Zbekstan respublikasi xaliq bilimlendiriw ministrligi


Download 0.58 Mb.

bet2/9
Sana27.11.2017
Hajmi0.58 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

Ha’zirgi waqıtta ko’pshilik haywan ha’m o’simlik tu’rlerinin’ sanı birden azayıp ketti ha’m 

olardı  Xalıq  aralıq  «Qızal  kitapqa»  kirgiziwge  tuwra  keldi.  Olardın’  ko’pshiligi  aqılg’a 

muwapıqsız paydalanıw na’tiyjesinde jer betinen jog’alıp ketti. Ele de ko’pshilik tu’rler joq bolıp 

ketiw qa’wipi astında tur.Sonın’ ushın bul tu’rlerdi qorg’ap, olardı ko’beytiwimiz kerek. Siyrek 

an’lardı  awlawdı  qadag’an  etiw,  siyrek  o’simliklerdi  jıynawdı  qadag’an  etiw,  bul  tu’rlerge 

optimal jag’daylardı saqlaw biogeografiya nızamlıqları tiykarında islenedi.  

Adam  den  sawlıg’ı  ushın  jaqsı  gu’resiw  biogeografiyalıq  bilimlerdin’  itibarısız  mu’mkin 

emes.  Ko’pshilik  awırıwlar-viruslar,  bakteriya,  a’piwayılar,  zamarrıq,  parazit  qurtlar  h.b. 

ta’repinen payda boladı. Qorshag’an oratlıqtın’ ayrıqshalıg’ı sol awırıw shaqırıwshılardın’ ha’m 

taratıwshılardın’  tirishilik  mu’mkinshiligi  menen  anıqlanadı.  Mıs:  tulyaramiya  adamg’a  awırıw 

haywanlardan  su’yir  shıbınlar,  mokretsalar  h.b.  nasekomalar  arqalı  jug’adı.  Adamnan  basqa 

tulyaremiya  menen  ko’pshilik  kemiriwshiler,  nasekoma  jewshiler  ha’m  basqa  su’t  emiziwshiler 

awıradı. Bul awrıwlardın’, onı shaqırıwshılar, taratıwshılar ha’m juqtırıwshılardın’ qolaylı jasaw 

sharayatın,  bul  sharayat  qaysı  zona  yamasa  poyasta  bolatug’ının  biz  biogeografiya  nızamlıqları 

arqalı bilip alamız. Bunı bilsek biz awırıwdın’ aldın alg’an bolamız. 



 

O’simlikler  ha’m  o’simlikler  ja’ma’a’ti  jasaw  sharayatının’  indikatorı  retinde  qollanıladı.  



Sol  o’simliklerdin’  ha’m  haywanlardın’  qatnasına  ha’m  ko’lemine  qarap  biz  ortalıqtın’  ha’r-

qıylılıg’ın:  teren’ligin,  duzlanıw  da’re-jesin,  topıraqtın’  mexanikalıq  quramın  ha’m  ximizmin, 

paydalı  qazılma-lardı  bilip  alamız.  Ha’zirgi  waqıtta  indikatsiya  biogeografiyanın’  jaqsı  ra-

wajlang’an bo’limi esaplanadı.     

Keyingi jılları monitoringtin’ mashqalaları - geografiyalıq ortalıq u’stinen baqlaw (aerofoto 

ha’m kosmoslıq metodlar arqalı) ken’ tu’rde islenip atır. Bul izertlewlerde de biogeografiyanın’ 

roli u’lken. 


 

Sorawlar ha’m tapsırmalar. 



 

1.Biogeografiya pa’ni neni u’yretedi, ol qaysı ilimler menen baylanısqan

?

 

 



2.Biogeografiya iliminin’ rawajlanıw tariyxın qanday basqıshlarg’a  bo’liw mu’mkin

?

 



 

3.Biogeografiya iliminin’ rawajlanıwına qaysı alımlar o’zlerinin’ u’lesin qosqan

?

 

 



4.O’zbekstanda ekologo-geografiyalıq mekteptin’ tiykarın salıwshılar kimler

?

 



 

5.Biogeografiyanın’ qanday praktikalıq a’hmiyeti bar, xalıq xojalıg’ı-nın’ qaysı 

tarawlarında ken’nen qollanıladı

?

 



 

                         Biogeografiyanın’ tiykarg’ı tu’sinikleri .  

                             Geografiyalıq rayonlar bir-birinen ondag’ı jasaytug’ın mikroorganizmler, 

o’simlikler, zamarrıq ha’m haywanlardın’ quramı boyınsha ayırıladı. Ma’selen, Rossiyanın’ 

Evropa bo’liminde iyne japıraqlı o’simlikler h.b. o’sse, al Orta Aziyada basqa o’simlikler o’sedi. 

Flora dep- sol rayonda jasawshı o’simlikler, mikroorganizm ha’m zamarrıqlardın’ jıynag’ına 

aytamız.  

Sonın’ menen birge sol rayonda haywanlardın’ ko’plegen tu’rleri-a’piwayı tiyın, gornostay, 

qasqır,  qon’ır  ayıw  h.b.  tirishilik  etedi.  Fauna  dep-belgili  bir  rayondag’ı  tirishilik  etetug’ın 

haywan tu’rlerinin’ jıynag’ına aytıladı. 

Anaw  yaki  mınaw  rayondag’ı  fauna  ha’m  floranın’  jıynag’ına-  biota  dep  ataymız 

(Bobrinskiy, 1951).  

Bul  terminler  tek  g’ana  o’simlik,  zamarrıq  ha’m  mikrooragnizm  yamasa  haywanlarg’a 

qollanılıp  qoymastan,  al  o’simlik  yamasa  haywanatlar,  du’nyasının’  iri  bo’limlerine  de 

qollanıladı.  Ma’selen,  gu’lli  o’simlikler  florası,  quslar  faunası,  kemiriwshiler  faunası,  su’t 

emiziwshiler faunası h.t.b. 

  O’simlikler, zamarrıqlar, mikroorganizmler ha’m haywanatlar birge tirishilik etip bir-biri 

menen  ha’rqıylı  qatnasta  boladı  ha’m  bir-birine  ha’r  tu’rli  ta’sir  jasaydı.  Basqasha  aytqanda 

birgelesip jasawshı organizmler ja’ma’a’tti payda etedi. Bul ja’ma’a’t ha’r-qıylı bolıwı mu’mkin. 

Ma’selen  biz  tog’ay  soobshestvosı,  mikroorganizmler  soobshestvosı  dep  ayırıp  aytıwmız 

mu’mkin.  Barlıq  ja’ma’a’tler  ishinde  o’simlik  ha’m  haywanlar  soobshestvosı  jaqsı  u’yrenilgen. 

Sonın’ ushın biz bunnan bılay usılar haqqında aytamız. 

Soobshestvo tu’sinigi ju’da’ ken’ ma’nide aytıladı. Soobshestvo dep ulıwma tog’aydı, iyne 

japıraqlı  tog’aydı  da  h.t.b.  aytamız.  Solardın’  ishinde  konkret,  anıq  soobshestvonı  ayırıp  biliw 

kerek.  Đri tipologiyalıq kategoriyalarg’a tundra, iyne japıraqlı tog’aylar, ken’ japıraqlı tog’aylar, 

dala, sho’l, savanna, taw h.t.b. kiredi. 



Biom-bul  tu’sinik  anaw  yaki  mınaw  zona  ha’m  kishi  zonalardag’ı  soobshestvolardın’ 

birlespesine aytıladı.   

Solay  etip  flora  ha’m  fauna  birlesip  biotanı  payda  etedi.  O’simlikler  qaplamı  ha’m 

haywanat jıynag’ı soobshestvolardı ha’m biomlardı payda etedi. 

Bir  soraw  tuwadı:  Evropanın’  ken’  japıraqlı  tog’aylarının’  flora  ha’m  faunasının’  quramı 

Arqa  Amerikanın’  flora  ha’m  faunasınan  ayırmashılıg’ı  qalay  tu’sindiriledi

?

  Bul 


soobshestvolardın’ jasaw jag’dayları uqsas ha’m olar uqsas biotag’a iye bolıwı kerek. Biraq bul 

onday emes. Bul regionlardın’ geologiyalıq tariyxı ha’r qıylı. 

Solay etip biotalardın’ quramı sol regionnın’ geologiyalıq tariyxına baylanıslı boladı.  

         Biogeografiyanın’ bo’limleri. 

Organizmlerdin’  jer  sharı  boyınsha  tarqalıwının’  bir  tegis  bolmawı  ha’r-qıylı  sebepler 

menen anıqlanadı, bul sebeplerdi biogeografiya ilimi u’yrenedi ha’m tu’sindiredi. 

Jerdin’  tiri  organizmlerin  u’yreniwdin’  eki  tu’ri  bar:  geografiyalıq,  bunda  organizmler 

soobshestvosı,  sonday  aq  jer  sharının’  ha’r-qıylı  oblastlarının’  flora  ha’m  faunası  izertlenedi, 

ha’m  taksonomiyalıq,  bunda  jerde  ayrım  taksonomiyalıq  kategoriyalar-semeystvo,  tuwıs, 

tu’rlerdin’ tarqalıwı u’yreniledi. 



 

Usıg’an  sa’ykes  biogeografiya  to’mendegi  bo’limlerge  bo’linedi:  1.  Soobshestvolar 



geografiyası:  a)  ja’ma’a’ttin’  ulıwma  geografiyası,    b)  o’simlik  qaplamının’  geografiyası,  v) 

haywanatlar elatının’ geografiyası. 

2.Organizmler ha’m olardın’ populyatsiyalarının’ geografiyası: a) organizmlerdin’ ulıwma 

geografiyası,  b)  o’simlikler  geografiyası,  v)  haywanatlar  geografiyası,  g)  zamarrıqlar 

geografiyası. 

Mikroorganizmler geografiyası da bar desek boladı, biraq bul bo’lim ele jaqsı islenbegen. 

O’simlikler  qaplamı  ha’m  o’simlikler  populyatsiyasının’  tarqalıw  nızamlılıqlarının’ 

jıynag’ın  botanikalıq  geografiya  u’yrenedi,  haywanatlar  elatı  ha’m  haywanatlar  populyatsiyası 

geografiyasının’  jıynag’ı-zoologiyalıq  geografiya  (zoogeografiya),  biom  ha’m  biotalardın’ 

tarqalıw nızamlılıqlarının’ jıynag’ı-ulıwma biogeografiya ta’repinen u’yreniledi. 

Biogeografiya mashqalaların u’yreniwdin’ u’sh etapı bar:  

1. Floristiko-faunistikalıq-fauna, flora ha’m jer sharının’ ha’r qıylı regionlarının’ flora ha’m 

biotalarının’ inventarizatsiyası. 

2. Salıstırmalı-regionallıq-jer sharının’ flora, fauna, biota, o’simlikler qaplamı, haywanatlar 

elatı boyınsha regiong’a bo’liniwi (biomlar jıynag’ının’ da) ha’m bul regionlardın’ salıstırılıwı. 

3.  Kauzallı-sebepli-organizmler  ha’m  olardın’  ja’ma’a’tinin’  geografiyalıq  tarqalıwına 

ekologiyalıq faktorlardın’ ta’sirinin’ ko’rinisi, sonday aq tariyxıy faktorlardın’ organizmler ha’m 

olardın’  ja’ma’a’tinin’  ha’zirgi  tarqalıwında  geologiyalıq  tariyxı  dawamında  ekologiyalıq 

jag’daylarının’ o’zgerisinin’ tu’sindiriliwi.  

Ha’zirgi  waqıtta  biogeografiyada  obektti  izertlewdin’  sanlıq  etapları  jaqsı  rawajlang’an. 

Ma’selen,  flora  ha’m  faunanı  izertlewde  bahalı  mag’lıwmat  alıw  ushın  sol  regionda  jasawshı 

o’simlik ha’m haywan tu’rlerin tek sanap qoymastan. olardın’ ha’r-bir tu’rine sanlıq baha beriw 

kerek.      


 

10 


Sorawlar ha’m tapsırmalar. 

 

1. Flora ha’m fauna degenimiz ne



?

 

2. Biota ha’m biom degenimiz ne



?

 

3. O’simlikler ha’m haywanatlar ja’ma’a’ti degenimiz ne



?

 

4. Biogeografiyanın’ qanday bo’limleri barW 



5. Biogeografiya mashqalaların u’yreniwdin’ qanday etapları barW 

 

 



 

2-LEKTSIYA. 

BIOSFERA HA’M ONIN TIYKARG’I ELEMENTLERI 

Jobası: 


1. Biosferada organizmlerdin’ tarqalıwı. 

2. Biosferadag’ı organizmlerdin’ biomassası. 

3. Biosferadag’ı biologiyalıq o’nimdarlıq. 

Evolyutsiya  na’tiyjesinde  jer  betinde  ma’kan  basqan  ayrıqsha  qabıq  yama-sa  tirishilik 

qabatı-biosfera  dep  ataladı.  Biosfera  haqqında  tu’sinikler  Avstriya  alımı  E.Zyuss  ta’repinen 

1875-jılı  ilimge  kirgizilgen.  Biraq  biosferanın’  du’zilisi  ha’m  ta’liymatın  rus  akademigi 

V.Đ.Vernadskiy  1926-jılı  ilimiy  ta’repten  da’lilledi.  Ol  biosferanı  bizin’  planetamızdın’  bir 

waqıtları  tirishilik    etken  yamasa  tirishilik  bolıp  atırg’an,  tiri  maqluqlardın’  ta’sirine  ushırag’an 

yamasa  ushırap  atırg’an  bir  oblastı  dep  tu’sindiredi.Solay  etip  biosfera  ha’zirgi  waqıtta 

planetamızdın’  u’lken  ekosistemasın  quraydı,  onda  ken’  ko’lemdegi  zat  almasıw  protsessi 

ju’redi. 

Biosfera o’z ishine to’mendegi bo’limlerdi aladı:  

1) Hawa qatlamının’ (atmosfera) to’mengi bo’limi-troposfera, bul jerde tirishilik 10-15 km 

ge  shekem  aktiv  boladı,  Al  onnan  joqarısında  spora,  bakteriyalar  g’ana  jasay  aladı  (22  km)  bul 

qabıq stratosfera dep ataladı. 

2) Barlıq suw qabatın (gidrosfera), bunda tirishilik suwda en’ teren’ jeri 11 km ge shekem 

tarqalg’an. 

3)  Qattı  qabıq  litosferanın’  u’stinde  ha’m  astında  tirishilik  tarqalg’an.  Keyingi  jılları 

litosferanın’  4500  m  teren’liginde  neft  suwları  arasında  mikroorganizmler  tabılg’an.  Eger 

biosferag’a  atmosfera  qatlamındag’ı  tınıshlıq  halındag’ı  organizmlerdi  de  qossaq,  onda  onın’ 

shegi vertikal boyınsha 25-40 km ge shekem baradı. 

V.Đ.Vernadskiydin’  (1944)  ko’rsetiwinshe  biosfera  astında  5-6  km  ge  sozılg’an,  biraq  bir 

tegis qaplanbag’an sho’gindi jınıslar oblastı bar. Bul oblasttı ol stratisfera dep ataydı. Stratisfera 

biosfera ta’repinen du’zilgen, sebebi sho’gindi jınıslardın’ du’ziliwinde organizmler u’lken roldi 

oynaydı. Bul jınıslar gidrosferada payda boladı. 

Biosfera  shegarasında  aktiv  tirishilik  etiw  mu’mkin  bolmaytug’ın  oblastlar  boladı. 

Ma’selen,  troposferanın’  joqarg’ı  qatlamında,  sonday  aq  en’  suwıq  ha’m  ıssı  rayonlarda  (jer 

sharının’ ) organizmler tek g’ana tınıshlıq halında ushırasadı. Biosferanın’ bunday oblastlarının’ 

jıynag’ın parabiosfera dep ataymız (Xatchinson, 1972 ).  

Biraq biosferanın’ organizmler aktiv jag’dayda tirishilik etetug’ın oblastlarda, tirishilik bir 

tegis tarqalmag’an. 

Litosfera  ha’m  troposfera  shegarasında  o’simliktin’  jer  u’sti  ha’m  jer  astı  tamırları 

jaylasqan bo’limdi V.B.Sochova (1944) fitosfera dep atasa, al Lavrenko (1949) fitogeosfera dep 

ataydı.  Fitosferanın’  quwatlıg’ı  okean  oblastında  ju’da’  ku’shli,  bul  jerde  11  km  ge  jetedi,  al 

qurg’aqlıqta metrlerde yamasa onlag’an metr (ayrım regionlarda 100-150m) de o’lshenedi.  

Biosfera ushın tek tiri organizmlerdin’ qatnası xarakterli bolıp qoymastan, ol mınaday u’sh 

ayrıqshalıqqa  iye:  1-den,  bunda  ko’p  ko’lemdegi  suyıq  suwdın’  bolıwı:  2-den,  og’an  ku’n 

nurlarının’  kushli  energiyası  tu’sedi:  3-den,  biosfera  bul  qattı,  suyıq  ha’m  gaz  ta’rizli  zatlardın’ 



 

11 


arasında  turadı.  Usıg’an  baylanıslı  biosfera  ushın  xarakterli  na’rse,  bul  zat  ha’m  energiyanın’ 

u’zliksiz almasıwı bolıp tabıladı, bunda tiri organizmler aktiv rol atqaradı.  

Ha’zirgi  waqıtqa  shekem  biosferada  tiri  organizmlerdin’  sanı  ma’lim  emes,  biraq  shama 

menen  mug’darı  ma’lim.  O’simliklerdin’  biomassası  haywanlardikinen  anag’urlım  joqarı  ha’m 

bir  mag’lıwmatlarda  ol  10

a’9


,  ekinshisine  -10

a’9 


-10

g’a’


  al  haywanlarda  10

a’u’


  g,  basqalarda 

o’simlikler biomassasınan 4-5 qatar az (Xilmi,1966). 

Đ.A.Suetovanın’  (1974)  esabı  boyınsha  qurıqlıqtın’  barlıq  tiri  zatları  6,4

×

10



a’h

g,  al 


okeandag’ı  biomassa  (29,9

×

10



15

g)  qurıqlıqtag’ı  g’a  qarag’anda  3  qatarg’a  az.  Bul  avtordın’ 

ko’rsetiwinshe  qurıqlıqta  o’simlikler  biomassası  6,4

×

10



a’h

g,  al  haywanlardın’  biomassası  -

0,006

×

10



a’h

g, g’a, okeanda bolsa o’simlikler biomassası 1,1

×

10

a’o’



g, al haywanatlar biomassası-

28,8


×

10

a’o’



g,  g’a  ten’.  Solay  etip,  qurıqlıqta  o’simlikler  biomassası  haywanatlar  biomassasına 

qarag’anda  3  qatarg’a  u’lken,  okeanda  haywanatlar  biomassası  o’simliklerge  qarag’andva  28 

ma’rtebege  ko’p.  Okeanda  o’simliklerdin’  tiykarg’ı  biomassasın  plankton  organizmler, 

mikroskopiyalıq vodorosller quraydı.  

Esap-sanaq  metodınan  g’a’rezsiz  qurıqlıq  ha’m  okeanda  organizmler  biomassasının’ 

ulıwma  tarqalıw  nızamlılıqları  boladı:  okeanda  organizmlerdin’  ulıwma  biomassası  qurıqlıqqa 

qarag’anda  to’men,  o’simliklerdin’  tiykarg’ı  biomassası  qurıqlıqqa  jıynalg’an,  okeandag’ı 

haywanlar biomassası qurıqlıqtag’ı haywanlar biomassasına qarag’anda biraz joqarı. 

Qurıqlıqta biomassanın’ toplanıwı tog’aylarda baqlanadı, onın’ u’lesi 10

a’w


-10

a’h


g g’a ten’: 

jer sharında sho’p o’simliklerdin’ biomassası tog’ay o’simliklerinin’ biomassasına qarag’anda 5-

10  ma’rtebege az. 

Atmosferanın’  joqarg’ı  shegarasına  kelip  tu’setug’ın  barlıq  tolqındag’ı  nurlardın’  ku’n 

energiyasının’  ag’ımı  700kkal/sm

2

  sutkasına.  Sonnan  jılına  ko’rinerli  nurdın’  55kkal/sm



2

  qa 


shamalası jer betine jetip keledi ha’m organizmler paydalanadı. 

Ku’n nurının’ energiyasın organikalıq zatta toplaw uqıbı- tiri organizmlerdin’ o’nimdarlıg’ı 

dep ataladı. Bul payda bolg’an o’nim mınanday bolıp bo’linedi:  

1.  Ulıwma  da’slepki  o’nim-  organikalıq  zatlardın’  ulıwma  sanı  yamasa  energiya  menen 

baylanıslı bolg’an jılına 1m2 maydanda anıqlanatug’ın o’nim. 

2.Taza  birinshi  o’nim-  energiya  menen  baylanıslı  bolg’an,  organikalıq  zatlardın’  sanı, 

yamasa dem alıwg’a jumsalg’an energiyadan qalg’an o’nim. 

3.  Ekilemshi  o’nim-  Bul  organizmlerdin’  paydalanıwı  ha’m  qayta  islewi  na’tiyjesinde 

payda bolg’an o’nim, yag’nıy haywanlardın’ produktsiyası. 

R.Uittikerdin’  (1980)  mag’lıwmatı  boyınsha  jer  sharında  ulıwma  taza  o’nim    jılına 

1,7•.10

17

 g dı quraydı, bul jalpı biomassadan 11 ma’rtebe az. Haywanlar o’nimi jılına 3,9•10



12

  g 


dı quraydı, olardın’ biomassası 2,0•10

12

  g dı quraydı. 



O’nimdi  payda  etiwde  ha’m  qayta  islewde  organizmlerdin’  ha’r-qıylı  gruppalarının’  roli 

ha’r-qıylı. Bular u’sh topar gruppag’a bo’linedi: 

1. Produtsentler - bular birlemshi o’nimdi beriwshiler (fotosintez islewshi jasıl o’simlikler, 

xomosintez islewshi bakteriyalar h.t.b.)  

2. Konsumentler- bular birlemshi  yamasa ekilemshi o’nimdi paydalanıwshılar ha’m olardı 

basqa organikalıq zat formalarına aylandırıwshılar (haywanatlar, parazit o’simlikler h. b.)  

3.  Redutsentler  (destruktorlar)-  o’li  organikalıq  zatlar  esabınan  jasawshı  ha’m  olardı 

miniral  zatlarg’a  shekem  tarqatıwshı  organizmler  (ko’pshilik  bakteriyalar,  zamarrıqlar  ha’m 

a’piwayı haywanlar,). 

O’z gezeginde konsumentler 3 kishi gruppag’a bo’linedi: 

1. O’simlik jewshi organizmler-fitofaglar. 

2.  2-qatarlı  konsumentler-  jırtqısh  ha’m  parazitler,  bular  o’simlik  jewshi  organizmlerdi 

jeydi. 

3.  3-qatarlı  konsumentler  -  bular  jırtqısh  ha’m  parazitler  menen  awqatlanıwshı  jırtqısh 



ha’m  parazitler:  Keyingi  eki  gruppanın’  wa’killerin  zoofaglar  dep  ataymız.  Bunnan  basqa 

M.S.Gilyarovtın’  (1965)  ko’rsetiwinshe  haywanlar,  bular  tek  organikalıq  zatlardı  bir  tu’rden  2- 



 

12 


tu’rge aylandırıp qoymastan mineral yamasa organikalıq jen’il miniralizatsiyalanıwshı zatlardın’ 

belgili  mug’darın  bo’lip  shıg’arıp,  tek  konsument  bolıp  qoymastan  redutsentte  bola  aladı. 

Ulıwma ta’biyatta zat almasıw usı u’sh gruppadag’ı organizmlerdin’ qatnasında boladı. 

Bizin’  planetamızda  ju’retug’ın  zat  almasıw  protsessinin’  tezligi  16km  qalın’lıqtag’ı  jer 

qabıg’ı  massasının’  tek  0,01Fke  shamalasın  qurawshı  tiri  zatlardın’  u’lken  bolmag’an  massası 

menen bir tekli emes qusag’an. 

Sog’an  qaramastan  organizmler  tez  ko’beyiw  arqalı  zat  almasıwdı  tezletedi  ha’m 

planetarlıq roldi atqaradı. 

V.Đ.Vernadskiy  (1934)  tiri  organizmlerdin’  qolaylı  jag’dayda  organikalıq  zatlardı 

du’ziwdegi  mu’mkinshiligin  joqarı  bahalaydı.  Mıs;  bir  diatom  suw  otının’  kletkası  tosqınlıqsız 

ko’beyiw  waqıtta  8  ku’n  ishinde  bizin’  planetamızdın’  ko’lemindey  maydang’a  iye  boladı,  al 

keyingi bir saat dawamında bul ko’lem eki esege ko’beyedi. A’piwayı infuzoriya bes jılda jerden 

104 ese u’lken mug’dardag’ı organikalıq zattı beriwi mu’mkin.       

V.Đ.Vernadskiydin’ ko’rsetiwinshe xolera bakteriyası sherek sutka ishinde jer betin qaplap 

alsa,  qurıqlıqtın’  a’ste  ko’beyiwshi  organizmi-hind  pili  bunı  3000-2500  jılda  islewi  mu’mkin 

deydiN’ xolera bakteriyasına geoximiyalıq energiyanın’ beriliw tezligi shama menen 33000sm/s, 

yag’nıy  ses  tolqınının’  tezligine  jaqın,  ol  pil  ushın  10

-2

    sm/s  qa  ten’,  bul  degen  so’z  olardın’ 



geoximiyalıq  effekti  birdey.  Biraq  bunday  potentsiyal  mu’mkinshi-  lik  tolıq  iske  aspaydı. 

o’ytkeni ko’pshilik oganizmler ko’beyiw jasına jetpey o’lip qaladı.  

Jer  betinde  bolatug’ın  barlıq  protsesslerdin’  deregi  -  quyash  esaplanadı.  Fotosintez 

protsessi  na’tiyjesinde  organikalıq  zatlar  (uglevodlar)  payda  boladı.  Fotosintez  ju’da’  to’men 

paydalı  ta’sir  etiw  koeffitsenti  menen  xarak-terlenedi.  Xatchinsonnın’  (1972)  mag’lıwmatı 

boyınsha  qurıqlıqtag’ı  o’simlikler  optimal  jag’dayda  quyashtan  kelip  tu’setug’ın  ko’rinerli 

nurlardın’ tek bir-neshe protsentin paydalanadı, al barlıq qurıqlıqtın’ betine ta’sir etiwshi paydalı 

koeffitsenttin’ mug’darı 0,1-0,3O’ ti quraydı. P.Dyuvino,      M.Tangtın’ (1958) aytıwınsha jerge 

tu’setug’ın quyash energiyasının’ tek 1O’ i g’ana fotosintezge jumsaladı. Quyash energiyasının’ 

koeffitsentin  ju’da  az  paydalanıw  sebebin  ko’pshilik  avtorlar  troposfera  ha’m  gidrosferadag’ı 

SO

2

  nin’  ju’da  az  kontsentratsiyasınan  dep  oylaydı.  Fotsintez  protsessi  to’mendegi  formulada 



ju’redi: 

6CO


2

+6H


2

O+674000kkal=S

2

H

12



O

6

+6O



2

  

Fotosintez  protsessinde  xlorofilli  o’simlikler  organikalıq  zatlardı  toplaw  menen  birge 



quyash  energisında  sin’iredi  ha’m  onı  biraz  uaqıt  biosferada  uslap  turadı.  Konsumentler  bul 

organikalıq  zatlardı  paydalanıw  menen  birge  energiyanıda  aladı,  al  redutsentler  iskerligi 

na’tiyjesinde o’li organikalıq materiyadan energiya ajıraladı. Kelip shıg’ıwı jag’ınan organikalıq 

zatlar  bolg’an  paydalı  qazılmalarda,  mıs:  kaustobiolitlerde  (,tas  ko’mir,  torf,  neft,h.t.b),  quyash 

energiyası  uzaq waqıt konserva halında saqlanadı. 

Ayrım  organizmler  organikalıq  zat  du’ziw  ushın  ku’n  energiyasınan  paydalanbaydı,  al  ol 

okisleniw waqtındag’ı bo’lingen energiyadan paydalanadı. 

Bul  protsesske  Xemosintez-dep  ataydı.  Ol  fotosintezge  qarag’anda  organikalıq  zattı  ju’da’ 

az mug’darda toplaydı. Og’an ayırım bakteriya gruppaları qatnasadı. 

Tapsırma ha’m sorawlar. 

1.Biosfera degen ne

?

 



2.Tirishiliktin’ tarqalıw shegaraların ko’rsetin’

?

 



3.Tirishiliktin’ biomassasın anıqlan’

?

 



4.Produtsent, konsument, redutsent organizmlerdin’ biosferada ro’li qanday

?

          



 

 

13 


3-LEKTSIYA. 

 BIOSFERADAG’I ZAT AYLANIS 

Jobası: 


1. Biosferadag’ı biologiyalıq (kishi) aylanıs. 

2. Biosferadag’ı geologiyalıq (u’lken) aylanıs. 

3. Biosferadag’ı uglerod, azot ha’m kislorod aylanısı. 

Energiya  aylanısı  basta  aytıp  o’tkendey  zat  aylanısı  menen  baylanıslı  boladı.  Zatlardın’ 

kishi  (biologiyalıq)  aylanısı  yag’nıy  organizmlerdin’  qurıqlıqtag’ı  topıraq  arasındag’ı  ha’m 

gidrosferadag’ı  suw  ha’m  organizmler  arasında  bolatug’ın  aylanıs.Zatlardın’  u’lken  aylanısı 

(geologiyalıq)  qurıqlıq  ha’m  du’nya  ju’zlik  okean  arasında  ju’redi.  Qurıqlıqtag’ı  kishi  aylanıs 

protsessinde o’simlikler suwdag’ı gazdı ha’m erigen mineral zatlardı sin’iredi, onnan organikalıq 

zatlardı  islep  shıg’aradı.  Dem  alıw  protsessinde  o’simlik  o’zinin’  denesinen  uglekiskiy  gazdı 

bo’lip  shıg’aradı.  Organikalıq  zatlardın’  ko’pshilik  bo’limi  konsument  organizmler  ha’m 

redutsentler arqalı mineral zatlarg’a aylanıp topıraqqa aralasadı. 

Gidrosferada  o’zinin’  kishi  zat  aylanısına  iye,  ol  suwdag’ı  erigen  duzlardı  gazlardın’ 

ko’pshilik  bo’legin  o’zine  aladı.  Bul  zat  aylanısta  bas  roldi  suw  betindegi  mikroskopiyalıq, 

xlorofilli  vodorosller  atqaradı.  Bul  o’simlik  organizmleri  tolqın  ag’ısları  menen  ıg’ıp  ju’rip, 



Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2017
ma'muriyatiga murojaat qiling