Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Download 474.47 Kb.
Pdf ko'rish
bet6/6
Sana29.03.2017
Hajmi474.47 Kb.
1   2   3   4   5   6

Ken`lik zonalari wsimliklari 

Dala wsimliklari Urta Osiyoda Mugodjar, Turg`ay platosi, Qozog`iston past tog`larida 50-52

°

 



sh.k.  dan  shimoldagi  erlarda  tarqalgan.  Mugodjarda  toshloq  shag`al  kashtan  tuproqlarda  shuvoq 

usadi.  Turg`ay  wlkasining  qumli  va  qumoq  tuproqli  dalalarida  shuvoq-chalov,  kebir  tuproqli 

erlarida sarsazan, burgan, kukpak tarqalgan. Bu zonada kam gumusli qora tuproqlar va toq kashtan 

tuproqlar  ustida  boshoqli  wt  wsimliklardan  qizgin  chalov,  betaga,  yiltirboshs,  qung`irboshlar 

wsimlikning asosini tashkil qiladi. Tog` yonbag`irlarida qarag`ayzorlar, qayinzorlar bilan birga tog` 

daraxt tollar uchraydi. Urta Osiyoda tabiiy dala kam saqlangan. 

Erlar  dalalarga  aylandirip  yuborilgan.  Dalalarda  er  yuzasini  wsimlik  bilan  qoplanganligi  15-

17 % ni tashkil qiladi. 

Chala chwl wsimliklari 50-52

°

 va 48-46



°

 kenglik orasidagi erlarda tarqalgan. 

Yarim chwl dala bilan chwl urtasidagi oraliq zona bulganidan sung uning wsimliklari dala va 

chwl  tipidagi  wsimliklar.  Yarim  chwl  shuvoqli  wtlar  usadigan  dalalardan  bulsada,  lekin  uning 

shimolida  boshoqli  usimliklar  kwp,  ular  janubiga  tomon  kamaya  boshlaydi.  Shuvoq  wtlar  esa 

kupayib  boradi.  Yarim  chwlning  arnasida  betaga,  qiltovoq,  chalay  singari  boshoqli  wsimliklar  va 

turli wtlar wsadi. Kamroq shwr qumli erlarda past buyli buta-shuvoq, shurchil tuproqli erlarda bona 

qorashuvoq  usadi.  Shuvoqlarda  efir  moyi  kwp  bwlganidan  chala  chwlda  shuvoqning  yoqimli  yisi 

urib turadi. Airim erlarde shuvoqlar orasida izan usadi. 

Baxorda  chala  chwlda  yog`in  kwp  bulganidan  bir  yillik  efemeroidlar  usadi,  lekin  quruq  va 

issik yoz boshidan gullab sung darxol quvrab qoladi va vegetatsiya davri tamomlanadi. 

Chwl usimliklari dunyosi va boshqa zonalardagi usimliklar singari omir sharoitlariga va uziga 

xos xususiyatlarga ega. Chwl usimliklarining xayoti, asosan, umuman iqlim sharoitiga, namlik bilan 

ta`minlanish darajasiga bog`liq. 

Chwl  zonasi  usimlik  usishi  uchun  qanchalik  noqulay  bulmasin,  u  agarda  usadigan  usimlik 

turlari xar xil gurux vakillaridan tarkib topgan. Bular asosan kserofitlar, mezokserofit, efemerlar va 

mezokserofit efemeroidlar singari ekologik guruxlar bulib xisoblanadi. 

Urta Osiyo chullarida bir yillik usimliklarning 150 ga yaqin turi bulib ular efemerlar guruxini 

tashkil topgan. Bu gurux usimliklari jazirama issiqlar boshlangancha uz turmush jarayonlarini twliq 

etib tamomlaydi. 

Efemeroid  usimliklar  guruxiga  yozgi  jazirama  issiqlar  boshlanganda  vegetatsiyasini  davom 

ettirishi  kwp  yillik  usimliklar  kiradi.  Lola,  boychechak,  yovvoyi  piyoz  va  qung`ir  bosh 

efemeroidlarga misol bwla oladi. 

Mezokserofit usimliklar guruxiga yozgi jazirama issiq boshlanganda wz xayotini holda, ya`ni 

majburiy tinim holatida wtkazishga xos usimliklar kiradi. 

Psammofitlar  yoki  qumli  urtaliqda  usuvchi  usimliklar  guruxiga  ba`zi  bir  boshoqli  (selen)  va 

dukakli (astragal) usimliklar kiradi. 


 

44

Xamma  chwl  usimliklarining  bargi  va  tanasidagi 



kletkalarda 

suvni 


ortiqcha 

bug`lanishdan saqlovchi moddalar -efir moylar, suvda eriydigan tuzlar bor. 

Urta Osiyoda arna urtacha iqlimli chwllarda asosan shuvoqli, biorgunli chwllaridan tarqalgan. 

Chwllar tuprog`i shwrlanmagan loyqa tuproq bulib, usimliklardan asosan oq shuvoq, keyreuk, 

juda siyrak holda chalov va bir qancha efemerlar usadi. 

Chullar tuprog`i shwrlangan yoki gipsli bwlib keladi (Shimoliy Balxash buyi). 

Shuningdek arna chwllarda kukpakli chullarda uchraydi. 

Chullarda  usimliklar  guruhlar  xam  xosil  buladi.  Misol:  Mang`ishloq  va  Ustyurtning  sur-

qung`ir  tuproqlarida  shuvoq-shwra  guruhi,  qumli  va  gilli  Orol  buyi  tekisliklarida  boshoqli  wtlar-

shwra-shuvoq  guruhi,  Betpaqdalaning  qung`ir  va  sur-qung`ir  tuproqlarida  shuvoq  va  boyalich 

guruhi, Chu vodiysida ajriq wtlar-shuvoq, mayli qumning janubiy Balxash buyining qum tepalarida 

oq  saksavul-juzg`un,  pasttekisliklarida  tekisliklarda  shwralar,  Ili  vodiysida  daryo  buylarida  twqay 

usimliklari, terrasalarida wtloqlar ustunlik qiladi. 

Xulosa qilib aytganda shimoliy chwl usimliklari uchun kserofit  yarim butalarining edifikator 

ekanligi, siyrek qatlam xosil bwlishi, faqat qishda tiniq holatiga wtishi va qumli chullardan boshqa 

chullarda efemer usimliklarning kam miqdorda uchrashi xarakterli. 

Janubiy  subtropik  iklimli  chwlda  shuvoqli,  tatirli,  efemer  va  efemeroid  chwllar  keng 

tarqalgan. 

Geobotanik  olimlar  Urta  Osiyonin`  chwl  zonasida  asosan  quyidagi  4  tur  chwl  usimlik  tipi 

mavjud ekanligini kursatdi. 

1.  Gipsofil  yarim  buta  usimlik  tipidagi  usimliklar  uchun  tuproqda  xar  xil  tuzlarning 

mavjudligi,  gipsning  kwp  miqdorda  uchrashi,  rel`efining  tekisliklar  va  kichik  tepalardan  tashkil 

topganligi  xisoblanadi.  Bunday  joylar  asosan  Ustyurt,  Qarsaqpay,  Betpaqdala,  Man`g`ishloq, 

Qaraqus,  Qizilqumda  uchrab,  gipsli  yoki  toshloq  chullar  deb  nomlanadi.  Gipsli  chwlda  400  dan 

ortiq usimlik turi mavjud. Ulardan tuyatovon, shuvoq, kermek, tasbaxtol, kovrak singari bir qancha 

tizmalarning vakillari va asosan shwralar oilasining iyitsiygak durkimli vakillari kwp uchraydi. 

2.  Galofil  usimliklar  tipi.  Urta  Osiyodagi  kebir  chullarda  asosiy  urinni  tutadi.  Kebirli 

chullarda  –  Aydar,  Mingbuloq,  Borsakelmas  shurli  chwllari  Qoraqumning  shimoliy-sharqiy  va 

uning  markaziy  qismidagi  joylar  kiradi.  Shuning  uchun  bunday  erlar  kebirli  chwullardan  olaji, 

bunday sharoitda usuvchi usimliklar esa galofil usimliklar deb nomlanadi. Bunday usimliklar daryo 

vodiylarida,  dengiz  qirg`oqlarida  jonli  va  er  osti  suvlari  yaqin  joylashgan  shurlangan  erlarda  kwp 

uchraydi. Bu tipdagi usimliklarni Murg`ob, Tajan, Sirdaryo, Amudaryo vodiylarida, Zarafshonning 

quyi  oqimida  uchratish  mumkin.  Airim  xolatlarda  galofil  usimliklarning  tarkibidagi  tuzlar 

usimlikning  og`irligiga  nisbatan  45  %  ni  tashkil  qiladi.  Galofil  usimliklar  qora  saksovul,  byurgun 

keyrevuk, shuvoq iytsiygak singari formatsiyalarini tashkil qiladi. 


 

45

Kebirli  chwllarning  taqirlaridan  iborat  maydonlarida 



suv 

wtlar 


lichayniklar 

formatsiyasini qwrish mumkin. Uni xosil qiluvchi suv wtlar, lichaynik va zamburug`larning kwpligi 

vakillari qatnashgan. 

3.  Psamofil  usimliklar  tipi  -  Urta  Osiyoning  qumli  chullarida  Mayliqum,  Qoraqum, 

Qizilqumda  tarqalgan.  Bu  erlarda  tuproq  tarkibining  80-90  %  i  qumlardan  iborat.  Suvni  yaxshii 

wtkazadi.  Shuning  uchun  qumli  chullarda  tuproqning  30-40  sm  qalinlikdagi  Ustyurt  qismi  quruq 

bwlib, keyin 60-80-120 sm qalinlikdagi qatlami nam buladi. Qumli chullarda 360 turdan iborat gulli 

usimliklar  uchraydi,  eng  xarakterli  usimliklar  qandim,  quyonsuyak,  qizilcha,  ayragal,  singrek, 

shuvoq, kovrak, saksovul, tuyatovon, pechak, selew, qung`irbosh singarilar qumli chwllar bir yillik 

usimliklarga juda boy - 143 turi mavjud. Kwp yillarning 106 turi uchraydi. 

4.  Efemer  usimliklar  tipi  -  kremer  chullar,  efemer  utloqlarda  savannalar  nomi  bilan,  yarim 

savannalar nomi bilan urganilgan. K.Z.Zokirov esa bu tipni rangli usimliklar deb nomlagan. Efemer 

usimliklar Urta Osiyoda Mirzachulda, Qarshi chwlda, Kopetdogda, Murg`ob-Amudaryo oralig`ida, 

Kalas  massivida  uchraydi.  Kravin  efemer  usimliklar  tipiga  3  rang  efemer  usimliklar,  qung`irbosh 

shwra usimliklar va rangi xar xil wtlar tipiga bwlib kursatadi:  

1)  rang  efemer  usimliklar  -  Mirzachwlda,  Qarshi  chwlde,  Kopetdag  etaklarida,  Badxizda 

uchraydi. Ayiqtovon, kovrak, cheyir, kiyikwt, lolaqizg`aldoq uchraydi.  

2)  qung`irbosh  -  shwrali  usimliklar  asosan  Vaxsh  va  Pyandj  daryosi  vodiylarida  va 

Mirzachwlda  uchraydi.  Usimliklardan  asosan  kovrak,  qora  saksovul,  shuvoq,  shwra  singari  kwp 

yillarni va ajriqbosh, mixchwp, chwpontelpak singari bir yilliklarni kwrsatish mumkin. 

Urta  Osiyoda  maydonining  kattaligi  va  xwjalik  axamiyatiga  kwra  qumli  chullar  birinchi 

wrinda,  sung  shuvoqli  (gipsli)  -  kebir  va  efemer  chullar  turadi.  Xozirgi  kunda  bu  chullarning 

dexqonchilikda  yaroqli  erlari  wzlashtirilib,  qolgan  xududlari  chorvachilikda  foydalanilmoqda. 

Maxalliy axoli kwpchilik shalofil usimliklarini yoqib, kulidan ishqor va soda olishda foydalaniladi. 

Urta  Osiyoda  usimliklarning  balandlik  regionlari  dengiz  satxidan  yuqoriga  kwtarilgan  sari 

iqlimning uzgarishi tog`larda usimliklarni balandlik buyicha regionlashtirilishiga olib keladi, bunga 

sabab iqlim usimliklarining tarqalishi, joylashishi va xayotiy jarayonlarga ta`sir kursatadi. 

Olimlar  taarfidan  Urta  Osiyo  usimliklarining  tarqailishi  va  joylashishiga  tegishli 

klassifikatsiyalar tuzilgan. Buning asosida usimliklarnin regionlar buyicha taqsimlanishining yotadi. 

Klassifikatsiyalar  ichida  akademik  K.Z.Zokirov  sistemasi  uzining  qulayligi,  aniqligi  va 

oddiyligi  Bilan  boshqalardan  farq  qiladi.  U  faqat  Urta  Osiyo  tog`  usimliklarini  emas,  umuman 

aytganda  Urta  Osiyo  usimliklarini  4  balandlik  region  -  chwl,  adir,  tog`,  yoylovga  bwlib  urganish 

mumkin  deb  xisoblaymiz.  Biz  chwl  usimliklari  bilan  tanishdik.  Endi  tog`  usimliklarini,  adir,  tog`, 

yoylov singari balandlik regionlari buyicha urganamiz. 


 

46

Adir  regioni  dengiz  satxidan  500-700  m  airim  joylarda  esa  1200-1600  m  ga  bwlgan  tog` 



oldi  balantlarni  wz  ichiga  oladi.  Adirlar  odatda  2  qismga  quyi  (500-900  m)  va  yuqori  (1000-1500 

m) adirlarga bwlinadi. 

Adirlarning  pastki  qismida  kwproq  rang,  efgatdek,  geran`,  sutlama,  chalov,  savsargul, 

aqkuray,  qoziquloq,  saribas,  mingbosh,  lola  singari  kwp  yillik  va  nuxatak,  chambala,  aq  chatir, 

qizg`aldoq singari bir yillik usimliklar xam uchraydi. 

Adirning  urta  va  yuqori  qismida  kupincha  bodom,  biydaiq,  chinnigul,  betaga,  kovrak, 

piyazgul, lola, boychechak singari turkumlarning bir necha turlari kwp uchraydi. 

Adirning  toshli  va  shag`alli  yonbag`irlarida  bodom,  pista,  qizilcha,  kampirshamol,  butakwz 

singari  turkumlarning  vakillari  tarqalgan.  Tog`  regioni  dengiz  sathidan  1200-1700  m  dan  2700-

2800  m  gacha  bwlgan  balandliklarni  wz  ichiga  oladi.  Tog`  regioni  asosan  tog`-dalalari,  tog` 

twqaylari, keng bargli tog` twqaylari, igna bargli tog` toqaylari singari tiplarga bwlinadi. 

Tog`  dalalari  tipi  tog`  regionining  pastki  va  urta  qismida  uchraydi.  Bu  erlarda  asosan 

boshoqlardan  bug`doy,  betaga,  chalov,  qung`irbosh,  Qoziquloq,  astragal,  butakwz,  shuvoq  kabilar 

keng  tarqalgan.  Shuningdek  kwp  yillik  efemeroidlardan  lola,  piyozgul,  shirach,  chuchmolla, 

baychechaklar  uchraydi.  Tog`  regionining  ba`zi  erlarida  na`matak,  zira  yoki  Qaraqand,  uchqat, 

tabulgi  kabi  butalarni  uchratish  mumkin.  Na`mataklarni  asosan  G`arbiy  Tyan`Shan`,  Zarafshon, 

Urta Osiyo tog`lari va janubiy Tojikistondagi 1500-2300 balandlikda uchratish mumkin. 

Urta Osiyo tog`larida bargli twqaylar, Ugom, Piskom, Chotqol, Farg`ona va Xisor tizmalari, 

janubiy Tojikistonning ba`zi joylarida tarqalgan. Ularda asosan olma, yong`oq, bodom, dwlana kabi 

mevali  daraxtlar  va  shuningdek  bir  nechta  turi  varaqlar,  daraxt,  tol,  qayin,  chetan  usadi.  Xisor 

tizmasi  va  janubiy  Tojikiston  tog`larida  yovvoyi  holda  usadigan  anor,  anjir,  hurmo  va  jiyda 

uchraydi.  Bargli  twqaylar  ham  kwproq  yong`oq  xukmronlik  qiladi.  Yong`oqzorlar  g`arbiy 

Tyanshanning  nam  va  issiq  joylarida  Farg`ona  tizmasida  -  Arslonbandi,  Pskom-Ugom-

Qorjantog`da  keng  tarqalgan.  Shuningdek  Urta  Osiyo  tog`larida  olma,  dwlana,  ziraq,  daraxt  va 

qayiq twqaylarini uchratish mumkin. Pomir-Oloyda esa hurmo kichik twqayzorlarno tashkil qiladi. 

Tog`  yonbag`irlarida  nam  joylarda  qayinzorlar,  daraxtliklar  va  tollar  bor.  Tog`  regionining  yuqori 

qismida igna bargli twqaylar uchraydi. Bunday twqaylarni qarag`ay, pixta, qizil archa, saur archasi 

va  erik  archa  tashkil  qiladi.  Qoraqarag`ay  twqaylari  Jung`oriya,  Zaili,  Chotqol,  Talas  tog`larida, 

Qoraqarag`ay-pixta twqaylari esa asosan Chotqol va Farg`ona tog`larida uchraydi. 

Tog`  regionining  toshli  va  toshloqli  erlarida  issiqga  chidamli  butazor  va  daraxtlardan 

bodomning  10  dan  ortiq  turi  anor,  pista,  anjir,  qizilcha  usadi.  Tabiiy  pistazorlarni  600-1700  m. 

balandlikdagi joylarni uchratish mumkin. 

Tog` regionida wt usimliklar va keng tarqalgan twqaylar va erda qalin emas. Hozirgi vaqtda 

xamma tog` twqaylari twqay xwjaliklari tarafidan nazarga olinadi va ximoya qilinadi. 



 

47

Yoylov regioni 2700-2800 m balandlikdan  boshlanadi va mangu qorlar zonasigacha davom 



etadi.  U  ikki  kichik  regionga:  quyi  yoylov  (subal`p)  va  yuqori  yoylov  (al`p)  bwlinadi.  Quyi 

yoylovda past buyli arenalarni uchratish mumkin. Ba`zi toshloqli, shag`alli, qiyali joylarda esa tipli 

kserofitlar,  ywqorilashda faqat past buyli wtlardan tashkil topgan wtloqlar uchraydi. Utloqlar qorli 

erlarga borib tutashadi. 

Umuman yoylov regionining quyi qismida shuvoq, atquloq, sanchiqut, qung`irbosh, astragal, 

al`p qung`irboshi, qiyoq, ayiqtovon kabilarni uchratish mumkin. 

Yoylov  regionida  usadigan  juda  tuyimli  bulganligi  sababli  yozgi  yoylov  sifatida 

foydalaniladi. 



 

Introzonal usimliklar. 

Introzonal  usimliklar-  deb  zonallik  va  regional  qonuniyatlarga  buysinmaydigan,  bir  nechta 

zonada,  regionda  uchraydigan  ma`lum  bir  gurux  usimliklariga  aytiladi.  Bunday  usimliklardan 

wtloqlar, botqoqlik, twqayzor usimliklarni kwrsatish mumkin. 

Utloqlar  mezofil  usimliklar-wtlar  tipidan  tashkil  topgan.  Urta  Osiyoda  wtloqlar  daryo  buyi 

wtloqlari, tuqay wtloqlari, tog` wtloqlari, subal`p va al`p wtloqlariga bwlinadi. 

Twqay  wtloqlari  qamish,  chorajiriq  asosan  daryolarning  quyi  oqimida  uchraydi.  Tog` 

wtloqlari  siyrak  twqayli  tog`larning  quyoshga  salbiy  tarafida  uchraydi  va  u  erlarda  wtloq, 

qung`irbosh, yiltirbosh, chaywtga uxshagan turlari wsadi. 

Batqoqlik  usimliklari.  Batqoqliklar  Urta  Osiyoda  daryolarning  quyi  qismidan  yuqori 

qismigacha  bwlgan  maydonlarda,  yoylov  regionidagi  wtloqlarda  uchraydi.  Urta  Osiyoda  qamishli 

botqoqliklar bwlib ular daryolarning quyi oqimida tarqalgan. 

Twqayzor  usimliklari  twqayzarlor  daryo  buylarida  joylashgan  bulib,  ularda  daraxt-buta  va 

wtlar  birgalikda  usadi.  Twqayzorlar  Amudaryo,  Sirdaryo,  Zarafshon  buylarida  keng  tarqalgan. 

Twqayzor  usimliklari  Urta  Osiyoda  chwl  zonasidan  tog`  regionigacha  bwlgan  daryo  buylarida 

uchrashadi. 

Urta  Osiyo  tuqaylarida  daraxtlardan,  turon,  turang`il,  jiyda,  butalardan-yulg`un,  tol, 

wtloqlardan-savag`ich,  shorajiriq,  yontoq  pechak  va  boshqalar  usadi.  Twqayzorlar  zarur  xwjalik 

axamiyatiga  ega.  Usimliklar  daryo  qirg`oqlarini  mustaxkamlashda  yog`in-sochin  suvlari  xarakatli 

boshqarishda zarur rol` uynaydi. Twqay wtin, em beradi, xayvonotlarning uchun panox xisoblanadi. 

Twqaylar kwpchiligi dexqonchilik maqsadlari uchun wzlashtirilgan. 

Madaniy usimliklar deganda odamlarning tushuniladi. Urta Osiyo usimliklari asosan quyidagi 

guruxlarga bwlinadi:  

1. Twqay-park usimliklari-qayrog`och, Oqtol, tut, daraxt, jiyda, yong`oq, chinorlar kiradi. 

2. Tol beruvchi ekinlarga asosan g`wza, zig`ir, kenap va boshqalar kiradi. 

3. Moyli va efir moyli usimliklar - kunjut, kwknar, kungaboqar, eryong`oq, rayxon. 


 

48

4. Ovosh va poliz ekinlari. 



5. Donli ekinlar 

6. Bolich usimliklar - ruyan, masxar, shirinmiya. 

7. Dorilik usimliklar - kwknori va x.k. 

Usimliklarning  wlka  xwjaligidagi  axamiyati,  Urta  Osiyodagi  usimlik  qatlami  asosan, 

chorvachilikda  keng  foydalaniladi.  Qumli  chullardagi  yoylovlarda  yil  buyi  mol  boqish  mumkin, 

toshli chullarda kwz va qish mavsumlarida, kebir erlarda qishda, efemer chullarda baxorda - yozda, 

twqaylarda yil buyi chorva mollari boqiladi. 

Adirlarda  dexqonchilik  qilinadi.  Yog`in-sochin  tushadigan  yuqori  adirlarda  don  ekinlari 

yaxshi  pishadi.  Quyi  adir  regionining  dexqonchilik  uchun  noqulay  bwlgan  tik  va  shag`alli 

yonbag`irlarida baxorda va yozda chorva mollari boqiladi. 

Urta Osiyo tog` regionidagi usimliklar juda katta xwjalik axamiyatga ega. Bu erlarda daraxt-

buta  usimliklari  ayniqsa  qimmatbaxo  bwlib  xisoblanadi.  Qoraqarag`ay  va  archa  yog`ochidan 

qurilish materiallari va yonilg`i sifatida foydalaniladi, yong`oq, shumtol yog`ochidan turli buyumlar 

ishlanadi,  mevalari  elinadi.  Tog`  yonbag`irlarida  pichan  tayyorlanadi,  tog`dagi  daraxtlar  tuproqni 

yuvilishdan saqlaydi, suvni tuxtatib qoladi va miqdorida sarflanishini boshqaradi. Tog` twqaylarida 

qor  asta-sekin  eridi  va  tuproqqa  nam  bir  tekis  singadi,  tog  daryolarini  suv  bilan  bir  tekis  

ta`minlaydi. 

Baland  tog`  yoylovlarining  wtloq  va  dasht  wtloq  usimliklari  yozda  juda  yaxshi  yoyov 

xisoblanadi. 


 

49

 



Mavzu №10. Urta Osiyo xududininng xayvonot du`nyosi. Xayvonot dwnyosining asosiy 

turlari va ularning tabiat komponentlariga (rel`ef, iqlim v.x.k.) bog`liq holda zonal, regional va 

balandlik buyicha wzgarishi. 

 

Er  sharini  zoogeografik  rayonlashtirish  kartasina  bog`lik.  Urta  Osiyo  xududi  Paleoarktika 



oblastining Markaziy Osiyo oblastida joylashgan. 

Wlkaning xayvonot dunyosida biz bilan bir xil kenglikda joylashgan Urtaer dengizi, Evropa, 

Sibir`, Mongoliya, Xindistan va Tibet faunasining vakillarini kwplab uchratamiz. 

Urta  Osiyoda  uziga  xos  endemik  xayvonot  turlari  xam  kwp.  Wlka  tabiati  xar  xil  bwlganligi 

uchun  uning  xududida  uziga  xos  xar  xil  xayvonlarni  uchratish  mumkin.  Ular  wlkada  xududning 

zonal va regional xususiyatlaridan kelib chiqib tarqalgan. 

Urta  Osiyo  xayvonlari  quruq  dashtlarda,  yarim  chwllarda,  tog`  oldi  va  tog`lar  oralig`idagi 

tekisliklarda,  tog`larda  va  suv  xavzalarida  yashaydi.  Shuning  uchun,  ular  suvsizlikka,  issiqlikka, 

sovuqga, noqulay tuproq-rel`ef sharoitlariga, baland iqlimiga moslashgan. 

Yarim  shol  xaywanlari.  Bu  zonada  ta`biatidan  kelib  chiqib  mavsumli  xayvon  turlari  paydo 

bwlgan.  Yozda  janubiy  issiq  wlkalarining  xayvonlari,  Masalan,  chayon,  kaltakesak  va  airim 

chuvalchang  chala  chwlning  ichini  Shimoliy  qismlarigacha  kirib  boradi  va  yangi  sharoitga 

moslashib,  tusini  uzgartadi,  ya`ni  tuproq  rangini  oladi.  Qishda  sovuq  bwlgani  uchun  xayvonotlar 

kwpchiligi wyquga, ayrimlari uyalariga kirib ketadi. Layxwrak, twrg`ay janubga uchib ketadi. Ular 

urniga  yarim  chwlda  qishlash  uchun  shimoldan  oq  kaklik,  qutblik  boyqush  keladi.  Qishda  shamol 

tepalar ustidagi qorni uchirib, xayvonlar va qushlarning ovqatlanishiga imkon berishi sababli yarim 

chwlda  qishda  tuyoqlilardan  aqquroy,  qushlardan  bulduruq,  kwk  kaklik  va  boshqalar  qishlashga 

qoladi. Yarim chwlda eng kwp tarqalgan xayvon turi yumronqoziqlar. Ular bilan birga qushoyoqlar, 

sichqonlar, kwrsichqonlar yashaydi. 

Yarim  chulning  wzlashtirilmagan  xududlarida  oqquray,  jeyran,  evvoyi  qwy,  qulon,  chayon, 

qoraqurt  va  boshqa  urgimchaklar  kwp  uchrashadi.Tarpan  ywq  bwlib  ketdi.  Qulon  va  oqquray 

qwriqxonalarda  kwpaytirilmoqda.  Yarim  chwlda  esa  yirqichlardan  buri,  tulki,  oksichqon  bor. 

Qushlardan  esa  oqturg`ay,  yirtqich  qushlardan  advotka,  buluduruk,  tirna  bor.  Bu  zonada  chiroyli 

tuvaloq  yashaydi.  Yarim  chulda  toshbaqa,  kaltakesak,  ilon  va  boshqa  sudralib  yuruvchilar 

uchrashadi. Chayon, falanga va qoraqurt kwp. 



Chwl xayvonlari. Ular quruqchilikka va baland xavo xaroratini, qumli, gilli, toshloq va kebir 

erlarida  yashashga  urgangan.  Airimlari  suvni  juda  kam  talab  qilsa,  airimlari  yoz  issig`idan  qochib 

uyquga  ketadi.  Airim  xayvonlar  esa  kunduzgi  issiqdan  qochib  uyalaridan  chiqmaydi  va  faqat 

kechda faol hayot kechiradi. Qumda yashaydigan xayvonlar esa tez yugiradigan, ranglari qumning 

rangiga uxshash buladi. 


 

50

Shimoliy  chwl  xayvonlari  asosan  yarim  chwlning  xayvonlariga  uxshaydi,  lekin  airimlari 



gina undan farq qiladi, chwlda yumronqoziqlar, qum sichqonlari, qushoyoqlar, yirtqichlardan tulki, 

chiyabwri,  barxan  mushugi  va  boshqalar  yashaydi.  Uchtyurtda  qadimda  qulon,  aqquray  va  jayron 

juda  kwp  bwlgan,  endi  esa  faqat  oxirgi  ikkisi  uchraydi,  ular  kameyib  ketgan.  Chink  atroflarida 

evvoyi  qwy  yashaydi.  Qumli  chullarda  jeyran,  qulon  (Badxizda),  Xongul  (qum  tovug`i), 

xwjasavdogar,  tentakqush,  saksavul  chumchug`i,  chwl  qarg`asi  yashaydi,  qum  chwllari  -  iyratilib 

yuruvchilar  makoni:  toshbaqa,  kaltakesak  juda  kwp.  Kwpchilik  kaltakesaklardan  tanasi  chuziq  va 

ingichka,  qwl-oyoqlari  uzun  qumda  tez  chopishga,  unga  tez  kirishga  moslashgan.  Rangining  qum 

tusida bulishi uni dushmanidan saqlaydi. Kalta quloqli dwmaloqbosh kaltakesak, qum kaltakesagi, 

Urta  Osiyo  agamasi,  quruq  barmoqli  gekkon,  kaltakesaklari  chwlda  keng  tarqalgan. 

Kaltakesaklardan  eng  kattasi  bwz  echkiemar-varak,  uning  uzunligi  1,5  metrgacha  boradi.  U  faqat 

xavo issiq vaqtida yuradi, +15

°

 da tanasi sovuq qotadi, +10



°

 da twnglab qoladi. qum chwlidagi 22 

tur kaltakesakning 13 turi endemik xisoblanadi. 

Ilonlar  qumda  yashovchi  tipik  xayvonlar.  Ular  qumga  birdan  kirib  keta  oladi  va  qumda  tez 

yuradi. Qumli chwlda bug`ma ilon kwp, u endemik, zaxarsiz xisoblanadi. Uzunligi 1 metr, sarg`ish 

va ingichka balandlikga sekiretugin oq jilan, za`xa`rlilerden qum charx (efa) jilani, kobra yaki koz 

aynekli jilan, gurza yaki kok jilan da jasaydi. Kobra, gurza shaqsa adam oliwi mumkin. 

Urta  Osiyo  twqaylarida  xar  xil  xayvonlar  yashaydi,  lekin  tipik  turi  tung`iz,  bug`i,  twqay 

mushugm,  janubiy  twqaylarda  xongul.  Twqaylarda  quyon,  suv  sichqoni,  sichqon,  buri,  qirg`ovul, 

chumchuqda  kwp.  Suvli  erlarda  wrdak,  g`oz,  baliqchi,  sanokus,  flamingo  juda`  kwp  uchraydi. 

Twqayning tipik xayvoni ywlbarsi ywq bwlib ketdi. Ovchilar uni 1948 yili kwrgan. 

Tog`li  wlkalarning  xayvonlari.  Adir  xayvonlari  chwl  xayvonlarida  farq  qiladi.  Kushoyoq, 

yumronqoziqlar,  sug`ur,  dala  sichqoni,  tulki,  buri,  bwrsiq  kwp  uchraydi,  arxar  va  jeyran  xam  bor. 

Kaltakesaklarning xar xili yashaydi. Qushlardan sufitwrg`ay, bwzdan, kwkqarg`a, kaklik juda kwp. 

Tog` quruq dalalarida va chwllaride tulki, buri, sirtlon uchraydi. 

Bargli twqay regionida ayiq, twng`iz, Tyan`Shan` bursig`i uchraydi. Tung`iz 3300 metrgacha 

chiqib boradi. Tog` twqaylari qushlarga boy. 

Jung`oriya Olatog`idagi el`-pixta twqayzorlarida elik, moral-bug`u, silovsin, oqsichqon, Urta 

Osiyo yirtqich laychasi, ayiq yashaydi. 

Subal`p  va  al`p  regionida  Markaziy  Osiyo  tog`  takasi  va  kiyigi,  tog`  qwylari  -  arxar  va  

muflon, qor qoploni, ayiq yashaydi. Bu regionning tipik kemiruvchisi qizil sug`ur. Ular 2000-4500 

m  balandlikda  kolonna  bwlib  yashaydi  va  wz  hayotining  kwp  qismini  uyquda  wtkazadi.  Umuman 

bu  regionda  xayvonlar  kwp  emas.  Iqlimi  sovuq  Urta  Osiyo  tog`larida  qushlarning  500  turi,  sut 

emizuvchilarning 120 turi mavjud. 

Urta Osiyoda yarim chwl va chwllarning wzlashtirilishi, tog` va tog`oldi regionlarida tog`-kon 

sanoatining  rivojlanishi,  buning  oqibatida  ekologik  sharoitning  wzgarishi  va  ovchilik  xwjaligi 



 

51

ishlarida 



qatan` 

tartibning 

bwlmaganligi  natijasida  xayvonot  olamiga  ziyon  etdi.  Kwp 

xayvonlar  kamayib  ketdi.  Bu  xolat  tabiatni,  xayvonot  olamini  muxofaza  qilishni  talab  qiladi.  Bu 



ishlarning amalga oshiriligi uchun Urta Osiyoda 400 dan ortiq qwriqxonalar qwrilgan. 

 

Katalog: lektions -> geografiya -> uzb
uzb -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika

Download 474.47 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling