilik  bilan  wtadi.  Natijada  suvning  juda  kwp  qismi  ostingi  qatlamga 

wtmaydi,  bug`lanib  ketadi.  Bundan  tashqari,  tuproqlarda  kimyoviy  va  mikrobiologik  jaaryonlar 

yaxshi  bulmaydi,  wsimlik  ildizlarining  bu  qatlamdan  pastga  wtishi  qiyin  buladi.  Tuproqlar  kam 

wnimli  tuproq,  ularning  unumdorligini  oshirish  uchun  kimyoviy  usulni  qullash  kerak,  ularga  gips 

solish lozim. Sababi natriy bulganidan u kupchilik wqsimliklar uchun ziyonli, erlarda dexqonchilik 

etish uchun natriyni ywq etib, uni kaltsiy bilan almashtirish kerak. 

Chwl  tuproqlari  Urta  Osiyoda  chwl,  yarim  chwlniing  janubida  tarqallgan  bwlib,  janubiy  va 

sharqiy  tarafidan  uning  chegarasi  Kopetdag,  Paropamiz,  Pomir-Oloy,  Tyan`Shan`  tog`larining 

ekinlariga  ketadi.  Shimolida  Ustyurt  platosini  wz  ichiga  olib,  Orol  dengizi  orqali  wtib,  Balxash 

kwligacha boradi. 

Tablitsa 5. 


 

37

Kashtan tuproqlar agronomik 



xususiyatlari 

Tuproq nomi 

Chirindili 

gorizontning 

qalinligi, sm. 

Chirindi 

miqdori, % 

Agronomik xususiyatlari 

Twq kashtan 

25-30 

4-5 


Kashtan  tuproqlar  oziqga  boy 

bwlsa  xam  namlikning  etarli 

bwlmagani  sababli,  undan  yuqori 

wnim olish qiyin namlikni saqlash 

eng zarur agronomik  choralarning 

biri. 


Tipik kashtan 

20-25 


3-4 

Bul  tuproqlar  sug`orilsa  va  turli 

agromeliorativ choralar qwllanilsa 

bu  tuproqlarga  donli  ekinlar  ekib, 

mwl wnim olish mumkin. 

Ochiq tusli kashtan 

15-20 

2-3 


Bul 

tuproqlarga 

choralar 

qwllanilsa 

mwl 

wnim 


olish 

mumkin. 


 

Urta  Osiyo  chullari  shimoliy  va  janubiy  zonalarga  bwlinadi.  Ular  bir-biriga  xosil  bulishi  va 

ekologik  xususiyatlari  bilan  farq  kiladi.  Shimoliy  chullar  markaziy  Osiyo  chullari  tipida  bwlib, 

Mongoliya  va  Markaziy  Osiyo  chullari  bilan  wzaro  aloqada.  Bu  chullarning  juda  kup  wsimlik  va 

xayvonot turlari bir-biriga juda uxshash. 

Chwl  zonasining  shimoliy  qismi  urtacha,  janubiy  qismi  quruq  subtropik  iqlim  regionida 

joylashgan.  Shuning  uchun  shimoliy  chullarda  yog`in-sochin  umuman  kam  lekin  u  yil  fasllari 

buylab bir tekis yotadi. Shuning uchun shimoliy chullarda wsimlik va tuproq paydo bulish jarayoni 

wz  rivojlanishida  mavsumiy  xususiyatga  ega  emas.  Tuproqda  sklet  elementining  kwpligi 

wsimlikning  yakka  holda  siyrak  wsishiga  sabab  buladi.  Shimoliy  chwllarda  toshli  chwllar  katta 

erlarni egallaydi. 

Janubiy  chwllar  esa  iqlimi  tarafdan,  wsimlik  va  xayvonot  dunyosining  rivojlanish  tarixi  va 

tarkibi tarafidan Olingi Osiyo chwllarining davomi xisoblanadi. Urta Osiyoning janubiy chullarida 

shimolidagidan  farq  qilib,  yog`in-sochin  yil  mavsumlarida  bir  tekis  tushmaydi,  baxor  va  qishda 

yog`in-sochin kwp tushadi, yoz juda quruq keladi. Yog`in-sochinnan yil buyi notekis emas tushishi 

natijasida tuproq xosil bwlishi jarayoni, wsimlik va xayvonot dunyosi mavsumiga qarab rivojlanadi. 

Shimoliy chwl bilan janubiy chwl urtasida chegara Qorabug`ozgol Ustyurtning janubiy qismi 

quyi Amudaryo-shimoliy Qizilqum-Qoratog` chizig`i buylab wtadi. 



 

38

Chwl  regionining  qattiq  issiq  va  quruq  iqlimi,  siyrak  wsimliklar  sharoitida  tuproq  xosil 



bwlishi  jarayoni  juda  past  bwladi.  Wlka  chwl  tuproqlari  olimlar  tarafidan  wrganilib,  ularning 

ularning klassifikatsiyasi tuzilgan va chwlda quyidagi tuproq tiplari ajratilgan: 



 

I. Zonal tuproq tiplari 

1. Sur tusli qung`ir tuproq 

2. Qumli chwl tuproqlari 

3. Taqirli tuproq. 



 

II. Introzonal tuproq tiplari. 

1. Wtloq tuproqlar 

2. Botpoq tuproq 

3. Shurxoklar   

4. Taqirlar 

 

Shuningdek sug`oriladigan erlarda - wtloqli, botpoqli, taqirli tuproqlar ajratiladi. 



Sur tusli qung`ir tuproqlar - Urta Osiyo tog` oldidagi prolyuvial tekisliklarda, qadimgi qoldiq 

platolar va ularning etaklarida tarqalgan. Bu tuproqlar toshloq chwl va platolarning tipik tuproqlari. 

Tuproq  xosil  qiluvchi  ona  jinsi  unchalik  qalin  emas  (1-2  m)  tuproq  tubida  shag`al  qatlamlar 

joylashgan.  Chwlda  iqlimning  quruq  va  issiq,  wsimliklarning  keng  va  siyrak  bwlishi  sababli 

tuproqdagi  biologik  jarayonlar  past  kechadi,  shuning  uchun  su  rtusli  qung`ir  tuproqlarda  chirindi 

miqdori oz, u tuproqlarning ustungi qatlamida 0,2-0,5 % ni tashkil qiladi. Umumiy chirindi miqdori 

qatlamining qalinligi 20-25 sm, tuproqda azot kam, fosfor kwp, karbonat 5-7 % gacha boradi, u bu 

tipdagi tuproqning qung`ir rangli strukturali gorizontida (V) kwp twplanadi. Uning tagida gips kwp 

tuplangan gorizontal (s) joylashgan. Bu tuproqlar odatda 20-30 sm chuqurlikdan boshlab sul`fat va 

xlorid tuzlari bilan shurlangan. Shurlanish darajasi ustki qatlamda kuchsiz bulsa xam, pastki tarafga 

qarab kuchaya boradi.  

Sug`orilgan sur tusli qung`ir tuproqlar Malik va Qarshi chwlida, Amudaryoning urta va quyi 

qismlari xam urta Osiyoning janubiy-g`arbiy qismidagi tog` qismida va boshqa joylarda uchraydi. 

Demak,  sur  tusli  tuproqlar  chirindiga  kambag`al,  kupincha  shuxok  tuproqning  ustungi 

qismida kaltsiy, karbonat, pastki qismida zich tuplanadi. Wsimlik juda siyrak wsgani uchun mayda 

mollarni boqish mumkin. Chirindiga aylanadigan bir yillik wsimlik qoldig`i 75-140 g/m

g

 ni tashkil 



qiladi. 

Qumli  chwl  tuproqlar  qum  massivlari  orasida  uchraydi.  Bu  tuproqlarda  er  betidagi  0-8  sm 

gacha qumlardan iborat bwlib wsimlik ildizlari bu er shaqalamaydi. Strukturali gorizont 8-12 sm da 

joylashgan  bwlib  unda  wsimlik  ildizlari  xar  tarafga  yoyiladi  va  sur  rangdagi  dog`lar  uchraydi. 

Qumli  chwl  tuproqlarda  chirindi  va  oziqlanish  elementlari  kam.  Chirindi  miqdori  0,3-0,6  %  ni 

tashkil  qiladi.  Bunday  tuproqlardan  dexqonchilikda  tegishli  agrotexnika  choralarini  qwllash  orqali 

ularning  unumdorligini  oshirib  foydalanish  mumkin.  Qumli  chwl  tuproqlarda  chirindiga 

aylanadigan  bir  yillik  wsimlik  qoldiqlari  372  g/m

2

  ni  tashkil  qilganligiga  qaramasdan  chirindiga 



kambag`al, sababi bu tuproqda biologik jarayonlar juda tezlik bilan utadi. 

 

39

Taqir  tuproqlar  Urta  Osiyoda  asosan  tog`  oldi 



tekisliklarida, 

daryo 


vodiylarida 

va 


del`talarda,  qum  oralig`idagi  pasttekislik  maydonlarida,  qadimgi  allyuvial  tekisliklarda  tarqalgan. 

Bu  tuproqlarning  katta  maydonlari  Amudaryo,  Qashqadaryo  del`talarida,  Murg`ob  va  Tajan 

kwllarida, Sirdaryoning Urta qismida va Kopetdog` tog` oldi qiya tekisliklarida joylashgan. 

Tuproq  ona  jinsi  xar  turdagi  yotqiziqlar  bulib,  kwpchiligini  loyqa-qumli  xarakterdagi 

yotqiziqlar tashkil qiladi. Bu tuproq turi wsimliklarga kambag`al. Chirindiga aylanadigan bir yillik 

wsimlik qoldiqlari 108 g/m

2

 ni tashkil qiladi. 



Taqirli tuproqlar xosil bwlish sharoitiga kwra wtloqli-taqirli, qoldiq chirindi, tipik taqir bwlib 

keladi. Shwrlanish darajasiga qarab shwrlanmagan.  

Taqir  tuproqlarda  chirindi  qatlamining  umumiy  qalinligi  20-30  smga  boradi,  chirindi  0,5-10 

%  ni  tashkil  qiladi,  ayrim  allyuvial-wtloqli-taqirli  tuproqlarda  1,2-1,5  %  gacha  boradi,  azot  0,02-

0,07 %, fosfor 0,15 %, kaliy 2 % gacha boradi. Shwrlangan taqirli tuproqlarda shwrlanish darajasi 

0,3-2,0 %. 

Taqirlar  xam  chwl  zonasining  tuproqlarining  biri.  Taqirlar  wsimlik  usmaydigan,  beti  turli 

ywnalshdagi  yoriqlar  bilan  qoplangan  zich  qotqoloqli  (ywq  etishga  qarshi)  suvsiz  sozli  tekislik. 

Taqirlar  qadimgi  allyuvial  tekisliklarda,  Amudaryo,  Sirdaryo,  Murg`ob  daryolari  etaklarida, 

qumliklar  orasidagi  sozli  pastliklarda  delyuviy  bilan  qoplangan  pastlik  erlarda  katta  maydonlarni 

egallab yotadi. 

Ochiq tusli bwz tuproqlar 300-500 (250-400) metr balandlikdagi tog` etaklarida tekis erlarda 

va  qadimgi  allyuvial  tekisliklarde  uchraydi  va  bu  erlar  tog`-chwl  regioniga  kiradi.  Tuproq  qatlami 

kwpincha  lyoss  singari  qumoqlardan  tuzilgan,  ustki  qatlami  ochiq  bwz  rangda  bwlib,  chirindi 

miqdori  10-15  sm  chuqurlikkacha  1-1,5  %  buladi,  sungra  juda  kamaygan  holda  30-40  sm  gacha 

boradi. Ochiq tusli bwz tuproqlar orasida turli darajada shurlangan turlari xam uchraydi. 

Tipik  va  twq  tusli  bwz  tuproqlar  tog`,  yarim  chwl  regionida  tarqalgan.  Tipik  bwz  tuproq 

urniga qarab 300-600 m balandlikda bulgan tog` etaklarida baland tekisliklar, qirlar, tog` shleyflari 

va  pastlik  tog`larini  egallaydi,  ayrim  joylarida  800  m  balandliklarda  xam  uchraydi.  Bu  tuproqda 

ochiq  tusli  bwz  tuproqqa  qaraganda  chirindi  kuproq  -1,5  %,  -2,5  %  bwlib,  quyi  qatlamda  chirindi 

kam bulsa xam 60-80 sm chuqurlikkacha tarqalgan buladi, tuzli va gipsli qatlam chuqurda yotadi. 

Twq tusli bwz tuproq 600-1000 m ayrim xolatlarda 1200-1400 m mutloq balandlikda bwlga 

tog` qiyaliklarini egallaydi. Bu tuproqning yuzasi yaxshi yuvilgan, shu sababli shwrlangan tuproqlar 

uchramaydi,  gipsli  qatlam  xam  juda  chuqurda  (2-3  m)  yotadi.  Twq  tusli  bwz  tuproqning  yuqori 

qatlamlarida chirindi kwproq (3-4 %) bulganidan sung twq rangda va chirindi tarqalgan qatlam 80-

120 sm ga boradi. 

Bwz  tuproqdagi  namlik  rejimi  vegetatsiya  davri  uzoq  buladigan  ekinliklar  uchun  noqulay, 

sababi  bunday  ekinlarning  etishadigan  paytda  tuproqda  xam  tugaydi.  Shu  sababli  bwz  tuproqda 

sug`orib dexqonchilik etish lozim yoki vegetatsiya davri qisqa bwlgan ekinlarni etishtirish mumkin. 


 

40

Bu  tarafdan  tipik  bwz  tuproq,  twq  tusli  bwz  tuproq 



lalmi 

ekinlar 


uchun 

juda 


soy. 

Agrotexnika qoydalari tug`ri joriy qilinsa va kwproq wz vaqtida mineral va organik wg`itlar bilan 

oziqlandirip turilsa ekinlardan mwl xosil olish mumkin. 

Bwz tuproqlar regionida wtloq, botpoq-wtloq, botpoq tuproqlar va shurxoklar xam uchraydi. 

Ularning tarkibida chirindi va kwl tuproq strukturasi yaxshi va shurlanish miqdori kam. 

Tog`  quruq  dalalar  regioni  tuproqlar.  Urtacha  balandlikdagi  tog`larni  egallagan  bu  regionda 

jigarrang  va  qung`ir  tog`-tuqay  tuproqlari  keng  tarqalgan.  Bu  region  1000-1200  m  boshlanib 

Tyanshan tog`larida 2000-2200 m gacha, Xisor va Pomirda 3000-3500 m absolyut balandlikgacha 

tarqalgan. Jigarrang rang tuproq wtloq dala tuprog`i bwlib, manba va butazorlar usgan erda vujudga 

keladi.  Tuproq  xosil  qiluvchi  jinslar  dellyuvial  sarg`ish-qung`ir  tusdagi  gil  va  qumoqlardan,  ba`zi 

joylari lyossdan iborat. 

Bwz tuproqlar provintsiyada 15,65  mln ga ni tashkil qiladi. 

Provintsiyada suv talab qilmaydigan erlar 18,11 mln ga bulsa shundan 5,8 mln gektarida donli 

ekinlardan twliq maxsulot olish mumkin. 

Turon provintsiyasida sug`orib ekin ekishga  yaroqli erlarning umumiy maydoni 24300 ming 

gektarga teng. Shundan melioratsiya talab etmaydiganlari  I  gurux erlarining maydoni - 6541 ming 

ga,  yuvilish  va  drenaj  talab  qiladigan  erlar  II-gurux  tuproqlar  -  4287  ming  ga,  yuvilishga  va 

shurlanishga qarshi kurashish talab qilinadigan III - gurux tuproqlar - 4062 ming ga, shwrlanishga 

qarshi kurashni va unumdorligini oshirishni talalb qiladigan IV gurux tuproqlar - 6025 ming ga va 

V meliorativ guruxni tashkil qiluvchi tarqirlar, miflar - 3694 ming gektarni tashkil qiladi. 

Turon  provintsiyasida  umumiy  maydonining  101,5  mln  gektari  yoylovlarga  tug`ri  keladi. 

Shundan  75  mln  gektari  chwl  zonasiga  tug`ri  keladi.  Tog`  twqaylari  maydoni  5,96  mln.  gektarga 

teng. 

Urta Osiyoning tekislik qismida tuproqning yuvilishi juda kam, mutloq balandligi 300-800 m 



joylashgan  xududlarda  yuvilish  100-200  m

3

/yil-km



2

,  1500-2500  m  mutloq  balandlikdagi 

xududlarda erlar sug`orilmasi va lalmikor zona bwlganligi uchun yuvilish keskin kamayib 50m

3

/yil-



km

2

 tashkil qiladi. 2500-3000 metrdagi denudatsiyaning tezligi asta-sekin ortib yuvilish 75 m



3

/yil-


km

2

 tashkil qiladi. 



Urta  Osiyo  xududida  sug`oriladigan  erlar  suv  va  shamol  eroziyasi  sababli  ziyon  kurmoqda. 

Misol  uchun  Uzbekistonning  uzida  surilgan  erlarning  1423  ming  gektarida  suv  eroziyasi  yuz 

bermoqda. 

 


 

41

 



Mavzu№9. Urta Osiyo xududining wsimlik dunyosi. Ularning tarqalish qonuniyatlari.  

 

Xozirgi  kunda  bizga  ma`lum  usimliklar  turi  50  mingdan  ortib  ketdi.  Ular  er  sharining  turli 



qismlarida tuproq-iqlim sharoitida usmoqda.  

Urta  Osiyo  wusimlik  dun`yoi  xar  turli,  bu  erda  9000  ga  yaqin  wsimlik  turi  bor.  Lekin  ular 

wlka xududi buylab notekis taqsimlangan 90 % wsimlik tog`larda usadi. 

Urta  Osiyo  xududi  katta  maydonni  egallaganligi,  er  betining  janubiy-sharqiy,  sharqga  va 

janubga  qarab  kwtarilib  borishi  natiyasida  shu  ywnalishda  tabiati  wzgarib  kenglik  va  balandlik 

regionlarini  vujudga  keltiradi.  Ularning  xar  birida  yuz  beradigan  tabiiy  geografik  jarayonlar  bir-

biridan  farq  qiladi,  umuman  tabiiy  sharoit  wzgarib,  uziga  xos  wsimlik  qatlamining  shakllanishiga 

olib keladi. 

Urta  Osiyoda  balandlik  regionlarining  xosil  bwlishi  va  ularning  sabablari,  u  bilan  bog`liq 

bwlgan  qonuniyatlar  akademik  K.Z.Zokirov  tarafidan  urganilib  chiqilgan.  Bu  olim  tavsiya  etgan 

twrt: chwl, adir, tog` va yoylov regionlarining va biri wziga xos iqlim, tuproq qatlami, wsimlik va 

xayvonotlar dunyosiga ega. 

Jigarrang  tuproqning  yuqori  qatlamida  chirindi  kwp  bwlganligidan  u  qung`ir-jigarrang  yoki 

twq qwng`ir tusda buladi. Chirindi miqdori 15 sm chuqurlikgacha wrta xisobda 4-5 % bwlib, airim 

paytda 8-10 % ga boradi. 1 metr chuqurda esa 0,5 % ga tushib qoladi. Rel`efining murakkabligidan 

jigarrang twproqli erlardan dexqonchilikda foydalanish qiyinroq. Qung`ir tog`-twqay tuproqlari tog` 

quruq dashtlar regionining namli, keng yaproqli twqay usadigan balandroq erlarida tuzilgan. Bunda 

chirindi  12  %  gacha  boradi,  kimyoviy  va  morfologik  xususiyatlari  tarafidan  jigarrang  tuproqdan 

farq  qilmaydi.  Baland-tog`-wtloq  dashtlar  regioni  tuproqlari.  Bu  regionda  xarorat  past  bwlib 

regioniga tug`ri keladi va Zaili Olatog`ida 1500-1600 m dan, G`arbiy Tyan`Shan` va Farg`ona tog` 

tizimida  2500-2600  metrdan,  Oloy  vodiysida  esa  3100-3200  mutloq  balandliklardan  boshlanadi. 

Qalin  wtloqlar  tagijda  ochiq  tusli  qung`ir,  karbonatsiz  tuproq xosil  buladi.  Chirindi  miqdori  uning 

yuqori  qatlamida  urtacha  4  %  ni  tashkil  qiladi.  Bu  regionda  vegetatsiya  davri  qisqa  bulganidan 

dexqonchilik qilishi murakkab, lekin yozgi yoylov sifatida foydalanish sharoit qwlay. Bu regionda 

qoratwproq singari, tog`-wtloq, xaqiqiy tog`-wtloq va dasht twproqlari ham uchraydi. 

Al`p  regionlari  twproqlari.  Bu  region  3000-3500  m  mutloq  balandlikdagi  daraxt  va 

butazorlarning yuqori chegarasidan tog`ning tepasigacha chiqib boradi. Bu regionning al`p tipidagi 

maysazorlarni  yaxshi  yozgi  yoylov.  Al`p  wtloqlari  tubida  chirindili  va  torfli  maydalangan  tog`-

wtloq  tuproqlar  xosil  bwlgan.  Ular  juda  yupqa  va  xar  erda  bir  turda  tarqalgan  emas.  Bu  regionda 

tuproq  xosil  bwlishi  jarayoni  uchun  sharoit  juda  xam  noqwlay.  Bunga  xaroratning  pastligi, 

vegetatsiya  davrida  sovuqlarning  bwlib  turishi  va  shu  sababli  wsimlik  kamligi  va  siyrakligi  sabab 

bwladi. 


 

42

Urta  Osiyo  xududining  er  resurslari  va  ulardan  oqilona  foydalanish,  wlkasining  er 



resurslari  va  wlardan  oqilona  foydalanish,  Urta  Osiyodagi  4  respublikaning  maydoni  1277  ming 

km

2



,  janubiy  Qozog`iston  bilan  2400  ming  km

2

  ni  tashkil  qiladi.  Wzbekiston,  Urta  Osiyo, 



Tojikiston,  Qirg`izistonning  umumiy  maydoni  127,7  mln.  gektar  erning  90  mln.  gektari  qishloq-

xwjaligi  ishlatilishi  mumkin.  1988  yilda  Urta  Osiyodagi  5  davlatga  sug`orib  ekin  ekiladigan  erlar 

maydoni 9354 ming gektarni tashkil qiladi. N.G.Minashina va S.A.Shuvalovlarning (1967-y) xisob-

kitoblariga  qaraganda  Urta  Osiyodagi  4  davlat  xududida  chwl  tekisliklari  tuproqlari  72,1  mln.  ga, 

tog` oldi chwl dala tuproqlari 15,1 mln. ga, tog` tuproqlari 32,4 mln. gektarni tashkil qiladi. 

Tuproq  tadqiqotchilari  Urta  Osiyo  xududida  Turon,  Markaziy  Qozog`iston  va  Jungariya-

Tyanshan  tuproq-iklim  provintsiyalari  ajratadi.  Bular  ichida  maydoniga  kura  eng  kattasi  Turon 

provintsiyasi bwlib uning maydoni A.S.Genusov (1983) buyicha - 117,8 mln. ga, shundan 84,9 mln 

ga  regioniga  tug`ri  keladi.  Uning  42,2  mln  gektari  qumlarga,  26  mln  gektari  sur  tusli  qung`ir 

tuproqlarga,  6,3  mln  gektari  qumli  chwl  tuproqlarga,  3,2  mln  gektari  wtkinchi  va  gidromorf 

tuproqlarga 3,5 mln gektari shurxoklarga tug`ri keladi. 

Urta  Osiyo  usimliklarining  baland  regionlari  Jung`oriya  Olatog`i  va  Shimoliy  Tyan`Shanda: 

G`arbiy  Tyan`Shan`-Kopetdog`-Xisor-Oloyda  Ichki  Tyan`-Shan`-Pomirda  bir  xil  emas.  Bunga 

asosiy  sabab  tog`  sistemalarining  geografik  joydagi,  balandligidagi  nam  xavo  massalariga  ta`siri, 

gidrometrik rejimdagi va boshqa farqlar. Misol, Urta Osiyo xududining tog` yonbag`irlarida Saryoz 

kwli  meridianidan  Farg`ona  va  Qoratog`dagi  g`arbda  va  janubiy-g`arbda  wsimliklar  wziga  xos 

balandlik  regionlari  xosil  bwlgan.  Uni  olimlar  wziga  xos  tip  -  Turon  tipi  balandlik  regionlari  dep 

ataydi.  Bu  tipning  wziga  xos  xususiyati  wt  wsimliklarining  keng  tarqalganligi  xisoblanadi.  Ular 

asosan tog` oldi tekisliklarida va tog` oralig`idagi botiqlarda, adirlarda, adir oldi tekisliklarida, past 

tog`larda va urtacha balandlikdagi tog`larda keng tarqalgan va bu wsimliklar makoni yarim savanna 

yoki subtropik dala nomi bilan nomlanadi. 

Xulosa  qilib  aytganda  Urta  Osiyo  tabiatining  murakkabliligi,  rel`efining  va  bu  rel`efni  xosil 

qiluvchi  tog`  jinslarining  iqlim,  gidrologik  va  gidrogeologik,  tuproq  sharoitlarining  xar  xilligi  bu 

wlkada juda turli wsimliklar paydo bulishiga sabab bulgan. Shuning uchun dala, yarim chwl, chwl, 

vodiy, twqay, chukma, plato, sirt va tog`larda wsimlik shakllanishi uchun ekologo-geografik sharoit 

bir-biriga uxshamaydi va bu xududlarning usimlik qoplami bir-biridan katta farq qiladi. 

Urta  Osiyoda  usimliklarning  yashayotgan  sharoitiga  kwra  bir  nechta  usimlik  zonalari  bor. 

Odatta tekislik qismi zonalari, tog`li qismi regionlarga bulingan. 

Urta  Osiyoning  tekislik  qismining  juda  issiq  va  quruq  iqlim  sharoitida  bu  erda  dala,  yarim 

chwl, chwl zonalari vujudga kelgan.  Bu zonalar  yoki urtacha va subtropik regionlarda joylashgan. 

Bu  yoki  regionga  xos  umumiylik  xususiyati  ularning  iqlimining  issiqligiol,  qurwqligi  va  juda 

kontinentalligi bwlib xisoblanadi. 

 

1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling