V a z I r L i g I


Download 3.23 Mb.
Pdf ko'rish
bet9/13
Sana08.12.2019
Hajmi3.23 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

6 9

2.  M .Dyuifaoliyati.
3.  Universal о ‘nlik klassifikatsiya strukturasi.
4.  Universal  о ‘nlik  klassifikatsiya  rivojlanishida  Xalqaro  Hujjatlar 
Federatsiyasining tutgan o ‘mi.
K u t u b x o n a - b i b l i o g r a f i k   k la s s if ik a ts iy a   n a s h r la r i.  O 'z b e k is to n  
R e s p u b l i k a s i   k u t u b x o n a - b i b l i o g r a f i k  k la s s if ik a ts iy a s i
U n iv ersal  0 ‘nlik  klassifikatsiya  Sobiq  Ittifoq  mafkurasiga,  ayniqsa, 
ijtim oiy  -   gum anitar  adabiyotlami  tavsiflashda  to ‘la  javob  bermasligi 
nuqtai n a z arid a n  yangi kutubxona-bibliografik klassifikatsiasini yaratishga 
kirishildi.  “K utubxona-bibliografik klassifikatsiya” (KBK) jadvali tayyor- 
landi va qu y id ag i nashrlarda  chop etildi:
1.  1960—1968-yillarda  K BK  jadvalining  ilmiy  kutubxonalar  ucliun 
m o ‘lja lla n g a n  birinchi to ‘liq nashri 25  ta  (30 ta kitobdan iborat) bosildi.
2.  1970—1 972-yillarda ilmiy kutubxonalar uchun qisqartirilgan varianti
5 ta c h iq ish d a  (7  ta kitobdan  iborat) nashr etildi.
3.  19 7 8 -y ild a ommaviy kutubxonalar uchun bir jildlik nashri bosmadan 
chiqdi.  Ik kin ch i  nashri  L984-yilda nashr etildi.
1988-yil  Toslikentda  “0 ‘zbekiston” nashriyotidan  shu  naslimi  o ‘zbek 
tilidagisi  c h o p  etildi.  1978-yilda Bolalar kutubxonalari uchun yangi nashri 
bosildi.  S h u   kitob  1986-yilda  o ‘zgartirilgan  va  to ‘ldirilgan  holda  ik- 
kinchi  q a y ta   nashr  etildi. 1980-1984-yillarda  viloyat  ktubxonalari  uchun 
m o 'lja lla n g a n  to ‘rtta kitob nashrdan chiqdi.
2004-yil  “O ‘zbekiston  Respublikasi  kutubxona-bibliografik  klassifi- 
katsiyasi” si yaratildi. В archa universal klassifikatsiyalar singari “O 'zbekis­
ton  R espublikasi  kutubxona-bibliografik  klassifikatsiyasi”si  ham  ilm-fan 
rivojlanishining muayyan darajasini aks ettiribgina qolmay,  shu bilan birga 
barcha b o ‘lim larda  respublikamizning milliy xususiyati, mafkura,  siyosat, 
iqtisod va fan la m i rivojlanishidagi jahon tajribalari hamda yutuqlari hisob- 
ga  olinib  tu zilg an.  U  2004-yil  “O ‘zbekistonv nashriyoti  tomonidan  p.f.n., 
prof.  E rgash  Yo‘ldoshev  muharrirligi  ostida b ir  guruh  kutubxonashunos 
olim lar to m o n id an  nashr etilgan.
70

M azkur  jadvalni  tayyorlashda  tuzuvchilar  rus  tilida  1997-yilda 
M oskvada  chop  etilgan  “Библиотечно-библиографическая  классифи­
кация: рабочие таблицы для массовых библиотек” jadvaliga asoslanib, 
undagi  ayrim  xususiyatlam i  saqlab  qolishga  harakat  qilganlar.  M asalan, 
asosiy  yirik  b o ‘lim larning  qatorlari,  ulaming  to ‘ldirilishi,  bo‘lim lam ing 
nom lari,  ulam ing  ketma-ketligi  saqlangan  holda  asosiy  bo‘linishlaming 
mazmuni  nafaqat  o ‘zgargan,  balki  ko‘p  b o ‘limlai,  jumladan  ijtimoiy 
siyosiy  bo‘lim lar  butunlay  yangidan  tuzilgan.  Yaugi  nashrda  namunaviy 
bo‘linishlar  jadvallari  kengaytirilgan,  hududiy,  namunaviy  bo‘linishlar 
jadvallari,  kutubxonachilar  uchun  tuzilgan  uslubiy  ko‘rsatmalar  esa  yan­
gidan ishlanib,  tarix,  siyosat,  iqtisod  va boshqa  ayrim b o ‘limlar butunlay 
o'zgartirildi.
Eng  aw alo,  jadvalda  respublikamizning  m illiy  xususiyatlari,  m illiy 
m afkura o ‘z aksini topgan.
“0 ‘zbekiston  Respublikasi  kutubxona-bibliografik  klassifikatsiyasi” 
ning  falsafiy-metodologik prinsiplari obyektivlik va taraqqiyot, ilm  fan va 
voqelik  hodisalariga  asoslangan.  Bu  prinsiplar  materiya turlari  va  uning 
harakat shakllari klassifikatsiyasiga muvofiq ilm-fanning subordinatsiyasi- 
da qo'yidan yuqoriga, oddiydan murakkabga o ‘tishda o ‘z ifodasini topgan. 
KBK oraliq  k o ‘chuvchi  fanlami,  obyektiv  muayyan  strukturali  darajada 
o‘rganadigan,  fanlam i  ilm-fan  diffensiyasi  va  integratsiyasining  tobora 
kuchayib  borayotgan jarayonlarini  o ‘z  ichiga  oladi.  Hozirgi  davr  uchun 
xos b o ‘lgan ijtim oiy muammolar va qonuniyatlar: jahonda turli sotsial tu- 
zumga  mansub  davlatlam ing tinch-totuv yashashi,  tabiat va inson muam- 
mosi, j ahon raketa-yadro  urushining  oldini olish uchun kurash va boshqa 
masalalar KBKda o ‘z ifodasini topdi.
Unda fondlar tizim igina emas, balki  fanlar o ‘rganayotgan obyektlar ti- 
zimi, iLmiy tushunchalar, muammolar, fanlarga emas, balki ijitmoiy tuzum  
dalillari, voqealari  va muammolari,  amaliy faoliyat  sohalari,  san‘at turlari 
mavjud.  Jadvalda  m atbuot  asarlarining  vazifasi,  ulaming  turi  va  nashr 
shakllari aks ettirilgan.
K o‘pgina  belgilar:  o ‘rganish  obyekti,  tadqiqot  usuli,  bilish  maqsadi, 
obyektning  xossalari,  jarayonlari,  munosabatlari,  hududi,  tarixiy  davri 
va va xokazolar jadvallam ing bo‘lim  va kichik b o ‘limchalarga b o ‘linishi 
uchun  asos  qilib  olingan.  Bo'linishning  yanada  chuqurroq  bosqichlarida 
ba'zan  nomlaming  alfaviti va shu kabilar b o ‘yicha tushunchalaming joy - 
lashuvi qo‘llaniladi.  Shu  bilan  birga  KBKda  o ‘sha  bir  tushunchalaming
71

joylashuvini  belgilar  asosida ta ‘riflash  imkoniyati  ko‘zda  tutilgan bo ‘lib, 
bu esa m atbuot asarlarining mazmunini yanada chuqurroq aks  ettirish im- 
koniyatini beradi.
Ushbu jadval  ommaviy kutubxonalaming fondlarini,  sistemali katalog 
va  kartotekalam i  tashkil  qilish,  shuningdek,  nashriyotlarda  foydalanish 
uchun m o ‘ljallangan b o ‘lib,  uning asosiy vazifasi -  hujjatlarning mazmu­
nini ochib berishdan va ulami bilimning  qaysi  sohasiga oidligini  aniqlash 
va shu tariqa kitobxonning kutubxona fondlaridan foydalanishini mumkin 
qadar yengillashtirishdan iborat. Jadvalning asosiy qatorlari fan tarmoqlari 
bo‘yicha  birlashishi,  bolim lam ing  mantiqiy tuzilishi  bar  bir  b o ‘limning 
boshqa  b o ‘lim lar  bilan  bogiiqligini  k o ‘rsatadi.  Barcha  kutubxonachilik 
jadvallari kabi 0 ‘zbR KBKsi ham  asosiy jadvallar va yordamchi jadvallar 
apparatidan iborat.
Asosiy  jadvallarda  barcha  bilimlar  tartibli  tarzda,  o‘zaro  bog‘liq  ra- 
vishda tuziladi. Asosiy jadvalning har bir bo'lim i  bilim sohasini yoki shu 
sohaga tegishli masalalardan birini aks ettiradi  va u m a’lum shartli belgilar
-   indekslar  bilan  ifodalanadi.  B o ‘limning  nomi  (so‘zli ifodasi)  va 
linin g  
shartli belgisi klassifikatsiyalibo‘linma deb ataladi.
Demak,  klassiiikatsiya  bo'linraasim   quyidagi  sxemada  aks  ettirish 
mumkin:
KBK  jadvalining  indekslari  raqamli  yoki  raqamlar  va  harflar  birik- 
masidan iborat shartli belgilardir.  Masalan:
63.3 (5 0 ‘zb) L 6
Tarixiy muzeylar.  Tarixiyyodgorliklar, ulamihimoya qilish.
63.3
Tarix (Bu bo‘lim  butun  dunyo yoki  bir necha mamlakatning 
tarixigaoid adabiyotlami to‘plash uchun mo‘ljallangan).
(5 0 ‘zb)
O‘zbekiston hududiy bo‘linishi
L 6
Tabiat,  tarix  va  madaniy  yodgorliklami  muhofaza  qilish 
masalalari.  Muzeylar.  Ko‘rgazmalar.  Arxivlar.  (umumiy 
nanamunaviv bo‘liaish)
72

Bu misolda aso siy   b o ‘lim  63.3 b ila n  birgalikda (5  0 ‘zb) raqam  va harfli 
n a ’munaviy b o ‘lin ish   ishlatilgan.  D em ak,  63.3  (5  0 ‘zb)  L  6  indeks  bilan 
bo ‘limning  so‘zli  ifo d a si  (tarix)  b irgalikda  -   klassifikatsiyali  b o ‘linmani 
tashkil qiladi.
Sistemali  k a ta lo g d a   muvofiq 
tarzda  b o ‘limlar,  bo‘linmalar  va 
bo‘limchalar hosil q ilin ad i.  B o‘linm alam ing  mazmunini tushuntirib  bera- 
digan matn keltiriladi. Yuqorida ko‘ rsatilgan  63.3 Tarix boMimining tush- 
untirishida “Bu b o 'l im  butun dunyo  yoki b ir necha mamlakatning tarixiga 
oid  adabiyotlam i  t o ‘plash  uchun  m o T jallan g an”  degan  matn  berilgan. 
Jadvalning  asosiy  q a to rla ri  fan  tarm oqlarining  o ‘zaro  birlashishi,  hamda 
b o ‘limlarning  b o s h q a   b o ‘limlar  b ila n   bogTiqligi  ahamiyatli  ekanligini 
k o‘rsatadi.
KBK ja d v a li
0 ‘zbR KBK ni tuzilish tartibi,  uslubiy ko'rsatmalar
Asosiy jadval b o ‘limlari
Yordamchi jadvallar
JNamunaviy
4bb‘linishlar
Alfavit
predroct
Ilova
ko‘rsatkich
1  2 3 4 5   6 7   8 9
Umumiy
Hududiy
Maxsus
Sotsial tizimlar
namunaviy
namunaviy
namunaviy
namunaviy
bo‘ Linish
bo‘Iinish
bo‘linish
bo‘lin¡slii
K B K  jad v allarin in g   asosiy  q ato ri  arab  raqamlari  bilan  belgilangan  va 
quyidagicha jo y lash g an :
1
Umumilmiy 
-va
 sohalararo bilimlar
2
Tabiiy fanlar
3
Texnika. Texnika fanlari
4
Qishloq xo'jaLigi va o‘rmon x o ‘jaligi
5
Sog‘liqni saqlash. Meditsina fanlari
6/8
Ijtimoiy va guimanitar fanlar
9
Universal mazmunli adabiyotlar
73

K utubxonashunoslik  va  bibliografiyaskunoslik  nazaryasida  va  ish taj- 
ribasida  h u jja tla m in g   klassifikatsiyasi  tushunchasi  deb  aynan  sistemali 
(fan so halari  b o ‘yicha) klassifikaatsiyasiga  aytiladi.
Sistem ali  klassifikatsiyaning  asosiy  hususiyatlari  shundaa  iboratki, 
bunda b a rc h a   bilimlar majmuasi  fan  sohaiarining b o ‘linishiga qarab,  alo- 
hida  b o ‘lim la m i  hosil  qiladi.  B o ‘lim  ichida  yana  kichik  b o ‘linmalar  va 
b o ‘lim chalar  tashkil qilinadi, bu b o ‘limlaming har birida muayyan sohaga 
tegishli  m asalalard an   biriga  doir  kitoblar jam lanadi.  BoMinmalar  ichida 
yanada k ic h ik  b o ‘limchalar hosil qilinadi.
K lassifikatsiyali  bolinm alarga y o ‘naltirgichlar  berilgan,  ayrim holat- 
larda  “q a ra ls in ”  yoki  “shuningdek qaralsin”  degan qisqacha  yozuv  shak- 
lida ham y o ‘naltirgichlar uchraydi, undan keyin indeks  va bir-biriga yaqin 
mavzu b o ‘lim in in g  nomi ko‘rsatiladi.
“Q aralsin”   y o ‘naltirgichi  kerakli  tushunchani  bu  bo‘linm ada  emas, 
balki  boshqa  y o ‘naltirilgan  b o ‘linmadan  qaralishi  kerakligini  ko‘rsatadi. 
Masalan:
65.9 (5  0 ‘ zb) 26  Moliya. Pul muomalasi. Kredit.
M oliya hiaquqi 67.400  (5  0 ‘zb) 2  dan qaralsin.
58  Me^HiJiHHaHMHr aMajimi  cohajiapn.
Sud p six ia triy a si 56.14 dan qaralsin.
Sport m ed itsin asi 75.0  dan qaralsin.
“S h uningdek  qaralsin”  yo ‘naltirgich  esa  bir  tushunchani  boshqa 
bo‘limlar, ru b rik a la r bilan bog‘lanishini ko'rsatadi. Masalan:
66.34 (5 0 ‘zb)  0 ‘zbekiston m ustaqilligi sh aro itida  siyosiy ahvol.
S h u n in g d ek  qaralsin 63.3  (5  0*36) 641  0 ‘zbekistonni mustaqil  davlat- 
ga aylantirish  uchun yo ‘l tutishi.
D em ografiya 60.7 daa qaralsin.
E kologiya  28.081  dan qaralsin.
Sotsial e k o lo g iy a  60.55 dan qaralsin.
K lassifikatsion  bo‘linma  y o ‘naltirgichlar  bilan  bir  qatorda  muayyan 
bo'linraa  m az m u n ig a   qanday  masalalar  kiritilishi  uslubiy  ko‘rsatmalar 
bilan  ham   to ‘ ldriladi.  Bunda  bo‘linmaning  nomi  va  indeksi  quyuq  qora 
shriftda  a jra tib   k o ‘rsatiladi,  y o ‘naltirgichlar  esa  to ‘rtburchak  belgi bilan 
ko‘rsatiladi.
Jad v allam in g  har bir b o ‘linmasiga  alohida boshqalardan  farq  qiluvchi 
indeks  b erilad i.  Hujjatlami  sistemalashtirish  va  sistemali  kataloglami
7 4

tashkil  qilish  ishida  indekslar  muhim  rol  o ‘ynaydi.  Kitoblar  ana  shu  in- 
dekslarga  qarab  kitob  tokchalariga,  kartochkalar  esa  -   katalog  qutilariga 
qo‘yiladi.
Asosiy  bo ‘limda  1  dan  9  gacha  raqamlar  ichida  yirik  bilim  sohalari 
joylashgan.  Birinchi  bo ‘lim  “ 1.  U m um ilm iy  va  sohalararo  b ilim la r” ga 
ajratilgan,  qolgan  barcha  bilimlar  majmui  umumlashtirilgan  sinflarga 
b o‘lingan.  Bu sinflar quyidagilarga birlashtiriladi:
“2.  Tabiiy  f a n la r ”  izchilligi  o ‘rganilayotgan  anorganik,  so ‘ngra  orga- 
nik fanlar materiya harakatining ayrim shakllari shu fanlarning klassifikat- 
siyasiga mosdir.  Bu  izchillik kutubxonashunoslik jadvallarida  ham  tabiiy 
fanlarning ketma-ketligi materiya harakat formasiga munosib ravishda ol- 
dinjonsiz  tabiat,  so ‘ngrajonli  tabiat fanlari joylashgan.  Tabiiy  fanlarning 
asosiy b o ‘linishlari  quyidagicha.
20  Umuman tabiiy fanlar
22  Fizika-matematika fanlari
24  Ximiya fanlari
26  Yer liaqidagi  fanlar
28  Biologiya fanlari
“ 3.Texnika.  Texnika  fa n la ri”  amaliy  bilim  tarmoqlari  o ‘rtasida  ye- 
takchi  bo‘lgan,  insonni jonsiz tabiatga  ta ’sir etuvchi  bilim  sifatida  amaliy 
fanlar boshida  o ‘z  o ‘mini  topadi.  Texnika  fanlarining  asosiy b o ‘linishlari 
quyidagicha:
30  Umuman texnika va texnika fanlari
31  Energetika
32  Radioelektronika
33  Konchilik ishi
34  Metallar texnologiyasi.  Mashinasozlik. Uskunasozlik
35  Ximiyaviy texnalogiya. Ximiyaviy ishlab chiqarishlar
36  Ozic] -  ovqat ishlab chiqarish
37  Yog'och  texnalogiyasi.  Yengil  sanoat  ishlab  chiqarishi.  Fotokino- 
texnika.  Poligrafiya ishlab chiqarishi.
38  Qurilish
39  Transport
Shuningdek, bu b o iim d a   maxsus namunaviy boMinishlar ham  mavjud
Texnologik kichik bo ‘limlarda materiallami detallashtirish uchun max­
sus na ’munaviy bo ‘linishlar:
75

-   1  Nazariy  asboblar.  Tadqiqotlar
-  2 M axsulotni loyihalash
- 3   Xomashyo materiallari. Materialshunoslik
-  4 Korxonalar
-  5 Asbob-uskunalar
-  5 -  05 Asbob  uskiinalarni  avtomatlashtirish
-  6 Ishlab chiqarish jarayonining tashkil etilishi
-  7 Texnik nazorat
-  9 Maxsulot.  Tovarshunoslik
Mashinalar,  apparatlar,  asbob-uskunalar,  inshootlar va  boshqa  quril- 
malar  to'g'risidagi  materia liar  detallashtirish  uchun  maxsus  namunaviy 
bo ‘linishlar:
-  01  Nazariya.  Tadqiqot
-  02 Loyihalash
-  03  M ateriallar
-  04 Detallar, tarmoqlar,  sistemalar
-  05 Avtomatlashtirish
- 0 6  Ishlab chiqarish  texnalogiyasi.  Qnrilish texnalogiyasi
-  07  Sinab k o ‘rish
-  08 Montaj, ishlatish, ta ’mirlash
-  09 Rekonstruksiyalash va modemizatsiyalash
“4.  Q ishloq  xo‘jaligi  va  o‘rm on  xo‘jaligi”  jonli  tabiat  qonunlarini 
q o‘llaydigan,  o ‘simlik  va  hayvonot  olamini  yoritadigan  bilim   sohasidir. 
Uning asosiy b o ‘linishlari quyidagicha:
40  Qishloq x o ‘jaligining tabiiy-ilmiy va texnikaviy asoslari 
41/42  O ‘simlikshunoslik
43 
0 ‘rm on xo'jaligi
44 
0 ‘sim likni himoya qilish 
45/46  Chorvachilik
47 
Ovchilik x o ‘jaligi.  Baliqchilik xo'jaligi
48 
Veterinariya
“5.  Sog‘liq ni  saqlash.  M editsina  fa n la ri”  b o ‘limining  asosiy 
b o ‘linishlari quyidagicha:
51 
S o g iiq n i saqlashning taskkil etilishi.  Gigiena.  Epidemiologiya
76

52 
Umumiy patologiya. Meditsina virusologiyasi, mikrobiologiyasi va 
parazitologiyasi.  Farmakologiya 
53/57  Klinik meditsina 
58 
M editsinaning amaliy tarmoqlari 
“ 6/8.  Ijtim o iy -g u m an itar  fa n la r”  bo‘limi  kata  bo‘limlardan  biri 
bo‘lib,  bu bo‘lim ning asosiy bo‘linishlari quyidagicha:
60 
Umuman ijtimoiy fanlar
60.5 
Sotsiologiya
60.6 
Statistika
60.7  Demografiya 
63 
Tarix
65 
Iqtisod.  Iqtisodiy fanlar
66 
Siyosat.  Siyosiy  fanlar
67 
Davlat va huquq. Yuridik fanlar 
70/79  Madaniyat.  Fan.  M aorif
80/84  Filologiya fanlari.  Badiiy adabiyot
85 
San’at
86 
Din
87 
Falsafa
88 
Psixologiya
Ushbu  bo‘limda,  shuningdek,  ayrim  boiim larga  taalluqli  maxsus  na- 
munaviy b o iin ish la r ham mavjud.
“ 9.  U niversal 
m azm undagi  ad ab iy o tlar”  bo‘limining  asosiy 
bo‘linishlari quyidagicha.
91 
Bibliografik qo‘llanmalar
92  M a’lumotnoma nashrlar
93 
Seriyalar.  To'plam lar 
95 
Serial nashrlar 
N ainunaviy  b o ‘lin ish lar9
Namunaviy b o ‘linish yordamchi jadvallam ing bir bo‘limi b o ‘lib, namu- 
naviy  bo‘linishlar o ‘z navbatida Umumiy namunaviy bo‘linishga (UNB); 
Xududiy  namunaviy  bo'linishga  (XNB);  Maxsus  namunaviy  bo'linishga 
(MNB);  Sotsial tizim lar namunaviy bolinishiga (STNB) ajratiladi.

O ‘zbekiston  Respublikasining  Kutubxona-bibliografik  klassifikatsiyasi:  Ommaviy 
kutubxonalar uchun jadval. Toshket: Istiqlol, 2003. 8— 16-betlar.
77

U m um iy  nam unaviy  b o ‘linishlarning  jadvali  tematik  fan  tarixi;  il- 
miy  va  m adaniy  aloqalar  va  formal-bibliografik  qo‘llanmalar,  m a’ulmot 
nashrlari; to‘plam lar va  hokazo b oiinishlariga ega.  UNB kiril alfavitining 
kichik harflari  bilan  belgilanadi.  U  asosiy takrorlanadigan  bir xil  tushun- 
chalami:  nashm ing  shakli,  turi,  kim lar uchun  m oijallangani  va  shu kabi 
ikkinchi darajali belgilami  aks ettirishda qoilaniladi. Masalan:
“v”   fanning  falsafasi  va  uslubiyetlari  (metodologiyasi)
  —  har 
bir sohada farming falsafasi va uslublari uchun qoilaniladi.
Nam unaviy boiinishning mazmuni bilan asosiy bo‘lim tushunchasi bir 
xil b o ig a n  holda umumiy namunaviy b o iin ish  qoilanilm aydi.
Masalan: 
“88v — Psixologiya falsafasi 

  tushunchada, ,,v -  fanning fal­
safasi“ nam unaviy b o iin ish   shu  87  falsafa  b o iim id a q o ila n ish i  mazmu- 
nan to ‘g ‘ri kelmaydi.
“ v 6” Izlanishning um umm illiy usullari
Masalan: 
60.7 (5  0  ‘zb)  v  6  “O ‘zbekiston  aholisini harakat shakllarini 
statistik usullar bilan izlanishi 

 tushunchasi quyidagi indeks bilan ifodala- 
nadi: 
60.7  -   Демография
(5 О ‘zb) —  О ‘zbekistonning та ’muriy bo ‘linishi 
“v 6 ” —  Izlanishning umummilliy usullari (UNB)
“g 
"fanning tarixi.  Fan arboblari.
Bu UNB ilm iy kashfiyotlar va ixtirolar tarixiga doir  adabiyotlarini yor- 
itish uchun har bir sohada qoilaniladi.
22.6 g  A stro nom iya tarixi
Lekin,  m a iu m   mavzu uchun  asosiy b o iim d a mustaqil  indeks  mavjud 
b o isa , unda namunaviy b o iin ish  qo‘  llanilmaydi. Masalan:
74.03  X alq  m aoriflning  ta rix i  indeksiga ham   “ g  ” 
-   fa n n in g 
tarixi 
tushunchasi q o ‘shilmaydi.
“g”
  UNB  biror  b o iim d a   ilm-fan  arboblari  to ‘g ‘risidagi  adabiyotni 
ajratib  k o ‘rsatishda  keng  qoilaniladi.  Qaysi  sohaga  tegishli  b o isa ,  shu 
b o iim n in g  o ‘zida k o ‘zga k o ‘ringan arbobning familiyasi asosiy indeks bi­
lan birga  “g ” ishorasi yoziladi. Masalan:
5g 
(5  0 ‘zb)  Ibn Sino
“5 ’’M editsina bu erda asosiy b o iim  indeksi  “ g  ” fan arbobi (
'UNB)
(5  0 ‘zb)
 M arkaziy Osiyo hududiy namunaviy boiiuishi.
78

Boshqa misol: 
22.  14 g   (5  0 ‘zb) A l —  Xorazmiy 
“ya 
1 ” —
  darslik,  q o ila n m a
“va 7 ” 
UNH
  lar ichida kengroq ishlatiladi.  Masalan:
Kutubxona  kataloglari darsligi  78.37ya73
  indeksini oladi.  Bu erda: 
78.37—  Kutubxona  kataloglari
ya  73 —  Oliy o ‘quv yurtlari uchun  darslik
 ekanini bildiradi.
H u d u d iy   n a m u n a v iy   b o ‘lin ish lar  indekslanadigan  mavzuning 
hududiy  chegarasini  aniqlash  uchun  qoilaniladi.  Hududiy  namunaviy 
boiinishning shartli  belgisi  sifatida kichik qavslar ichiga olingan  0  dan  9 
gacha  raqamlar ham da kiril alfavitining harflari qabul qilingan.
HNB  jadvallarda  er  yuzi  hududi  va  akvatoriyasiga  mansub  b o ig a n  
barcha  joylar  ko‘rsatiladi.  HNB  jadvallam ing  deyarli  barcha  asosiy 
b o iin ish lari  fizik-geografik  belgi  bo'yicha  ajratilgan:  butun  dunyo  (Er 
sharini, unda m av ju d  hamm a narsalar bilan Em i anglatadi), dunyo qit’alari 
(quruqlik),  Dunyo okeani, Dunyo qit’alari  an‘anaviy izchillikda — Evropa, 
Osiyo, Afrika,  A m erika,  Okeaniya bilan Avstraliya tarzida joylashtirilgan. 
HNB  dunyoning hozirgi siyosiy xaritasini aks ettirishadi. Kattgaligi va ijti- 
moiy  tuzumidan  qatiy nazar, hamma mamlakatlar nomlariga qarab dunyo 
qit‘alari  doirasida o ‘z nomlari alfaviti va hududiy boiishlari mamalakatlar 
doirasida o ‘z nom larining alfaviti  bo‘yicha joylashgan.
(4) 
Evropa 
(4 Avs) Avstraliya 
(4 Alb)  Albaniya
M aium ki,  o ‘zbek  xalqining  avlod-ajdodlarini  o ‘tmishi  bilan  b o g iiq  
b o ig a n   tarixiy  davri  Markaziy  Osiyo  tarkibida  o ‘rganildi.  Jadvallarda 
Osiyoning  shartli  belgisi  (5) raqami bilan ko ‘rsatilsa, unga mamlakatlami 
boshlang‘ich harflarini  ko‘rsatish y o ii  bilan  kerakli  indeks  hosil  qilinadi. 
Nasalan: 
(SIrq)  Iroq,  (5 Ern)  Eron

(5  Qoz)  Qozog'iston
 va h.k.  shu qoi- 
dadan kelibchiqib O ‘zbekistonning hududiy belgisi 
(5 0 ‘zb)
 deb yoziladi.
M axsus  n a m u n a v iy   b o iin is h la r jadvalning  ayrim  boiim lari  uchun 
rnoljallangan.  M NB  lar  bilim  sohasini  detallashtirish  uchun  ishlatiladi. 
Shartli belgisi  défis — raqam  bilan birga ishlatiladi. Bu namunaviy b o iin ish  
jadvalning  m o ija lla n g a n   boiim idagina  qoilaniladi,  ammo  boshqa 
b o iim la rd a o ‘ z aham iyatini y o ‘qotadi.
79

Bu  nam unaviy  b o iin ish  jadvalning  m oijallangan  b o ‘limidagina 
qoilanilishi  m um kin,  ammo  boshqa  b o iim lard a  o‘z  ahamiyatini  y o ‘qo- 
tadi.  Masalan,  O ‘simlikshunoslik  b o iim id a   qoilatiiladigati 
-2  qishloq 
xo ‘jalik  o ‘simliklarining  turlari yoki  gruppalarining  biologiyasi.
  Boshqa 
boiim da, aytaylik, 46. M axsus  chorvachilik b o iim id a  
-2
 qishloq x o ‘jalik  
bo‘limidagi m azm unini y o ‘qotadi  va butunlay boshqacha nomlanib,
-2 Qishloq xo ‘jalik, chorvachïlikning turlari yoki gruntlarining biologi­
yasi
 degan m a’noni  anglatadi.
Indekslanadigan  asaming  mazmunini yoritishda bir nechta namunaviy 
b o ‘linishlardan  foydalanish  zarur  bo‘lsa,  ular  quyidagi  ketma-ketlik  bi­
lan  belgilanadi:  aw a llo   asosiy  indeks,  undan  keyin  maxsus  namunaviy 
bo‘linish, undan keyin hududiy namunaviy bo'linish q o ‘shiladi.
Masalan:
47.2 -4
Baliqlarni boqish va saqlash  tushunchasida
47.2
Baliqchilik
-4
Boqish  va saqlash
  (MNB)
47.2 -4 (5 0 ‘zb)
O ‘zbekistonda  baliqlarni  hovuz  sharoitida  boqish  va 
saqlash
47.2
Baliqchilik
-4
Boqish  va saqlash
  (MNB)
(50‘zb)
0 ‘zbekiston
  (HNB)
Maxsus  nam unaviy b o iin ish la r  asosiy jadvallam ing  faqat  bir  nechta 
bo'lim lari uchun ishlangan va faqat shu b o ‘lim mazmunini yanada xususiy 
tushunclialar jiliatid an  kengaytirib  ko'rsatish uchun qo ‘llanadi.  MNB jad- 
valning quyidagi bo'lim lari uchun  ishlangaa:
3. T ex nik a b o ‘limida  2 xil;
42 M axsus  o ‘sim likshunoslik;
46 M axsus  chorvachilik;
63 Tarix;
65. 2/4  M ax su s v a  sohali  iqgisod;
81  T ilshunoslik;
84  B adiiy  a d a b iy o t  kabi  boiimlarda  maxsus  namunaviy  bo'linishlar 
mavjud.
Katalog: Elektron%20adabiyotlar -> 78%20Кутубхонашунослик%20иши -> Кутубхона%20ишига%20доир%20адабиётлар
Elektron%20adabiyotlar -> IM. M. Vaxitov, sh. R. M irzayev I q I s m. M e ’ morf hilik tarixi
Elektron%20adabiyotlar -> I oism. M e ’ m o r c h IL ik tarixi 0 ‘zbek3ST0n respublikasi oliy va
Elektron%20adabiyotlar -> Milliy manaviyatimiz asoslari. Imomnazarov M.pdf [Abdulloh ibn Abu Avona Shoshiy]
Elektron%20adabiyotlar -> Sa id a h b o r bulatov asrol m u xto ro V g a n c h k o r L i k
Elektron%20adabiyotlar -> Namangan davlat universiteti
Elektron%20adabiyotlar -> Binolar zilzilabardoshligi. Rahmonov B, Siddiqov M.pdf [Abdurasulboy madrasasi]
Кутубхона%20ишига%20доир%20адабиётлар -> Erkin axunjanov kutubxonashunoslik, arxivshunoslik, kitobshunoslik

Download 3.23 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling