Zbekstan respublikasi xaliq bilimlendiriw ministrligi


Download 0.58 Mb.

bet1/9
Sana27.11.2017
Hajmi0.58 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

 

O’ZBEKSTAN RESPUBLIKASI XALIQ 

BILIMLENDIRIW MINISTRLIGI 

 

 



 

AJINIYAZ ATINDAG`I NOKIS MAMLEKETLIK 

PEDAGOGIKALIQ INSTITUTI 

 

 



TA’BIYATTANIW FAKULTETI 

 

 



 

GEOGRAFIYA KAFEDRASI 

 

 

 



5140500-GEOGRAFIYA HAM EKONOMIKA BILIM TIYKARLARI 

QANЕGELIGININ` 1-KURS TALABALARI USHIN 

 

 

B Đ O G E O G R A F Đ YA 



 

PA’NINEN DU’ZILGEN LEKTSIYA TEKSTLERI 

 

 

 



 

 

    



DU’ZGEN:                                                         dots. Jalg`asbaev J.J. 

 

 



 

 

 



 

 

               Radjapov M.Ya. 



 

 

 



 

 

NO’KĐS - 2013 



 

1-LEKTSIYA 



BIOGEOGRAFIYA, ONIN’ BASQA ILIMLER MENEN BAYLANISI  

HA’M PRAKTIKALIQ  A’HMIYETI 

Jobası: 

1. Biogeografiya pa’ninin’ u’yrenetug’ın obekti. 

2. Biogeografiyanın’ basqa ilimler menen baylanısı. 

3. Biogeografiyanın’ qısqasha rawajlanıw tariyxı. 

4. Biogeografiyanın’ praktikalıq a’hmiyeti. 

5. Biogeografiyanın’ tiykarg’ı tu’sinikleri . 

 

   Biogeografiya-  bul  organizimler  ja’ma’a’ti  ha’m  olardın’  komponentlerinin’  jer  betinde 



jaylasıwı,  geografiyalıq  tarqalıwı  haqqındag’ı  ilim.  Basqasha  aytqanda  biogeografiya-

planetamızdag’ı  haywan  ha’m  o’simlikler  qatlamın  u’yrenedi,  sonday-aq  tu’r  ha’m  basqada 

organizmlerdin’  taksonomiyalıq  gruppalarının’  (klass,tuwıs  h.b)  geografiyalıq  tarqalıw 

nızamlılıqların u’yrenedi.  

   Burın  biogeografiya  o’simlikler  geografiyası  (fitogeografiya),  haywanatlar  geografiyası 

(zoogeografiya)  bolıp  u’yrenilip  kelinse,  son’g’ı  jılları  biogeografiya  zamarrıqlar  geografiyası 

ha’m mikroorganizmler geografiyası dep bo’linip u’yrenile basladı. 

  Biogeografiya-  bul  shegaralıq  ilim  bolıp,  onın’    song’ı  waqıtları  izertlew  ma’seleleri 

ken’eymekte.  Bunın’day  eki  ilim  shegarasında  rawajlanıp  atırg’an  ilimler  qatarına  ma’selen: 

bioximiya-biologiya  ha’m  ximiya  ilimi  arasında,  geoximiya-geologiya  ha’m  ximiya  arasında, 

geofizika-geologiya  ha’m  fizika  arasındv  h.t.b.  Biogeografiya,  basta  aytıp  o’tkenimizdey 

organizmler ha’m olardın’ soobshestvolarının’ geografiyalıq tarqalıwın eki ilim obekti tiykarında 

u’yrenedi:  geografiya-  (geografiyalıq  tarqalıwın)  ha’m  biologiya  (organizmlerdin’  tarqalıwın). 

Bir  ta’repten,  biogeografiya  bul  ulıwma  fizikalıq  geografiyanın’  bo’limi  esaplanadı, 

(geomorfologiya,gidrologiya,klimatologiya,topıraqtanıw). 

Basqa 


ta’repten, 

sistematika, 

fiziologiya,  organizmler  ekologiyası  h.b.ilimler  menen  birlikge  biologiyanın’  quramına  kiredi. 

Joqarıda aytılg’anlarg’a qarap biogeografiyanın’ ha’r qıylı geografiyalıq ha’m biologiyalıq ilimler 

menen baylanıslı ekenin ko’remiz. 

  Geografiyalıq  pa’nlerden  biogeografiya  ushın  a’hmiyetli  orındı-landshafttanıw  iyeleydi,-  ol 

ta’biyiy  territoriyal  kompleks  haqqında  ilim  bolıp,  onın’  quramına  biogeografiyadan  basqa 

landshaft  komponentlerin  xarakterlewshi-klimatologiya,  geomorfologiya,  gidrologiya,  topıraq 

geografiyası  qusag’an  pa’nler  kiredi.  O’z  gezeginde  regionallıq  geografiyada  u’lken  a’hmiyetke 

iye. 


   Biogeograflardın’  jumısında  en’  a’hmiyetli  orındı  kartografiya  usılı  iyeleydi.  Onısız  bolıwı 

mu’mkin  emes.  Biogeografiyalıq  kartalar  arnawlı  kartalarg’a  kiredi.  Olar  o’zinin’  tematikası 

ha’m  kartografiyalıq  sheshiw  usılı  boyınsha  ha’r  tu’rli  boladı.  Sonın’  ushın  biogeograf 

kartografiya usılın jaqsı biliwi kerek. 

  Biologiyalıq  ilimler  ishinde  biogeografiyag’a  jaqını-bul  ekologiya  ha’m  biotsenologiya 

esaplanadı. Biogeografiyanın’ bir bo’limi- bul ekologiya bolıp ol- organizmlerdin’ o’z-ara ha’m 

sırtqı ortalıq penen baylanısın u’yrenedi. Sonlıqtan ol ekologiyalıq biogeografiya degen at penen 

ataladı. Ekologiyalıq biogeografiya - bul jer sharındag’ı organizmlerdin’ regionallıq ekologiyalıq 

qatnasların, o’zgesheliklerin u’yrenedi. Ekologiyanın’ nızamlılıqların biliw arqalı biz regionallıq 

ayırmashılıqlardın’ sebebin bile alamız. 

   Biotsenologiya-  organizmler  soobshestvosı  haqqındag’ı  ilim  bolıp,  ol  biogeografiyadag’ı 

soobshestvonın’  dinamikası  ha’m  strukturası  haqqında  mag’lıwmat  beredi.  Usı  mag’lıwmatlar 

tiykarında  biogeografiya  organizmler  soobshestvosının’  geografiyalıq  o’zgesheliklerin  ha’m 

olardın’ geografiyalıq tarqalıw nızamlılıg’ın u’yrenedi. 

  Biogeoraf  ushın  tariyxıy  geologiya  ha’m  paleontologiya  da  u’lken  rol  oynaydı.  Biogeografiya 

ushın  ha’r  qıylı  geologiyalıq  da’wirde  okean  ha’m  materiklerdin’  o’z-ara  qatnasının’  o’zgerisi, 

o’tken  eradag’ı  klimatlıq  o’zgerisler  boyınsha  mag’lıwmatlardı  biliw  ha’m  qazılma  o’simlik, 


 

haywan  qaldıqların  u’yreniw  biogeograflarg’a  ha’zirgi  zaman  organizmlerinin’  tarqalıw 



sebeplerin, onın’ ekologiyalıq ayırmashılıg’ı menen birge geologiyalq da’wirler menen baylanıslı 

sebeplerin anıqlawg’a mu’mkinshilik beredi. 

Biogeografiyanın’ qısqasha rawajlanıw tariyxı. 

          Biogeografiya iliminin’ tariyxın to’mendegi etaplarg’a bo’liwge boladı:  

 

1.  XVI  a’sir  baslarına  shekemgi  u’zik-u’zik  mag’lıwmatlar  da’wiri.  2.  XVI  a’sir  bası  -



XVIII  a’sir  aqırında  du’nyanın’  do’retiliwinde  dinnin’  u’stemlik  etiw  da’wirindegi  floristikalıq 

ha’m faunistikalıq mag’lıwmatlardın’ toplanıw  da’wiri. 3. XVIII a’sir aqırı-XIX a’sir ortalarında 

katastrofa  teoriyasının’  u’stemligi  waqtında  botanikalıq  ha’m  zoogeografiyalıq  jumıslardın’ 

baslanıw da’wiri. 

 

4.  XIX  a’sirdin’  ekinshi  yarımında  Ch.Darvinnin’  evolyutsiya  teoriyası  tiykarında 



biotsenologiyanın’  payda  bolıwı  ha’m  botanika-geografiyalıq,  zoogeografiyalıq,  ekologiyalıq 

izertlewlerdin’ ku’shli pa’t penen rawajlanıw da’wiri. 

 

5. O’simlikler soobshestvosı haqqındag’ı bilimnin’ rawajlanıwı, bunnan bılay botanikalıq 



geografiya  ha’m  zoogeografiyanın’  ekologiyalıq  ha’m  tariyxıy  bag’ıtlarının’  ku’shli  pa’t  penen 

rawajlanıwı, biogeografiyanın’ payda bolıwı ushın urınıwlar XX a’sirdin’ ortalarına shekem. 

  

6. Biogeografiya iliminin’ XX a’sir ortalarınan baslap o’z aldına ilim bolıp rawajlanıwı. 



 

1.  A’yyemgi  waqıtta  o’simlik  ha’m  haywan  tu’rlerinin’  sanı  boyınsha  mag’lıwmatlar 

onday  ko’p  bolmag’an.  Mıs:  Gomerdin’  qosıqlarında  (b.e.sh.  XII  ha’m  VIII  a’sir)  63  tu’r 

o’simlik  eske  alınadı,  «Meditsinanın’  atası»  esaplang’an  Gippokrattın’  shıg’armalarında  (b.e.sh 

460-377jj)-236,al  Feofrasttın’(b.e.sh.  370.jılı.  tuwılg’an)  miynetinde-500ge  jaqın  o’simlik  tilge 

alındı.  Belgili  haywan  tu’rlerinin’  sanı  odanda  beter  az  bolg’an.  Ol  waqıttag’ı alımlarda jerdegi 

regionlar  boyınsha  mag’lıwmatlar  az  bolg’an.    Tek  a’yyemnin’  birinshi  botanigi-Feofrasttın’ 

miynetlerinde g’ana bizler az g’ana botaniko-geografiyalıq ko’rinisler tabıwımızg’a boladı.  

Orta  a’sir  da’wirinde  ilim  dinnin’  xızmetkeri  bolg’an.  Ol  waqıttag’ı  mag’lıwmatlar, 

miynetler  diniy  fantaziyag’a  iye  bolg’an.  Bul  da’wirdin’  aqırında  Marko-Polonın’  sayaxatınan 

keyin  jer  sharın  o’simlikler  ha’m  haywanatlar  haqqında  mag’lıwmatlar  tolıqtıra  basladı.  Albert 

Bolshtadskiydin’  traktatları  botanika  ha’m  zoogeografiyalıq  bilimlerdin’  tarqalıwına 

mu’mkinshilik tuwdırdı. 

2. Evropanın’ feodallıq ellerinde kapitalizmnin’ payda bolıwı  menen eller arasında qatnas 

ku’sheydi.  Alıs  ellerden  jabayı  haywanlar  ha’m  o’simlikler    alıp  keline  basladı.  Ellerde 

botanikalıq  bag’lar  payda  bola  basladı,  1333-jılı      Venetsiyada,  1525-  jılı    Paduda,  1544-jılı 

Pizada  h.t.b.  botanikalıq  bag’lar  ashıldı.  Qurg’ag’an  o’simliklerdi  saqlag’ıshlar-  gerbariyler 

payda  boldı,  o’simlikler  haqqında  kartinalar  ha’m  maqalalar  shıg’a  basladı.  XVI-  a’sirdin’ 

basınan  baslap,  a’ste  aqırın  haywan  ha’m  o’simlikler  sistematikası  boyınsha  ko’plegen 

mag’lıwmatlar jıynala basladı, taza tu’rlerdin’ sanı barg’an sayın ko’beye basladı. XVIII- a’sirde 

Shved  alımı  Karl  Linney  ta’repinen  jazılg’an  belgili  «Ta’biyat  sisteması»  biologiya  iliminin’ 

rawajlanıwına  u’lken  ta’sir  tiygizdi.  K.  Linney  sistematikanın’  tiykarın  saldı  (klass,  tuqımlas, 

qatar,  tuwıs,  tu’r).  Keyin  J.  Kyuve  og’an  tip  kategoriyasın  qostı.  K.  Linney  o’simlik  ha’m 

haywanlardın’ ko’plegen tu’rlerin sistemag’a salıp anıqladı, olardı qosarlı atama menen (tuwıs atı 

ha’m tu’r epiteti) yag’nıy binarlı nomenklatura menen atadı. 

Bul  da’wirdi  o’simlik  ha’m  haywanlardın’  sistematikasının’  gu’rlep  rawajlang’an  ha’m 

flora  menen  fauna  ushın  materiallardın’  toplanıw  da’wiri  dep  atasaq  boladı,  bul  botanikalıq 

geogafiya  ha’m  zoogegrafiyanın’    bunnan  bılayda  rawajlanıwına  ja’rdem  berdi.  Tek  flora  ha’m 

fauna  sistemag’a  salıng’annan  keyin  ha’r-qıylı  ellerde  jer  sharının’  bo’lek  regionlarının’  (ıg’allı 

tropikalıq  tog’aylar,  sho’l,  qumlıq,  ortasha  poyas  tog’ayları,  tundra  h.t.b.  )  flora  ha’m  faunası 

ayırılıp  u’yrenile  basladı,  bulardın’  ha’r-qıylılıg’ının’  sebebi  izlene  basladı.  O’simliklerdin’ 

an’sat  jıynalıwı  ha’m  u’yreniliwine  baylanıslı  botanikalıq  geografiya  rawajlanıwdın’  birinshi 

etabında  zoogeografiyadan  aldıg’a  shıg’ıp  ketti,  keyin  zoogeografiyada  bul  da’wirde  jaqsı 

rawajlandı.  Botanikalıq  ha’m  zoogeografiyalıq  baqlawlar  a’dette  tek  sol  sayaxatshılar  (sanawlı) 



 

ta’repinen  alıp  barıldı,  al  arasında  tek  sol  ilimpazlar  qayta  islendi.  Tek  keyinirek  XIX-a’sir 



basında botanika ha’m zoogeograflardın’ qızıg’ıwshılıg’ı artıp ken’eye basladı. 

Bul  da’wirde  dinniy  ko’z-qaras  u’stemlik  su’riwine  qaramastan  ko’p  g’ana  botanikalıq 

ha’m zoogeografiyalıq mag’lıwmatlar toplandı. 

XVIII-a’sirde ta’biyattı u’yreniwshi ekspeditsiyalar sho’lkemlestirildi. P.S.Pallas, Đ.Lepexin 

h.t.b. ta’repinen ko’p sanlı ekspeditsiyalar o’tkerilip Rossiyanın’ ta’biyatı u’yrenildi. Haywanlar 

ha’m  o’simlikler  haqqındag’ı  mag’lıwmatlar  jıynalg’an,  birinshilerden  bolıp  jazılg’an  fiziko-

geografiyalıq monografiya S.Krashennikovtın’ «Kamchatka jerlerinin’ sıpatlaması» degen kitabı 

edi  (1775).  Biraq  bul  da’wirde  jıynalg’an  mag’lıwmatlardın’  tek  ayrımlarınan  g’ana  biz 

materialistlik tu’sindiriwlerdi ko’remiz. 

3.  Bul  da’wirdin’  iri  alımı  A.Gumboldt  boldı.  Onın’  miynetleri  botanikalıq  geografiyag’a 

bag’ıshlang’an bolsa da K.A.Timiryazov ha’m basqada alımlar onı tek botanikalıq geografiyanın’ 

emes  al  zoogeografiyanın’  da  tiykarın  salıwshısı  dep  esapladı.  Bul  bahalaw  durıs,  sebebi 

A.Gumboldtın’  o’zi  botanikalıq-geografiyalıq  mag’lıwmatlardag’ı  jetiskenlerdi  zoogeografiyada 

da qollanıw kerekligi haqqındag’ı ideyanı aytqan edi. 

Bul  kisi  Qubla  ha’m  oraylıq  Amerikag’a  sayaxat  jasap  (1799-1801  jılları  Bonplan  menen 

birge)  ha’m  usı  baqlawları  tiykarında  jer  sharının’  o’simlik  qaplamının’  tarqalıw  kartinasın 

du’zdi,  jıynalg’an  botaniko-geografiyalıq  bilimlerdi  sistemalastırıp,  botanikalıq  geografiyanın’ 

barlıq  bag’darlarının’  tiykarın  du’zdi.  Ol  o’simliklerdin’  tarqalıwı  klimatqa  g’a’rezli  ekenligin, 

ha’r  qıylı  geografiyalıq  poyaslarda  (Taw,  tegislik  h.t.b.)  o’simliklerdin’  tarqalıwın  klimatqa 

g’a’rezli  ekenligin  ayttı.  Gumboldt  ha’zirgi  o’simliklerdin’  tarqalıwında  jerdin’  geologiyalıq 

tariyxı  haqqında  sorawdı  ortag’a  qoyıp  o’simlik  tu’rlerinin’  kelip  shıg’ıw  orayları  haqqındag’ı  

pikirdi  ayttı.  Gumboldttın’  ha’r  qıylı  eller  boyınsha  flora  ushın  jıynalg’an  statistikalıq 

mag’lıwmatlar  florastikalıq  botanikalıq  geografiyanın’  baslamasına  tiykar  saldı.  Gumboldt 

«o’simliktin’  fizionomiyalıq  formasın»  19  gruppag’a  bo’ldi.  Usının’  tiykarında  tirishilik 

formaları  haqqında  ilim-  o’simliklerdin’  ekologiyalıq  geografiyasının’  tiykarı  du’zildi. 

Botanikalıq  geografiyada  tiykarg’ı  to’rt  bag’darlawshı  jumıs  alıp  barıldı.  Birinshiden,  jer 

sharının’  ha’r  qıylı  rayonlarının’  florası  boyınsha  bir  qansha  mag’lıwmatlar  payda  boldı,  mıs: 

K.F.  Ledeburdın’  to’rt  tomlı  «Rossiyanın’  florası».  Ekinshiden,  jer  sharının’  ha’r  qıylı 

regionlarındag’ı  floralar  haqqında  statistikalıq  mag’lıwmatlar  salıstırılıwı  floristikalıq 

rayonlastırıwdın’  rawajlanıwına  alıp  keldi.  U’shinshden,  faktorlardın’  (ortalıq)  o’simlik 

qatlamına ha’m o’simlik tu’rlerine ta’siri u’yreniliwi, sonday-aq o’simliktin’ tarqalıwın usılların 

izertlew  ekologiyalıq    botanikalıq  geografiyanın’  predmetin  quradı.  En’  aqırında  to’rtinshiden, 

tariyxıy  botanikalıq    geografiyanın’  da  sorawları  sheshile  basladı.  Bul  da’wirdin’  iri  botanik 

geografları  retinde  O.  Dekandol  ha’m A. Dekandol (Frantsiya), D.Guker (Angliya) h.t.b. aytsaq 

boladı. 

Haywanlar  du’nyasın u’yreniwdin’ ekologiyalıq ju’risi Moskva Universitetinin’ professorı 

K.F.Rule ta’repinen rawajlandırıldı. Biz bul kisini ekologiyanın’ tiykarın salıwshısı dep atawg’a 

tolıq haqılımız. Bul kisi ta’repinen du’zilgen zoologiya boyınsha programmada mınanı oqıymız: 

«Haywanlardı  u’yreniw  -  bul  demek  sırtqı  du’nya  organgizmleri  menen  qarama-qarsı  ta’sirde 

bolg’an  haywanlardın’  ishki  ta’biyiy  ku’shlerinin’  rawajlanıw  qa’demi  artınan  an’lıw»  (Rule, 

1854). 

K.F.Rulenin’  sha’kirti N.A.Severtsov ustazının’ isin dawamlap  «Voronej guberniyasının’ 



haywan,  qus  ha’m  gadlar  o’mirindegi  periodlıq  ko’rinisler»  degen  birinshi  ekologiyalıq 

monografiyanı  jazdı.  Bul  jumısta  biogeografiyanın’    bunnan  bılay  rawajlanıwında  a’hmiyetli 

bolg’an ko’p sanlı ekologiyalıq faktorlardın’ ha’r qıylı landshaft haywanlarg’a ta’siri aytıladı.  

Bul  da’wirde  biogeografiyanın’  rawajlanıwında  diniy  katastrofa  teoriyası  ayrıqsha 

xarakterge  iye.  Bul  teoriya  Frantsuz  zoologi  ha’m  paleontologi  J.Kyuve  ta’repinen  islep 

shıg’ılg’an.  Bul  teoriyada  izli-izinen  bolg’an  katastrofalar  na’tiyjesinde  bizin’  planetamızdın’ 

o’simlik  ha’m  haywanları  tolıq  qırılıp  ketken,  al  son’ınan  quday  ta’repinen  taza  tu’rler  payda 

bolg’an delinedi.  



 

XIX-  a’cir  ortalarına  shekem  Ch.Darvin  ta’liymatı  payda  bolg’ang’a  shekem  botanikalıq 



geografiyanın’  ha’m  zoogeografiyanın’  tiykarg’ı  bag’darları  rawajlanadı

;

  bunda  zoogeograflar 



ta’repinen toplang’an bilimlerdin’ ko’lemi botanik- geograflardikinen az boladı.  

4.  Ch.Darvinnin’  Ta’biyiy  tan’law  jolı  menen  tu’rlerdin’  kelip  shıg’ıwı  haqqındag’ı 

teoriyası  1859-jılı  jarıqqa  shıg’ıp,  ol  sol  waqqıttag’ı  biologiyanın’  barlıq  tarawlarının’ 

jetiskenlikleri boldı. «Tu’rlerdin’ kelip shıg’ıwı» degen miynetinin’ XII-XIII- babı o’simlik ha’m 

haywanlardın’  geografiyalıq  tarqalıwına  arnalg’an.  Ch.Darvin  tirishiliktin’  atawlarda  kelip 

shıg’ıwı haqqında ma’seleni u’yrendi (Xuan-Fernandes, Folklend ha’m Galapagos). 

Darvin 

da’wirinen 



keyin 

analitikalıq 

izertlewler-fiziologiyalıq, 

anatomiyalıq, 

morfologiyalıq izertlewler (laboratoiya menen baylanıslı) islene basladı. Sonın’ menen bir qatar 

ta’biyiy jag’day menen baylanıslı ilimlerde burıng’ıg’a qarag’anda joqarı tezlik menen rawajlana 

basladı. Ekologiyalıq geografiyalıq botanika boyınsha A.Grizebax (1872) o’zinin’ «Jer sharının’ 

o’simlik  qaplamı»  degen,  E.  Varmingtin’  (1896)  «O’simliklerdin’  ekologiyalıq  geografiyasına» 

degen  miyneti  ha’m  A.Shimperdin’  (1898)  «Fiziologiya  tiykarında  o’simlikler  geografiyası» 

degen miynetlerdi shıg’ardı. Keyingi eki kitip elege shekem o’zinin’ qunın joyıtqan joq. 

Botanikalıq  geografiyada  tariyxıy  printsp  u’stinde  A.Engler  (1879,1882)    u’lken  jumıs 

isledi. 


Botanikalıq  geografiyanın’  rawajlanıwında  (Rossiyada)  Đ.G.Borshovtın’  «Aral-Kaspiy 

aymag’ının’ botanikalıq geografiyası ushın materiallar» (1865) degen miyneti u’lken a’hmiyetke 

iye.  Bul  miynette  o’simlikler  klimat  ha’m  topıraq  penen  tıg’ız  baylanısqanlıg’ı  da’lillengen. 

Đ.G.Borshov  bul  miynetinde  ayrım  o’simlik  tu’rlerinin’  tarqalıw  oblastlarının’  ko’rinisin 

su’wretlep-birinshilerden bolıp botaniko-geografiyalıq karta du’ziwge talpındı. 

Birinshi  original  botanikalıq  geografiya  boyınsha  rus  tilindegi  oqıwlıq  qollanba  1896-jılı 

A.N.Beketov ta’repinen islenip shıqtı.  

1903-jılı  G.Đ.Tanfilev  1:25000000  masshtabtag’ı  kartası  bar  Rossiyanın’  o’simlik  qatlamı 

tuwralı  ocherk  shıg’ardı.  Bul  Rossiyadag’ı  birinshi  russha  geobotanikalıq  karta  edi.  Bunnan 

keyin jer sharının’ ha’r qıylı regionlarının’ florasının’ kartaları shıg’a basladı. 

Bul  da’wirde  zoogeografiya  da  tez  qa’dem  menen  alg’a  ilgeriledi.  P.L.Skleter  (1875) 

statistikalıq  metodtı  qollanıw  tiykarında  oblast  dep  atalg’an  zoogeografiyalıq  sistemanı 

(anıg’ırag’ı  faunastikalıq)islep  shıqtı.  1868-jılı  Ch.Darvinnin’  dostı  T.Geksli  qurıqlıqtı 

zoogeografiyalıq  (faunastikalıq)  rayonlastırıwda  evolyutsiyalıq    printsipti  kirgiziwdi  usındı.  Bul 

printsip tiykarında R.Lidekker (1896) u’sh geya nı yamasa patshalıqtı bo’ldi: 1. Notogeya-qaltalı 

ha’m  bir  o’tkelli  (odnoproxodnıe)  lerdin’  rawajlanıw  orayı,  neogiya-tolıq  emes  tislilerdin’ 

rawajlanıw  orayı:  arktogeya-joqarı  da’rejeli,  jatırlı  su’t  emiziwshilerdin’  ko’pshilik  bo’liminin’ 

rawajlanıw orayı.  

Bul  da’wirde  qurıqlıqtı  zoogeografiyalıq  rayonlastırıwdın’  ekologiyalıq  printspleri 

N.A.Severtsov  (1877)  ha’m  onın’  sha’kirti  M.A.Menzbir  ta’repinen  Evropa,  Arqa  Aziya  ha’m 

Arqa Afrikanı o’z ishine alıwshı Paleoarktika oblastına kirgizildi. Basqa alımlardan Menzbirdin’ 

ayrımashılıg’ı,  ol  faunistikalıq  rayonlastırıwda  tek  iri  sistematikalıq  kategoriyalardı  (otryad, 

semeystvo, rod) qollanıp qoymastan tu’rlerdi de qollanıw kerekligin ayttı. 

Qurıqlıqtın’ 

zoogeografiyasınan 

du’nya 


ju’zlik 

okeannın’ 

zoogeografiyasının’ 

ayırmashılıg’ı  bul  da’wirde  a’ste  rawajlandı.  Fiziko-geografiyalıq  faktorlar  tiykarında  du’nya 

ju’zlik  okeannın’  zoogeografiya-  lıq  oblastların  belgilew  1895-jılı  A.E.Ortman  ta’repinen 

islendi(bul  ashılıwlar  1873-1876  jj  Angliya  sudnosı  Chellendjer  din’  ekspeditsiyalıq  miynetleri 

tiykarında iske astı). 

Bul da’wirde organizmler ja’ma’a’ti haqqındag’ı ilim-biotsenologiya qa’lip-leti. Biotsenoz 

termini  1877-jılı  K.Mebius  ta’repinen  ilimge  kirgizildi.  O’simlikler  ja’ma’a’ti  haqqındag’ı 

ilimnin’ tiykarın salıwshılar Đ.K.Pachoskiy(1896) ha’m P.N.Krılov(1898) bolıp tabıladı. 

Solay  etip  XIX  a’sirdin’  ekinshi  yarımında  Ch.Darvinnin’  tu’rlerdin’  kelip  shıg’ıwı 

haqqındag’ı iliminin’ islenip shıg’ıwı na’tiyjesinde biologiya ilimlerinin’ tiykarı du’zildi. 



 

5.Bul 



da’wirde 

ekologiyalıq 

ha’m 

tariyxıy 



botanikalıq 

geografiyanın’ 

ha’m 

zoogeografiyanın’ bunnan bılayda rawajlanıwı ju’rip otırdı. Đri materiallar jıynaldı, o’simlik ha’m 



haywanatlar  haqqında  ha’r-qıylı  miynetler  jazıla  basladı.  Moskva  universitetinin’  geografiya 

fakultetinde 1920-jılları S.G.Grigorev biogeografiya kursı boyınsha lektsiya oqıydı. 

Zoogeografiya  oblastınan  iri  jumıslardan  V.G.Geptnerdin’  «Ulıwma  zoo-geografiya» 

(1936), N.A.Bobrinskiy, A.L.Zenkevich, Ya.O.Birshteynnin’ «Haywanatlar geografiyasın»(1946) 

aytsaq boladı. 

Sırt ellerden S.Ekmannın’ «ten’iz zoogeografiyası» (1935), R.Gessenin’(1924) «Ekologiya 

tiykarında  zoogeografiya»  sı,  F.Daldın’  «Ekologiyalıq  zoogeografiya  tiykarları,»  sonday  aq 

Đ.G.Bartolomyu, V.E.Klark ha’m P.G.Grimshoudın’ (1911), «Zoogeografiyalıq  atlasları» shıqtı.  

Solay  etip  bul  periodta  botaniko  ha’m  zoogeografiyalıq  problemalar  parallel  tu’rde 

sheshilip bardı. 

Orta  Aziyada  1930-40-jıllarda  ekologo-geografiyalıq  mekteptin’  D.Đ.Kashkarov  ha’m 

Korovinnin’  basshılıg’ında  du’ziliwi  bul  regionda  ekologo-geografiyalıq  izertlewlerdin’  ha’wij 

alıp  rawajlanıwına  tiykar  saldı.  70  -jıllarda  olardın’  sha’kirtleri  L.N.Babushkin  ha’m 

T.Zaxidovtın’  ekologo-geografiyalıq  izertlewleri  Orta  Aziyada  sho’l  zonaların  rayonlastırıwda 

u’lken a’hmiyetke iye boldı. E.P.Korovinnin’ paleobotanikalıq izertlewleri O’zbekstanda u’lken 

jetiskenliklerge  erisiwge  onın’  «O’zbekstannın’  o’simlikler  qaplamı  «  atlı  miyneti  boldı. 

D.N.Kashkarov  ilimde  1-den  bolıp  parodalı  haywanlardı  rayonlastırıwdı  ekologo-geografiyalıq 

tiykarda ju’rgiziwdi qoydı.  

6.Bul  da’wir  XX  a’sirdin’  60-jıllarınan  baslandı.  Bul  da’wirde  biogeografiya  o’z  aldına 

ilim  bolıp  rawajlanadı.  Ulıwma  biogeografiyalıq  nızamlıqlar  du’ziledi,  biogeografiya  boyınsha 

original 

kitaplar 

shıg’adı. 

Ma’selen, 

A.G.Voronovtın’ 

«Biogeografiya» 

(1963), 

P.D.Yaroshenkonın’ «Ulıwma biogeografiya» (1975) h.t.b.  

Ha’zirgi  waqıtta  Biogeografiya  pa’ni  barlıq  biolog,  ekolog  ha’m  geograf  studentlerge 

oqıtıladı.  

Biogeografiyanın’ praktikalıq a’hmiyeti      

Biogeografiyanın’  praktikalıq  a’hmiyeti  ju’da’  u’lken.  Biogeografiyanı  bilmey  turıp 

ta’biyiy  o’simlik  ha’m  haywan  resursların  ratsional  paydalana  almaymız.  Adam  ushın  paydalı 

haywanlar  ha’m  o’simlikler  jer  u’stinde  bir  tegis  tarqalmag’an.  O’simlik  ha’m  hayuan  shiyki 

zatın paydalanıwdın’ ha’r qıylı regionda o’zinin’ qolaylı mu’ddeti boladı. Shiyki zat o’ndiriwdin’ 

normasın  bilmew-bul  shiyki  zat  bazasına  zıyan  tiygizedi.  Sonın’  ushın  biz  biogeografiyanın’ 

nızamlıqların, paydalı haywan ha’m o’simliklerdin’ geografiyalıq tarqalıw nızamlıqların, olardın’ 

sanının’  jıllar  boyınsha  o’zgerisin,  ha’r  qıylı  reogionlarda  sanlar  ayırmashılıg’ın,  organizmler 

o’miri ha’m shiyki zat sapası ushın qolaylı ha’m qolaysız jag’daylardı biliwimiz kerek. 



Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling