Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги


Populyasiya xaqida  ta‘limot


Download 27.58 Kb.
Pdf просмотр
bet5/20
Sana26.05.2018
Hajmi27.58 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20

 Populyasiya xaqida  ta‘limot Populyasiyaning 
tuzilishi unda organizmlarning joylashishi
 



4. 
Populyasiyalar orasidagi bog‗lanishlar, populyasiyalar 
dinamikasi 
 



5. 
Biotsenoz va ekosistemalar xaqida ta‘limot  
Biotsenozlar (jamoalar) xaqida 
tushuncha,Organizmlar orasidagi munosabat tiplpri, 
turlararo munosabatlar 



6. 
Ekotizimlarning xilma-xilligi va ularning tuzilishi. 
Produtsentlar, konsumentlar, redutsentlar – 
ekotizimlarning funksional birliklari. 



7. 
Biosfera xaqida ta‘limot 
Biosfera xaqida umumiy tushuncha 



8. 
Biosferada moddalarning aylanishi 



9. 
Amaliy va ijtimoiy ekologiya. Inson ekologiyasi 
Zamonaviy ekologik muammolarZamonaviy 
ekologik muammolar 



10. 
Ijtimoiy ekologiya va inson ekologiyasi va 
demografiyasi. 


 
11 
Atmosfera xavosi va suv manbalarining 
ifloslanishi, va muxofaza qilish yo‗llari. 
Atmosfera havosining ahamiyati, uni iloslantiruvchi 
manbalar 


 
12 
Suv manbalarining ifloslanishi, va muxofazasi, suv 
sifatini yaxshilash 


 
13 
Tuproqni 
 
ifloslanishi 
manbalar. 
Tuproq 
muxofazasi. 
Tuproqni 
floslantiruvchi 
man‘balar, 
zaharli 
kimyoviy moddalar 


 
14 
Tuproq o‘z-o‘zini tozalash jarayonining ahamiyati
tuproq muhofazasi. 


 
15 
Bio xilmaxillik va uning muxofazasi   


 

Biologik zaxiralar, ularning ahamiyati va 
muxofazasi 
16 
Maxsus qo‗riqlanadigan xududlar 


 
17 
Ekologik xavfsizlik, uzuluksiz rivojlanish, ta‘lim 
va tarbiya konsepsiyasi 
Muhit holatini nazorat qilish monitoringi. Ekologik 
ekspertiza 


 
18 
Ekoloik xafvsizlik. Ekologik ta‘lim tarbiya 


 
 
 
18 
54 
49 
 
 
Talabalar bilimini baholash tizimi: 
 
t
/r 
Nazorat turidagi topshiriqlarning 
nomlanishi 
Maksimal 
yig‗ish 
mumkin 
bo‗lgan 
ball 
JN va ON ballar 
taqsimoti 
I.
 
Joriy nazoratdagi ballar taqsimoti  
50 ball 
 
 
 
Ma‟ruza mashg„ulotlarda 
1
1. 
Talabaning  ma‘ruza  mashg‗ulotlarda  faolligi, 
muntazam ravishda konspekt yuritishi uchun 

 
 
2
2. 
Mustaqil  ta‘lim  topshiriqlarining  o‗z  vaqtida  va 
sifatli  bajarilishi  (keys-stadilar,  esse,  referat, 
taqdimot  va  boshqa  turdagi  mustaqil  ta‘lim 
topshiriqlari) 

 
 
Laboratoriya mashg„ulotlarda 
1

Talabaning  mashg‗ulotlarda  faolligi,  savollarga 
to‗g‗ri  javob  berganligi,  amaliy  topshiriq  (masala, 
misol) larni bajarganligi uchun 
45 
 
 
II. Oraliq nazorat 
20 ball 
 
 
 
 
Birinchi 
oraliq 
nazorat 
(laboratoriya 
mashg‗uloti o‗qituvchisi tomonidan qabul qilinadi) 
20 
Semestrning  
10-11 haftalar oralig‗ida 
III. YAkuniy nazorat 
30 ball 
Semestrning oxirgi  
haftasida 
Jami: 
 
100 ball 
 
Izoh:  yakka  tartibda  va  guruh  bo‗yicha  topshiriqlar  quyidagicha  bo‗lishi  mumkin:  BBB,  taqdimot, 
esse, vaziyatli masalalar, variantlar asosida savol-javob.  
 
Talabaning fan bo‗yicha o‗zlashtirish ko‗rsatkichining namunaviy mezonlari: 
 
T/r 
Talabaning fanni o„zlashtirish darajasi (bilim, malaka 
va ko„nikma darajasi) 
Ballar 
A) 
xulosa va qarorlar qabul qilish 
86-100 ball 
 
ijodiy fikrlay olish 
 
mustaqil mushohada yurita olish 
 
olgan bilimlarini amalda qo‘llay olish 

 
mohiyatini tushunish 
 
bilish, aytib berish 
 
tasavvurga ega bo‘lish 
B) 
mustaqil mushohada yurita olish 
71-85 ball 
 
olgan bilimlarini amalda qo‘llay olish 
 
mohiyatini tushunish 
 
bilish, aytib berish 
 
tasavvurga ega bo‘lish 
V) 
mohiyatini tushunish 
55-70 ball 
 
bilish, aytib berish 
 
tasavvurga ega bo‘lish 
G) 
aniq tasavvurga ega bo‘lmaslik 
0-54 ball 
 
bilmaslik 
 
Asosiy adabiyotlar: 
1.Simon A.Levin «Ekology»  
2. Ergashev A. Umumiy ekologiya. T., "O‘zbekiston", 2003 y. 
3.  Egamberdiev  R.,  Eshchanov  R.  ―Ekologiya  asoslari‖,  T.,―Zar 
qalam‖, 2004 y. 
4. Qosimova S.T. va boshqalar. ―Atrof-muhitni muhofaza qilish va 
shahar iqlimshunosligi (o‘quv qo‘llanma)‖ T., Istiqlol, 2005 y. 
5.  ErgashevA.  Ekologiya,  biosferavatabiatnimuhofazaqilish.  T., 
―Yangi asr avlodi‖ 2005 y. 
6.  S.  Mustafoev,  S.  O‘roqov,  P.  Suvunov.  Umumiy  ekologiya.  T., 
O‘zbekiston  Yozuvchilar  uyushmasi  Adabiyot  jamg‘armasi 
nashriyoti, 2006 y. 
7.Ergashev  A.,  Yulchieva  M.,  Ahmedov  O‘.,  Abzalov  A., 
Ekologiya, Toshkent, 2010 y. 
8. Yulchieva M., Ahmedov O‘., Ergashev A.,  Nurmuxamedov A., 
Ekologiya  (o‘quv-uslubiy qo‘llanma)  T., 2011 y. 
 
Qo‗shimcha adabiyotlar: 
 
1.  Otaboev  Sh.T.,  Shomaxmudov  A.L.  Pestitsidlar  gigienasi  va 
toksikologiyasi. T.,  
     ―O‘zbekiston‖, 1979 y. 
2.  TurdikulovE.A.Ekologicheskoe  obrazovanie  i  vospitanie 
uchaщixsya. T.,  
      "O‗qituvchi",1991 g. 
3. To‘xtaev A. Ekologiya. T., "O‘qituvchi", 1998 y. 
4.  Ziyomuxamedov  B.  Ekologiya  va  ma'naviyat.  T.,  ―Mehnat‖, 
1997 y. 
5.  O‘zbekistonning  ekologik  sharxi.  Indikatorlarga  asoslangan.  
Toshkent. 2008 y. 

III. MODULNI O‗QITISHDA FOYDALANILADIGAN 
INTREFAOL TA‘LIM METODLARI. 
―SWOT-tahlil‖ metodi 
Ushbu  texnologiya    munozarali    masalalarni    hal  etishda,  baxs  –
munozaralar  o‗tkazishda  yoki  o‗quv  seminari  yakunida,  yoki  o‗quv  rejasi 
asosida  biron  bir  bo‗lim  o‗rganib  bo‗lingach  qo‗llanilishi  mumkin.  Bu 
texnologiya tinglovchilarni o‗z fikirlarini himoya qilishga, erkin fikirlash va o‗z 
fikrini  boshkalarga  o‗tkazishga  ,  ochiq  xolda  baxslashishga  ,  o‗quv  jarayonida 
egallagan  bilimlarini  tahlil  etishga,  qay    darajada  egallaganliklarini  baholashga  
hamda  tinglovchilarni  baxslashish  madaniyatiga o‗rgatadi. 
 
 
 
Namuna:    davlat  ekologik  nazoratini  amalga  oshirish  usullari  va 
vositalari usulining  SWOT tahlilini ushbu jadvalga tushiring. 
 
S 
Davlat ekologik nazoratining 
usullarining  afzallik tomonlari 
Bir  vaqtning  o‗zida  ekologik 
monitoringi 
xizmatini 
yuritish, 
ekologik  ma‘lumotlar,  axbarotlar 
bankini yuritish  imkonini beradi.. 
W 
Davlat ekologik nazorati usullarining 
kamchilik tomonlari  kamchilik 
tomonlari 
Vaqt talab qiladi... 
O 
Davlat ekologik nazorati usullaridan  
foydalanishning imkoniyatlari  
Umumdavlat 
vakolatiga 
ega 
bo‗lgan 
davlat 
hokimiyati 
organlari 
tomonidan 
amalga 
oshiriladi... 
Internet 
bilan 
bog‗langan... 
T 
To‗siqlar (tashqi) 
 Nazoratning bosqichlari vaqt talab 
qiladi. 
Elektr 
bo‗lmasa 
ishlamaydi... 
• Заиф, 
кучсиз 
томонла
ри
 
• Имкония
тлари 
 
• Кучли 
томонла
ри
 
• Тўсиқла
р 
 


 
(threat) 

(strengt
h) 


 
(weakne
ss) 


 
(opportu
nity) 

―Keys-stadi‖ metodi 
 
Keys-stadi 
interaktiv  ta‘lim  metodi 
sifatida  tinglovchilar  tomonidan  eng  afzal 
ko‗riladigan metodlar qatoriga kirmoqda. Ushbu 
texnologiya  asosan  tabiiy  fanlaridan  dars 
beruvchi  o‗qituvchi  va  tinglovchilarning 
umumiy 
intellekual 
va 
kommunikativ 
salohiyatini rivojlantirishga qaratilgan. 
Buning  sababi  sifatida  ushbu  metod 
tinglovchilarga tashabbus bildirish, nazariy holatni o‗zlashtirishda hamda amaliy 
ko‗nikmalarni shakllantirishda mustaqillikka ega bo‗lish imkoniyatini berishida 
ko‗rish mumkin. O‗z navbatida vaziyatlarning analizi (tahlili) tinglovchilarning 
kasbiy  shakllanish  jarayoniga  kuchli  ta‘sir  o‗tkaza  olishi,  ularning  kasbiy 
jixatdan ―ulg‗ayishiga‖ xizmat qilishi, ta‘lim olishga nisbatan qiziqish va ijobiy 
motivatsiyaning  shakllantirishi  alohida  ahamiyatga  ega.  Keyslar  metodi 
o‗qituvchining tafakkur turi sifatida, alohida paradigma ko‗rinishida gavdalanib, 
ijodiy salohiyatni rivojlantirish, noan‘anaviy tarzda fikrlash imkoniyatini beradi.  
 
―Keys metodi‖ ni  amalga oshirish bosqichlari 
 
Ish bosqichlari 
Faoliyat shakli va mazmuni 
1-bosqich:  Keys  va  uning  axborot 
ta‘minoti bilan tanishtirish 

 
yakka tartibdagi audio-vizual ish; 

 
keys bilan tanishish(matnli, audio yoki media 
shaklda); 

 
axborotni umumlashtirish; 

 
axborot tahlili; 

 
muammolarni aniqlash 
2-bosqich:Keysni  aniqlash-tirish  va 
o‗quv  topshirig‗ni belgilash 

 
individual va guruhda ishlash; 

 
muammolarni dolzarblik ierarxiyasini aniqlash; 

 
asosiy muammoli vaziyatni belgilash 
3-bosqich: 
Keysdagi 
asosiy 
muammoni  tahlil  etish  orqali  o‗quv 
topshirig‗ining    echimini  izlash,  hal 
etish yo‗llarini ishlab chiqish 

 
individual va guruhda ishlash; 

 
muqobil echim yo‗llarini ishlab chiqish; 

 
har  bir  echimning  imkoniyatlari  va  to‗siqlarni 
tahlil qilish; 

 
muqobil echimlarni tanlash 
4-bosqich:  Keys  echimini  echimini 
shakllantirish va asoslash, taqdimot.  

 
yakka va guruhda ishlash; 

 
muqobil 
variantlarni 
amalda 
qo‗llash 
imkoniyatlarini asoslash; 

 
ijodiy-loyiha taqdimotini tayyorlash; 

 
yakuniy  xulosa  va  vaziyat  echimining  amaliy 
aspektlarini yoritish 
Keys.  Laboratoriyaga  yangi  yuqori  samarali  xromatografi  o‗rnatildi. 
Ammo ishga tushirishning imkoni bo‗lmadi. 
 
 
 

―Bilaman. Bilishni xohlayman. Bilib oldim‖ (BBB) grafik organayzeri 
 
Grafik organyzer talabalarga muayyan mavzular bo‗yicha bilimlari darajasini 
baholay  olish  imkonini  beradi.  Uni  qo‗llashda  talabalar  guruh  yoki  jamoada 
ishlashlari  mumkin.  O‗quv  faoliyati  bevosita  yozuv  taxtasi  yoki  ish  qog‗ozida 
o‗z aksini topgan quyidagi sxema asosida tashkil etiladi.  
 
                  
Bilaman 
Bilishni xohlayman 
Bilib oldim 
Talabalarning 
o‗rganilishi 
rejalashtirilayotgan  mavzu  bo‗yicha 
tushunchalarga 
egalik 
darajalari 
aniqlanadi 
Talabalarning  mavzu  bo‗yicha 
mavjud 
bilimlarini 
boyitishga 
bo‗lgan extiyojlari o‗rganiladi. 
Talabalar 
tomonidan 
o‗zlashtirilgan  yangi  tushunchalar 
aniqlanadi. 
 
 
 
 
 
 
 
 ―Assesment‖  metodi 
Ushbu  ―Assesment‖  lardan  ma‘ruza  mashg‗ulotlarida 
qatnashchilarning  mavjud bilim darajasini o‗rganishda, yangi 
ma‘lumotlarni 
bayon 
qilishda, 
seminar, 
 
amaliy 
mashg‗ulotlarda  esa  mavzu  yoki  ma‘lumotlarni  o‗zlashtirish 
darajasini  baholash,  shuningdek,  o‗z-o‗zini  baholash 
maqsadida  individual  shaklda    foydalanish  tavsiya  etiladi. 
SHuningdek,  o‗qituvchining  ijodiy  yondashuvi  hamda  o‗quv 
maqsadlaridan  kelib  chiqib,    assesmentga  qo‗shimcha 
topshiriqlarni kiritish mumkin.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Тест
 
Биосфераниннг 
функционал 
қатламлари? 
А. Организмлар 
тарқалган қатлам  
В. Аеробиосфера 
ютиш 

 
С. Нурни 
буриш 
Биосферанинг 
функционал 
қатламларини 
қиѐсий таҳлил 
қилинг 
Тушунча таҳлили
 

 
Вернадский 
таълимотини  
изоҳланг... 
 
Биосферадаги тирк 
моддалар 
функцияларини 
сананг 

IV.НАЗАРИЙ МАТЕРИАЛЛАР 
  
 
1-mavzu:
 Ekologiyaga kirish.  Autekologiya va ekologik omillar 
Reja: 
1.
 
Ekologiyaga kirish  
2.
 
Autekologiya tushunchasi 
3.
 
Ekologik omillar ularning bo‘linishi 
 
Tayanch iboralar: ekologiya, autekologiya, omillar, ekologik nisha, ekologik 
muhit, muhitning abiotik omillari, optimum qonuni, adaptatsiya. 
 
1.1.
 
Ekologiyaga kirish 
 
1.  Bu  atama  nems  biologi 
Ernest  Gekkel
  (1834-1919)  tomonidan  1866-1869  yillarda 
fanga  olib  kirilgan.  Ekologiya  XX  asrning  boshlariga  kelib  fanning  mustaqil  sohasi  sifatida 
shakillandi.  ―Ekologiya‖  so‗zi  grekcha  oikis  -―uy‖,  ―turar  joy‖  degan  ma‘noni  anglatadi.  
Milliy  amaliyotga ekologiya tushunchasi  sekinlik  bilan kirib  kelgan. XIX asr oxiri  -  XX  asr 
boshlarida  ingliz  fiziologi  I.Berdonsanderson,  amerikalik  olimlar  S.Forbe  va  K.SHreter 
ekologiya  to‗g‗risida  yozdilar.  Ekologiya  xususida  AQSHda  1913  yilda  CH.Edamsning 
―Hayvonlar  ekologiyasiga  oid  qo‗llanma‖,  ingiliz  zoologi  Ch.Eltonning  ―Hayvonlar 
ekologiyasi‖, o‗zbek ekologiya maktabining asoschilaridan zoolog olim D.N.Qashqarovning 
―Hayvonlar ekologiyasi asoslari‖ kitoblari xozir ham o‗z qiymatini yo‗qotgani yo‗q.  
Tegishli  texnologiyalarni  ishlab  chiqarish  va  joriy  etish.  Qishloq,  o‗rmon  va  boshqa 
xo‗jalik tarmoqlaridagi tabiiy jarayonlarning keskin buzilishiga olib keladigan barcha zaxarli 
kimyoviy  moddalarni  qo‗llash  ustidan  qattiq  nazorat  o‗rnatish.  Havo  va  suv  muhitini 
insonning  hayotiy  faoliyati  uchun  zararli  yoki  salbiy  ta‘sir  etadigan  moddalar  bilan 
ifloslanishiga  yo‗l  qo‗ymaslik.  Qishloq  xo‗jalik  ekinlarini  sug‗orishda  suvni  tejaydigan 
texnologiyalarni keng joriy etish, kollektor – zovur suvlarini daryolar, hamda suv omborlariga 
tashlashni tartibga solish oqava suvlarni chiqarib yuborishni batamom to‗xtatish zarur. Sanoat 
korxonalarida  atmasferaga,  suv  xavzalariga  va  tuproqqa  ifloslantiruvchi  yoki  zararli 
moddalarni tashlamaslik, ularda zamonaviy, samarali tozalash qurilmalari tizimini joriy etish 
kerak.  Boshlang‗iya  hom-ashyodan  tayyor,  provard  maxsulot  olgunga  qadar  komples 
foydalanishga  imkon  beradigan  yangi,  zamonaviy,  ekologik  jixatdan  samarali  uskunalarni 
o‗rnatishdan iboratdir.  
2. Biosferadagi kechayotgan jarayonlarni o‗rganish, boshqarish, bashorat qilish, inson 
yashaydigan muhitni saqlash.  
3. Respublikaning foydali qazilmalaridan oqilona foydalanish, atrof-muhitni muxofaza 
qilish  foydali  qazilmalarni  olish  va  qayta  ishlash  chog‗ida  katta  iflosgarchilikka  yo‗l 
qo‗ymaslik,  tog‗-kon  sanoatining  chiqindilarini  o‗zlashtirishni  yanada  kengaytirish  hamda 
buzilgan erlarni qayta yaroqli xoga keltirish muhim axamiyatga ega bo‗ladi.  
4.  Katta-katta  xududlarda  tabiiy  sharoitlarni  tabiiy  zaxiralardan  samarali  va  komples 
foydalanshni  ta‘minlaydigan  darajada  aniq  maqsadga  qaratilgan,  ilmiy  asosangan  tarzda 
o‗zlashtirish,  biotsenozlar  hosil  qilish,  tuproq  umumdorligini  oshirish,  tabiat  va  jamiyat 
orasidagi muvozanatnining buzilishiga yo‗l qo‗ymaslik kerak.  

5. Tabiatda oz uchraydigan va yo‗qolib borayotgan o‗simlik va xavonlarni muxofaza 
qilish, ko‗paytirish yo‗llarini ishlab chiqish lozim.  
6.  Ekologshik  kulfatlar  chegara  bilmasligini  nazarda  tutgan  xolda  jaxon  jamiatchiligi 
e‘tiborini  mintaqaning  ekologik  muammolariga  qaratish  lozim.  Orol  muammosi  bugungi 
kunda  chinakam  keng  ko‗lamli,  butun  sayyoramizga  daxldor  muammo  bo‗lib  qolganligini, 
uning  ta‘siri  xozirning  o‗zidayoq  biologik  muvozanatni  buzayotganligini,  bepoyon 
xududlarda  aholining  genofondiga  xalokatli  ta‘sir  ko‗rsatayotganligini  nazarda  tutish  lozim. 
Xalqaro  tuzilmalarning  zaxiralari,  imkoniyatlari  va  investitsiyalarini  ana  shu  muammolarni 
xal qilishga jalb etish – birinchi darajali vazifadir.  
7.  Ekologik  ong,  ekologik  ma‘naviyat,  ekologik  ta‘lim  va  tarbiya  tizimlarini 
shakillantirish va bu soxada ommaviy axborot vositalari ishini fasillashtirish lozim bo‗ladi.  
Atrof-muhitni  muxofaza  qilish  borasidagi  yuqorida  qayd  etilgan  ta‘sirchan  chora-
tadbirlarni amalga oshirish yaqin vaqt ichidayoq olingi tizimdan yosh respublikaga mos bo‗lib 
qolgan  ekologiya  soxasidagi  ko‗pgina  illatlar,  kamchiliklar  va  xolatlarni  bartaraf  etish 
imkoniyatini  yuzaga  keltiradi.  SHuningdek,  keng  ko‗lamdagi  ekologik  tenglik  taxdidini 
barxam  toptirish,  respublika  axolisi  uchun  zarur  shart-sharoitlar  hamda  ekologik  jixatdan 
musaffo hayotiy muhit yaratish imkonini beradi.  
Ekologiya fanining qisqacha rivojlanish tarixi  
Rossiyada  ekologiyaning  rivojlanishida  K.F.Rule  asarlari  katta  rol  o‗ynagan.  Uning 
asarlarida  xayvonlarni  boshqa  ornanizmlar  va  obiotikmuxit  bilan  o‗zaro  bog‗liq  xolda 
o‗rganish zarurligi ta‘kidlangan. XIX asr o‗rtalarida agrokimyo fani katta yutiqlarga erishdi. 
Ekologiyaning  mustaqil  fan  sifatida  shkaillanishaga  CH.Darvinning  ―Turlarning  kelib 
chiqishi...‖ (1859) asari katta ta‘sir ko‗rsatdi.  
XX  asr  boshlarida  o‗simlik  va  xayvonlarning  abiotik  muxit  bilan  birgalikda  o‗zaro 
ta‘sirini  tekshirish  masalasi  qo‗yildi.  Bu  masala  xao  etilgach,  ichki  suv  xavzalarini 
o‗rganishda  katta  muvaffaqiyatlarga  erishildi.  Suvli  muxitdagi  xar  xil  formali  xayot 
to‗g‗risidagi  fan  gidrobiologiya  deb  ataldi.  Gidrobiologlar  tabiatdagi  moddalar  aylanishi  va 
energiya  trasfarmatsiyasida  organizmlarning  rolini  birinchi  bo‗lib  o‗rgana  boshladilar.  Ular 
ekologiyaning  rivojlanishi  uchun  muhim  bo‗lgan  biomassa  (nkmis  olimi  R.Demol)  va 
biotsenoz mahsuloti (R.Demol va nemis olimi A.Tineman) tushunchalarini ta‘riflab berdilar.  
Quruqlikda  moddalar  aylanishini  miqdoriy  jixatdan  o‗rganish  ishlari  keyinroq  (XX 
asrning 
30-50-yillaridan) 
boshlandi. 
Bu 
ishlarning 
rivoj 
topishiga 
Rossiyada 
tuproqshunoslikning  paydo  bo‗lishi,  xususan,  XIX  asr  oxirida  V.V.Dokuchaevning  tuproq 
muxitning abiotik va biotik tarkiblari o‗zaro ta‘siri natijasida vujudga kelgan maxsus jisimlar 
deb  talqin  etgan  tasavvuri  asos  bo‗ldi.  XX  asr  boshlarida  quruqlikdagi  ekologik  tadqiqot 
ishlarini  botaniklar  va  zoologlar  aolhida-aloxida  olib  bordilar.  O‗simlik  guruxlariga  katta 
e‘tibor  berildi.  O‗simlik  guruxlarining  tuzilish  qonuniyatlarini  o‗rganuvchi  fitosotsiologiya 
(keyinroq  fitotsenoloiya)  fani  paydo  bo‗ldi.  SHu  davrda  guruhlarning  almashinish  protsessi 
qonuniyati 
–  suksessiya  jadal  tadqiq  etildi.  O‗simlik  guruxlarini  o‗rganishda 
G.F.Morozovning  ―O‗rmon  to‗g‗risida  ta‘limot‖  (1912)  va  V.N.Sukachyovning  ―O‗simlik 
guruxlari  xaqidagi  ta‘limotiga  kirish‖  (1915)  asarlari  muhim  rol  o‗ynadi.  Nazariy 
ekologiyaning  rivojlanishiga  ingliz  olimi  CH.Eltonning  ―Xayvonlar  ekologiyasi‖  (1927) 
kitobi xam katta ta‘sir ko‗rsatdi.  
20-30-yillarda  akademik  V.I.Vernadskiy  biosfera  to‗g‗risidagi  ta‘limotini  yaratdi. 
V.I.Vernadskiyning  g‗oyalari  butun  jaxogna  ekologik  tafakkurga  katta  ta‘sir  ko‗rsatdi.  Rus 

olimi  G.F.Gauzening  eng  sodda  xayvonlar  va  mikroorganizmlar  to‗g‗risidagi  olib  borgan 
eksperimental ishlari butun jahonga mashhur bo‗ldi.  
Ekologik  g‗oyalarni  rivojlantirishda  va  kadr  tayyorlashda  D.N.Kashkarovning 
―O‗simliklar guruhi va muxit‖ (1933) hamda ―Xayvonlar ekologiyasi asoslari‖ (1938) asarlari 
muhim  rol  o‗ynadi  va  hozirgi  kungacha  o‗z  axamiyatini  yo‗qotmagan.  Rus  botaniklari 
V.N.Sukachyov boshlagan fitotsenologiyadagi eksperimental yo‗nalishni ishlab chiqdilar, bu 
yo‗nalishning asosiy vazifasi turlar ichidagi va turlar aro raqobatni tekshirishdir.  
Ekologiyani  rivojlantirish  uchun  ekosistema  va  biogeotsenoz  tushunchalarning 
shakillanishi katta axamiyatga ega bo‗ldi. Ingliz olimi A.Tensli (1935) birgalikda yashaydigan 
organizmlar (avtotroflar va geterotroflar)ning xar qanday to‗dasini va ular xayoti uchun zarur 
abiotik muxitni ekosistema deb tushunadi. Biogeotsenozaning V.N.Sukachyov asoslab bergan 
juda aniq tushunchasi er yuzining muayyan teritoriyasida yashaydigan o‗simliklar, xayvon va 
mikroorganizmlarning shu territoriya landshafti, iqlim, tuproq xamda gidrolik sharoitlari bilan 
birligini anglatadi. Bu tushunchalarning kiritilishi ekologiyaning xar xil bo‗limlarini bir-biriga 
yaqinlashtirish  imkonini  beradi  va  ekosistema  doirasida  moddalar  aylanishi  va  energiya 
oqimini o‗rganish singari umumekologik muammolarni qo‗yishga olib keladi.  
Undan  tashqari  rus  olimlaridan  B.A.Keller,  V.V.Alexin,  V.G.Ramenskiy,  chet  el 
olimlaridan  F.Klements,  K.Raunkier,  I.Baraun-Blake,  G.Odum,  YU.Odum  va  boshqalarning 
fitotsenologiya 
xamda 
umumiy 
ekologiya 
asoslari 
soxasidagi 
ishlari 
umumiy 
biotsenologiyaning rivojlanishiga katta xissa qo‗shdi.  
Xozirgi zamon ekologiyasining xarakterli xususiyati butun biosferani qamrab oluvchi 
protseslarni  tadqiq  etishdir.  Odam  va  biosfera  o‗rtasidagi  o‗zaro  ta‘sirlashuv  sinchiklab 
o‗rganilmoqda.  Xalqaro  biologik  pragramma  doirasida  o‗tkaziladigin  ishlar  1964  yilda 
boshlandi,  uning  asosiy  maqsadi  –  er  sharining  xar  xil  joylaridagi  ekosistemalarning 
maxsuldorligini  o‗rganish.  Ekologiyaning  asosiy  vazifasi  odam  yaratgan  va  tabiiy 
sistemalarning  strukturalari  xamda  funksiya  bajarish  asoslarini  miqdoriy  uslublar  yordamida 
batafsil  o‗rganishdan  iborat.  Individlarning  joylashishi,  populyasiyaning  yoshi,  jinsiy  va 
ekologik strukturasini o‗rganish xam ekologiyasiga kiradi. Asosiy turlar: qishloq xo‗jalik va 
o‗rmon  xo‗jaligi  zararkurandalari,  kasallik  qo‗zg‗atuvchi  va  tarqatuvchilar  populyasiyalari 
soning o‗zgarishiga alohida e‘tibor beriladi.  
Populyasion  ekologiya  genetika,  fiziologiya,  etologiya,  biogeografiya,  sistematika, 
demografiya 
bilan 
biogeotsenologiya 

biokimyo 
tuproqshunoslik, 
gidrologiya, 
gidrokimyoviy  iqlimshunoslik  va  boshqa  fanlar  bilan  bog‗liq.  Falsafa,  fizika,  matematika 
yutuqlari  ekologiyaga  katta  ta‘sir  ko‗rsatadi.  Kishilik  jamiyatning  xozirgi  rvojlanish 
bosqichida  odamning  biosferaga  ta‘siri  ortdi.  Ekologiyaning  amaliy  axamiyati  o‗sdi. 
Ekologiya tabiat resurslarini qo‗riqlash va ulardan foydalanish bilan bog‗liq bo‗dgan hamma 
tadbirlar usun ilmiy baza bo‗lib xizmat qilishi kerak.  


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   20


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling