Va selekciya


Download 12.32 Mb.
Pdf просмотр
bet17/41
Sana15.12.2019
Hajmi12.32 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   41

xromosomaviy irsiyat deb  ataladi.

Genetik tadqiqotlarning  rivojlanishi natijasida  irsiyat birligi bo‘lgan 

genlar  yadrodan  tashqarida  hujayra  sitoplazmasi  organoidlarida  ham 

qisman  joylashganligi  aniqlandi.  Sitoplazmada  joylashgan  genlar 



plazmogenlar  va ularning  yig ‘indisi  plazmotip  deb  ataladi.

Plazmogenlar  orqali  belgilarning  irsiyati  va  irsiylanishini  sitop­



lazmatik  -   xromosomadan ■ tashqari  irsiyat  deb  ataladi.  Sitoplazma 

organoidlari  yuqorida ta’kidlangan  uchta xususiyatdan  faqat ikkitasigagina 

(1  va 2) ega.  Sitoplazmatik hamda yadroviy (xromosomaviy) irsiyatlaming 

o ‘xshashlik va  farqlari:

1.  Sitoplazmatik  va  yadroviy  irsiyatlam ing  moddiy  asosini  DNK 

molekulasi  tashkil  etadi.  M oddiy  asosda  quyidagi  tafovutlar  kuza- 

tiladi:

a) yadroda DNK xromosomalar tarkibidagi murakkab nukleoproteidlar 



holatida  bo‘ladi,  sitoplazmada  esa  DNK  kichik,  erkin  holatda  ko‘proq 

halqasimon  shaklda  bo‘lib,  ular  xromosoma  tushunchasiga  butunlay 

to‘g ‘ri kelmaydi;

b)  yadrodagi  xromosomalar  soni  turg‘un,  organizm turiga xos  bo'ladi. 

Sitoplazmada esa o ‘zida DNK tashuvchi  organoid  (plastida,  mitoxondriya, 

sentriola)  lar har qaysisining  soni nisbatan ko‘p va doimo  o‘zgarib turadi.

2.  Yadrodagi  xromosomalar  va  sitoplazmadagi  organoidlar  irsiyat 

uchun  muhim  bo‘lgan  xususiyat  o ‘z-o‘zidan  bo‘linib  ko‘payish  xususiya-



163

tiga  ega.  Ammo  bu  xususiyatning  namoyon  bo‘lishida  ham  ular  orasida 

katta tafovut mavjud.

Hujayralarning bolinib ko‘payishidan hosil bo‘lgan yangi hujayralarga 

boshlang‘ich hujayra  yadrosidagi  xromosomalar teng va turg‘un  miqdorda 

taqsimlanadi.

Sitoplazma  organoidlari  csa  yangi  hujayralarga  aniq  bir  xil 

bo‘linmaydi.  Organoidlar  yangi  hujayralarda  mustaqil  bo‘linib  ko‘payib 

turadi.


3.  Xromosomalar  qayta  tuzilishlari  bilan  bog'liq  ayrim  salbiy 

o‘zgarishlarni  yadro  tuzata  olmaydi.  Shuning  uchun  xromosomadagi  bu 

o‘zgarishlar kelgusi  avlodlarga berilib boradi.

Sitoplazmadagi  jarohatlangan,  ko‘payish  xususiyatini  yo‘qotgan 

organoidlarning 

o‘rni  jarohatlanmagan 

organoidlarning  ko‘payishi 

hisobiga to‘ldirib boriladi.

4.  Aksariyat  organizmlarda  jinsiy  ko‘payish  jarayonida  zigotaga 

sitoplazma  onalik  jinsiy  hujayrasi  orqali  o ‘tadi.  Sitoplazma  bilan  birga 

uning  irsiyatga  aloqador  organoidlari  ham  zigotaga  onalik  gametasi 

ishtirokida beriladi.  Shuning uchun  sitoplazmatik irsiylanish  ona organizm 

orqaligina  amalga  oshadi.  Buni  isbotlash  uchun  ota-ona  organizmlarini 

retsiprok  ($   A x 6*  B;  $  

A)  chatishtirib  olingan  duragaylar  qiyosiy 

tahlil  qilinadi.

5.  Xromosomaviy  irsiyat  va  irsiylanishni  ta’min  etuvchi  poligenlar  va 

ulaming  o‘zaro  ta’sir  qilgan  holda  faoliyat  ko‘rsatish  tiplari  mukammal 

o‘rganilgan.  Organizm  hayotida  yadroviy  irsiyat  hal  qiluvchi  ahamiyatga 

ega  ekanligi  isbotlangan.  Bundan tashqari xromosomalar  genotipi  m a’lum 

darajada  sitoplazmatik  genlaming  ham  faoliyatini  boshqarish  vazifasini 

bajarishligi  ko‘rsatilgan.



V1II.3.  Sitoplazmatik  irsiyatning  moddiy asoslari

Hozirgi  zamon  genetika  fanining  daiillariga  binoan  hujayra  sitop­

lazmatik  irsiyatga oid ikkita muhim funksiyani  bajaradi:

•  xromosoma  genlarining  genetik  dasturi  sitoplazmada  uning 

strukturaviy  qismlari  ishtirokida  ribosomalarda  oqsil  sintez  qili- 

nishi  orqali  amalga oshiriladi;

164


•  sitoplazma va uning  organoid  (plastida,  mitoxondriya  va kinetoxor - 

sentromera)larining  o‘zida  genetik  axborotni  tashuvchi  DM К 

molekulalari  mavjud.

Ularni  xromosoma  DNKsidan  farq  qilish  uchun  plazmogen  DNKsi 

deb  ataladi.  Plazmogen  DNKlarida  joylashgan  genlami  plazmogen 

deb,  uning  yig‘indisini  esa  -   plazmon  deyiladi.  Hujayra  sitoplazmasida 

bulardan  tashqari  ко‘chib  yuruvchi  genlar  ham  mavjud  ekanligi 

aniqlangan.  Ular  sitoplazmada  erkin  holatda,  b a’zan  xromosomaga 

birikkan holda faoliyat ko‘rsatadi.

Plazmogen  DNKsi  o‘zining  tarkibi,  nisbatan  kichikligi,  ko‘pincba 

halqa  shaklida  bo‘lishi  bilan  xromosoma  DNKsidan  kuchli  farq  qiladi 

va  ko‘proq  prokariot  organizmlar  DNKsiga  o ‘xshash  bo‘ladi.  Bundan 

tashqari  plazmogen  DNK  si  xromosomadagi  DNKdan  farqli  o ‘laroq, 

nukleoproteidlar hosil qilmasdan  sof holda bo‘ladi.

Plazmogen  DNKsi  plazmidlar,  episomalar  va  simbiontlar  shaklida 

faoliyat ko‘rsatadi.



Plazmidlar  -   plazmogenlaming  bir  xili  bo‘lib,  u  plastidlar  va 

mitoxondriyalar  tarkibidagi  plazmogen  DNKsining  m a’lum  bir  struk- 

turaviy  qismi  sifatida  ushbu  organoidlaming  irsiylanadigan  belgilarining 

moddiy asosi  bo‘lib hisoblanadi.



Episom alar  -   sitoplazmada  erkin  holda  b o ‘luvchi  plazmogen 

DNK  m olekulasidan  iborat.  Ular haqiqiy  plazmogen  toifasida  faoliyat 

ko'rsatadilar.  Episomalarning  o ‘ziga  xos  xususiyatlaridan  biri  - 

ular  o ‘z  faoliyatining  m a’lum  bir  davrida  xromosomalarga  ulanib 

olgan  holda  xromosomaviy  irsiylanishda  ham  ishtirok  etishligidir. 

Episom alarning  ко ‘chib  yurishi  bir  necha  marta  takrorlanishi 

m um kinligini  hisobga  о lib,  ularni  ко‘chib  yuruvchi  genlar  deb  ham 

yuritiladi.

B a’zi  bir  organizmlar  hujayrasiga  tashqaridan  o‘zining  tarkibida 

begona  DNK  bo‘lgan  virus  kabi  genetik  birlik  kirib,  uning  plazmidlariga 

ulanadi.  Ular  sitoplazmatik  axborot  tariqasida plazmid bilan  birga  kelgusi 

avlodlarga  sitoplazmatik irsiylanadi.  Ularni  simbiotik yoki  endosimbiotik 



plazmogenlar deb yuritiladi.

Hujayra 


sitoplazmatik 

elementlari 

tomonidan 

boshqariladigan 

irsiylanish  va irsiyat qonuniyatlari kam o‘rganilgan.

165


Ammo,  bor  dalillarga  asoslangan  holda  sitoplazmatik  irsiylanishning 

quyidagi qonunlari  aniqlandi:

•  kelgusi  avlodlarga belgilarning ona tomonidan uzatilishi;

•  ajralishning qat’iy miqdor qonuniyatlarining yo‘qligi.

Sitoplazmatik  irsiylanishning  qonunlaridan  quyidagi  sitoplazmatik

irsiyat qonunlari kelib  chiqadi:

•  belgilar nazorat qilinishining diskretligi;

•  plazmogenlar sonining nisbatan  doimiy  cmasligi;

•  aynan o‘xshash plazmogenlarning ko‘pligi.

Yadroviy 

(xromosomaviy) 

va 


sitoplazmatik 

irsiylanishning 

qonuniyatlarini  o ‘rganish  natijasiga  asoslanib,  organizmlar  irsiyatining 

genetik  asoslari tizimini quyidagicha izohlash imkonini beradi.



Idiotip 

(um um iy  ■< 

genotip)

*

-------------------------



Y adroviy 

(xrom oso­

m aviy) 

irsiyatning 

m odd iy  aso si

G enom

G enotip

X rom osom a

D N K si

Xrorfio-

som aviy

genlar

Sitoplazma­

tik  irsiyatning 

m oddiy  asosi

Plaz-

mon

Plazmo-

tip

Sitoplazma  va 

organoidlari 

D N K   si

Plazmo­

genlar

Shunday  qilib,  sitoplazmatik  irsiyat  genetikasi  sohasida  amalga 

oshirilgan tadqiqotlar natijasida quyidagilar aniqlandi.

Organizmlardagi  sitoplazmatik  irsiyatning  moddiy  asosi  -   plazmogen 

DNK si va unda joylashgan plazmogenlar hisoblanadi.

Plazmogenlar 

sitoplazmaning 

organoidlari 

-  

plastidalar, 



mitoxondriyalar  tarkibida  plazmida  hamda  episoma  holida,  sitoplazmada 

endosimbiontlar  va  ko‘chib  yuruvchi  genlar  shaklida  nisbatan  turg‘un 

holatda faoliyat ko‘rsatadilar.

Eukariot  organizmlaming  plazmogen  DNK  molekulasi  xromosoma 

DNK  siga  nisbatan  solishtirib  bo‘lmaydigan  darajada  kichik  bo‘lib,  ular 

prokariotlamikiga  o‘xshash  erkin  holatda  halqasimon  ko‘rinishga  ega 

bo‘ladi.

Sitoplazmaning  irsiyatga  aloqador  organoidlarida — plastida va  mito- 

xondriyalarda  ulaming  tarkibidagi  plazmogen  DNK  si  negizida  ham 

166


replikatsiya,  transkripsiya  va  oqsil  sintezi  jarayonlari  bo‘lib  turishligi 

isbotlandi.

Sitoplazmaning  plazmogen  DNK  si  joylashgan  organoidlaming 

soni  ko‘p  bo‘ladi,  lekin  bu  ko‘rsatkich  doimiy  bo‘lmay,  ulaming 

bo‘linib  ko‘payishlari  va  m a’lum  qismining  nobud  bo‘lishlari  natijasida 

organoidlar  soni  o‘zgarib  turadi.  Yadroning  xromosoma  DNK  si 

joylashgan  xromosomalar  soni  doimiy,  turg‘un  bo‘ladi.  Shuning  uchun 

ham  xromosoma  genlarining  irsiylanishida  muayyan  qonuniyatlar 

kuzatiladi.  Plazmogenlaming  irsiylanishida  esa  turg‘un  qonuniyatlar 

namoyon  bo'Imaydi.

Aksariyat  organizmlarda  jinsiy  jarayon  natijasida  hosil  b o ‘ladigan 

zigotaga  sitoplazma  faqat  onalik  jinsiy  hujayrasi  orqali  o ‘tganligi 

sababli  sitoplazmatik  irsiylanish  ona  organizmi  orqali  amalga 

oshiriladi.

Faqat ba’zi  organizmlar (masalan, yorongul  o‘simligi)  dagina  zigotaga 

sitoplazma  kamroq  bo‘lsa  ham  otalik  jinsiy  hujayrasi  orqali  o ‘tishligi 

kuzatilgan.  Bunday  holatda  sitoplazmatik  irsiylanish  ham  ona,  ham  ota 

(qisman)  organizmlari  orqali  amalga oshiriladi.

Yadro  va  sitoplazma  geijlari  faoliyatini  qiyosiy  tadqiq qilish natijasida 

quyidagilar aniqlandi:

•  organizmlar belgi  va xususiyatlarining  irsiyati,  irsiylanishini  ta’min 

etuvchi  aksariyat  genlar  yadroda,  aniqrog‘i,  xromosomalarda 

joylashgan.  Shuning uchun ham xromosoma genlarining  strukturasi 

va  funksiyasini tadqiq qilish genetikaning eng muhim vazifalaridan 

hisoblanadi;

•  organizmlar 

hujayrasining 

sitoplazmasida  va  uning 

ayrim 

organoidlarida  ham  organizm  genlarining  bir  qismi  joylashgan. 



U lar  qisman  avtonom  faoliyat  ko'rsatadilar.  Lekin  ularning 

aksariyatidagi  faoliyat xromosoma genlari tomonidan, hattoki,  ba’zi 

belgilar  ham  plazmogenlar,  ham  xromosoma  genlari  tomonidan 

boshqariladi;

•  keyingi  yillarda  sitoplazmatik  irsiyatni  tadqiq  qilishga  e’tibor 

yuqori  darajada  kuchaydi,  chunki  plazmogenlar  strukturasi  va 

funksiyasini  o‘rganish  sohasidagi  erishilgan  quyidagi 

yutuqlar, 

yaratilgan  metodlar  genetikaning  eng  muhim  yo‘nalishlaridan  biri

167


bo‘lgan  molekular  genetika,  genetik  injeneriya  va  biotexnologiyani 

rivojlantirish  uchun  zarur  boigan  eng  muhim  omillardan  biriga 

aylandi;

sitoplazmada  plazmida,  episoma,  endosimbiont  plazmogenlarning 

ochilishi;

plazmidalarning  xromosomaning  ayrim  genlarini  o'ziga  biriktirib, 

uni  tanlangan  resipient  hujayra  genomiga  o‘tkazishi  mumkin 

ekanligining  ochilishi;

sitoplazmatik  irsiyat  qonunlari  metodlarini  molekular  genetik 

tadqiqotlarda  qo‘llash  genetik  injeneriyaning  samaradorligini 

oshirishda beqiyos  ahamiyatga ega.


IX   bob.  IRSIYATNING  MODDIY ASOSI -   NUKLEIN 

KISLOTALARINING  STRUKTURASI VA FUNKSIYASI

Molekular  genetika  organizmlar  irsiyati,  irsiylanishi  va  o ‘zgaruv- 

chanligining moddiy  asosi  bo‘lmish nuklein kislotalari  (DNK va  RNK)  va 

oqsil  kabi  biopolimerlaming  strukturasi,  funksiyasi  hamda  biosintezining 

molekular  asoslarini  tadqiq  qiladi.  Olingan  dalillarga,  aniqlangan 

qonuniyatlarga  asoslanib,  irsiy  axborot  birligi  bo‘lmish  genlaming 

biokimyoviy  tuzilishi,  funksiyasi,  ular  faoliyatining  regulatsiyasi  hamda 

biosintezining  molekular  asoslari  haqida  ta’limot  yaratadi.  Bundan 

tashqari  molekular  genetika  organizm  genlari  yig‘indisi  bo‘lmish  genetik 

axborotning  kelgusi  avlodlarga berilishi  va realizatsiya qilinishi  davomida 

sodir  bo‘luvchi  molekular-genetik  jarayonlar  qonuniyatlarini  kashf etadi. 

Molekular  genetika  ushbu  qonunlarga  asoslanib,  genetik  injeneriya  va 

biotexnologiyaning nazariy  asoslarini  ishlab  chiqadi,  samarali  metodlarini 

yaratadi  va amaliyotga tatbiq  qiladi.  Molekular  genetika umumiy  genetika 

va  molekular  biologiya  negizida  tashkil  topdi.  U  o‘zining  tadqiqotlarida 

genetika,  biokimyo,  biofizika,  matematika  va  kibemetika  fanlari 

metodlariga  tayanadi.  Genetika  tarixida  1953-yil  biolog  J.  Uotson,  fizik 

F. Krik  tomonidan  DNK  molekulasi  strukturasining  aniqlangan  va  uning 

modeli  yaratilgan  yil  molekular  genetika  fanining  barpo  etilgan  sanasi 

hisoblanadi.



IX.1.  Nuklein  kislotalar funksiyasining  kashf etilishi

IX.1.1.  DNK molekulasi funksiyasining  kashf etilishi

Nuklein  kislotalari  (NK)  shveysariyalik  olim  F. Misher  tomonidan 

1869-yilda  kashf etilgan  edi.  Lekin  bu  kashfiyotning  ahamiyati  uzoq  vaqt 

tushunilmadi,  yetarli  baholanmadi.  Faqat  XX  asming  birinchi  yarmidan 

boshlab  dunyo  biologlari  organizm  belgilarining  irsiylanishini  qanday 

kimyoviy  modda  ta’min  etadi  degan  masalani  atroflicha  muhokama 

qila  boshladilar.  1924-yilda  nemis  biologi  R. Felgen  Misher  kashf  etgan 

nuklein  kislotalari  xromosomalarda  joylashganligini  aniqladi.  Shu  vaqt-



169

gacha  klassik  genetika  sohasidagi  G. Mendel  (1865),  T. Morgan  (1911) 

va  ulaming  izdoshlari  amalga  oshirgan  tadqiqotlar  natijasida  irsiyat 

birligi  genlar  ekanligi  va  ular  xromosomada  joylashganligi  haqidagi 

ta’limot  yaratilgan  edi.  Keyinchalik  hujayra  yadrosi  DNK  va  oqsillardan 

tashkil  topganligi  aniqlandi,  Bayon  ctilgan  dalillarga  binoan  DNK,  genlar 

xromosomada  joylashgan.  Lekin  bu  dalillarga  asoslanib,  o ‘sha  davrda 

gen  tushunchasi  bilan  DNK  molelculasi  orasida  bog‘liqlik  borligi  DNK 

genlaming  moddiy  asosi  ekanligi  haqida  mantiqiy  xulosaga  kelinmadi. 

Chunki  DNK  molckulasining  funksiyasi,  irsiyatdagi  ahamiyati  hali 

aniqlanmagan  edi.  Bundan  tashqari  xromosoma  tarkibida  DNK  dan 

tashqari  dcyarlik  60%  miqdorda  oqsil  moddalari  mukammalroq  tadqiq 

qilingan,  ular  polifunksional  moddalar  ekanligi  aniqlangan  edi.  Shuning 

uchun  ham  dastlab  irsiyat  moddasi  oqsil  molekulalaridan  tashkil  topgan 

degan  gipoteza  taklif  etildi.  Rus  olimi  N. K.  Kolsov  1935-yili  o‘zining 

«Irsiy  molekulalar»  degan  asarida  irsiyatning  moddiy  asosi  oqsil 

molekulalari  degan  gipotezani  mukammal  bayon  etdi.  Fanda  to‘plangan 

boy  yangi  dalillar  ta’sirida  bu  gipotezaning  o‘miga  irsiyatning  kimyoviy 

asosi  DNK  molekulalari  ekanligi  haqidagi  gipoteza  shakllana  boshladi. 

DNK  molckulasining  strukturasi,  funksiyasi  va  irsiyatning  molekular 

asoslari  sifatidagi  roli  ko‘p  yillardan  keyin,  XX  asming  o ‘rtalariga 

kelib  kashf  etildi.  Endi  biz  bu  buyuk  kashfiyotning  ochilishini  ta’min 

etgan  ilmiy  tadqiqotlarning  asosiylari,  jumladan, 

bakteriyalardagi 

transformatsiya,  transduksiya  hodisalarining  ochilishi  hamda  viruslarda 

olib borilgan ba’zi tajribalar natijasi bilan  tanishamiz.

Transformatsiya  hodisasining  kashf  etilishi.  Transformatsiya 

deb  tashqaridan  hujayra  ichiga  kiritilgan  -   begona  DNK  molekulasi 

ta’sirida  organizmlar belgi  va xususiyatlarining  irsiy  o‘zgarishiga  aytiladi. 

Transformatsiya  hodisasi  1928-yilda  ingliz  olimi  Griffit  tomonidan 

kashf  ctilgan.  U  o‘zining  bu  sohadagi  tajribasi  uchun  biologik  obyekt 

sifatida  pnevmokokk  bakteriyasi  (Diplococcus  pneumoniai)  ning  ikkita 

o ‘zaro  keskin  farq  qiluvchi  shtammlarini  qabul  qildi.  Ulaming  birinchisi 

S-shtammi  virulent  shtamm  hisoblanadi.  Chunki  u  odamlarda  og‘ir 

o‘pka  shamollashi  (pnevmoniya)  kasalini  tug‘diradi.  Ulaming  ikkinchisi 

R-shtamm  deyilib,  u  avirulent  hisoblanadi.  Chunki  ular  pnevmoniya 

kasalini keltirmaydilar.

Pnevmokokkning S- va R-shtammlarini bir-biridan tashqi ko‘rinishidan 

ham  ajratish  mumkin.  Virulent  S-shtammga  mansub  pnevmokokklar

170


hujayra  qobig‘i  kapsula -   qalin  shilliq  modda  bilan  qoplangan.  Avirulent 

R-shtamm  bakteriyalari hujayra  qobig‘i  yupqa,  g‘adir-budir  bo‘lib,  ularda 

kapsula  bo‘lmaydi.  Pnevmokokk  shtammlarining  virulentligini  o‘rganish 

uchun  biologik  obyekt  sifatida  sichqonlarning  bitta  inbred  liniyasi  qabul 

qilindi.  Tajriba  to‘rtta  variantda  rejalashtirilgani  uchun  sichqonlar  to‘rtta 

teng guruhga bo‘lindi  (ilova -  58-rasm).

Tajribaning  birinchi  variantidagi  sichqonlar  tanasiga  virulent  S- 

shtamm bakteriyalari  yuborildi.  Sichqonlar  hammasi  pnevmoniya kasaliga 

chalinib о‘lib ketdi.

Tajribaning  ikkinchi  variantidagi  sichqonlar  tanasiga  avirulent 

R-shtamm bakteriyalari yuborildi.  Sichqonlar kutilganidek kasal boim adi.

Tajribaning  uchinchi  variantida  virulent  S-  shtamm  bakteriyalariga 

yuqori  harorat  ta’sir  etilib,  so‘ngra  u  sichqonlar  tanasiga  yuborildi. 

Sichqonlar  kasalga  chalinmadi.  Demak,  bu  tajribada  virulent  S-  shtamm 

bakteriyalar yuqori  harorat  ta’sirida o‘lib  ketganlar.

Tajribaning  to‘rtinchi  variantida  sichqonlar  tanasiga  tirik  avirulent 

R-  shtamm  bakteriyalar  bilan  o‘lik  virulent  S-  shtamm  bakteriyalar 

aralashmasi  yuborildi.  Bu  tajribaning  natijasi  hayron  qolarlik  darajada 

boshqacha  bo‘lib  chiqdi.  Tajribadagi  hamma  sichqonlar  pnevmoniya 

bilan kasallanib,  o‘lib  ketdi  (ilova -  58-rasm).  Bu metodik jihatdan yuqori 

darajada  amalga  oshirilgan  tajribalar  natijasini  tahlil  etib  Griffit  shunday 

xulosaga  keldi:  o ‘lik  virulent  shtamm  tanasidagi  qandaydir  modda 

tirik  avirulent  shtamm  bakteriya  tanasiga  kirib,  uning  irsiy  avirulcntlik 

xususiyatini  o ‘zgartirib,  unda  virulentlik  xususiyatining  paydo  bo‘lishiga 

olib  keldi.  Genetikada  bu  jarayon  transformatsiya  deb  atala  boshlandi. 

Irsiy  belgini  o ‘zgartirgan  moddani  esa transformatsiya  etuvchi  modda  deb 

yuritila  boshlandi.  Bu  moddaning  kimyoviy  tuzilishi  va  xossalari  qanday 

ekanligi  ancha  yillargacha  aniqlanmay  kelindi.  Lekin  uni  shartli  ravishda 

Griffit  moddasi  deb  ham  ataldi.  Faqat  16  yildan  so‘ng  1944-yilga  kelib, 

ingliz  olimlari  O.  Eyversi,  S. Mak-Leod,  M. Makkarti  bu  sirli  hisoblangan 

modda dezoksiribonuklein  kislotasi  ekanligini  aniqladilar.

Shunday  qilib,  mikroorganizmlarda  kashf  etilgan  transformatsiya 

hodisasi  DNKning irsiy axborot manbayi ekanligini isbotlovchi dalillardan 

biri bo‘ldi.



Transduksiya hodisasining kashf etilishi. Transduksiya deb  genetik 

materialning  bir  bakteriya  hujayrasidan  ikkinchisiga  bakteriofaglar 

orqali  o‘tkazilishiga  aytilib,  bunda  bakterial  genlar  bakteriofagning 

DNK  siga  hujayra  lizisi  davrida  qo‘shib  olinadi  va  keyingi  infeksiya

171


davrida  yangi  q o ‘shib  olingan  bakterial  gen  boshqa  bakteriyaga 

o ‘tkaziladi.  Bevosita  transduksiya  haqida  mukammal  m a’Iumot 

berishdan  old in  viruslar  va  bakteriofaglar  hayoti  bilan  tanishaylik. 

DNK  moddasining  genetik  ahamiyati  borligini  uzil-kesil  isbot 

etishda  bakteriyalarning  paraziti  bo'lm ish  viruslar  -   bakteriofaglar 

ko‘payishini  tekshirib  o ‘rganish  natijasi  katta  ahamiyatga  ega  b o ‘ldi. 

Amerika  olimlari  A.  Xershi  va  M.  Cheyzlarning  1952-yilda  amalga 

oshirgan  tadqiqoti,  ayniqsa,  katta  aham iyat  kasb  etdi.  Ularning 

tajribalari  natijasining  ko‘rsatishicha,  viruslar  bakteriyalarga  hujum 

qilganda  virus  tarkibidagi  oqsil  bakteriya  tashqarisida  qolib,  uning 

ichiga  faqat  virus  DNK  si  kirishligi  aniqlandi  (ilova  -   59.1,2  va  60- 

rasmlar).  Bakteriya  ichiga  kirib  joylashgan  virus  DNKsi  o ‘zining 

odatdagi  funksiyasini  bajara  boshlaydi.  Virus  DNK  molekulasi 

mustaqil  replikasiyalanish  orqali  k o ‘payib,  uning  soni  100-300  ga 

yetadi.  Shuning  bilan  birga  har  qaysi  DNK  virusga  xos  oqsil  sintez 

qilib  o ‘ziga  biriktiradi.  Oqibatda  bakteriya  hujayrasi  tarkibiy  qismining 

ycmirilishi  hisobidan  100-300  yangi  virus  tanachalari  hosil  b o ‘ladi 

(60-rasm).  U lar  bakteriya  hujayrasi  qobig‘ini  yorib  chiqadi.  Ular 

boshqa  bakteriyaga  hujum  qilib  kirgan  boshlang‘ich  virusning  barcha 

xususiyatlarini  o ‘zida  mujassamlashtirgan  b o ‘ladi.  Yuqorida  bayon 

etilgan  viruslar  hayotini  aks  ettirgan  jarayon  hammasi  bo‘lib  10-45 

daqiqa  ichida  sodir  b o ‘ladi,  Bu  tajriba  viruslarning  k o ‘payishi,  belgi 

va  xususiyatlarining  kelgusi  avlodlarga  irsiylanishini  ta ’min  etuvchi 

moddiy asos  DNK molekulasi  ekanligini  isbot  etdi.  1952-yilning  o ‘zida 

J.  Loderberg  va  N.  Sinder  molekular  genetikaning  paydo  bo‘lishida 

katta  ahamiyatga  ega  b o ‘lgan  tadqiqotni  amalga  oshirib,  transduksiya 

hodisasini kashf etdilar.

60-rasm .  T2  bakteriofagining  DNK  orqali  ko‘payish  sxemasi.

172

1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   ...   41


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling