Zbekstan respublikasi xaliq bilimlendiriw ministrligi


Download 0.58 Mb.
Pdf просмотр
bet4/9
Sana27.11.2017
Hajmi0.58 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

jasaydı.  Az  qılshıqlı  qurtlar  dushshı  suwlarda  yamasa  topıraqta,  ju’da’  siyrek  ten’izde  tirishilik 

etedi. Ha’r bir gektarda jawın qurtları 10-30 t topıraqtı qayta iyleydi. 

Piyavkalar-erkin  jasawshı  jırtqıshlar  yamasa  ektoparazitler-ten’izlerde,  ishki  suwlarda, 

siyrek  topıraq  u’stinde  jasaydı  (ıg’allı  tropikalıq  tog’aylarda  jer  u’sti  omırtqalı  haywanlarg’a 

ha’m adamlarg’a topılıs jasaydı). 

Saqıynalı qurtlardın’ basqa klasının’ wa’killeri-ten’izde otırıp tirishilik etedi.  



Mshankalar  tipi-ten’izlerde  siyrek  dushshı  suwlardın’  tu’binde  ha’m  suw  astı    zatlarında 

tirishilik etedi.  



 

19 


Đyin  ayaqlılar  tipi-o’lip  joq  bolıp  baratırg’an  organizmler.  Qazılma  tu’rlerden  10000  ı 

belgili.  Ha’zirgi  iyin  ayaqlılar  eki  qaqpaqlı  baqanshaqlarda  tirishilik  etedi.  Bular  bentos,  ten’iz 

formaları bolıp ha’r qıylı teren’likte jasaydı. 

Mollyuskalar  tipi-ten’iz  organizmleri  bolıp,  ko’pshiligi  dushshı  suwlarda  jasaydı.  Ayırım 

ten’iz  mollyuskaları  iyne  terilerde  parazitlik  etedi.  Ten’izlerde  mollyuskalar  bentos  wa’kili 

sıpatında  ko’zge  ko’rinedi.  Ten’iz  ha’m  ishki  suwlarda  olar  bentostın’  ulıwma  massasının’  70-

90F in quraydı. Ten’izlerde ha’rqıylı teren’likte (4800 m ge shekem) qurıqlıqta ha’r qıylı klimat 

zonasında,  tawlarda  5000  m  biyiklikte  jasaydı.  Jer  u’sti  mollyuskaları  uyqıg’a  ketedi,  arqada-

qısqı, qublada jaz ha’m qısqı. O’simlik jewshi tu’rleri menen birge jırtqısh tu’rleri de bar. Ayırım 

mollyuskalar u’lken razmerge iye. Ma’selen, ten’iz mollyuskası tridaknanın’ baqanshag’ı 1,35 m 

ge, 250 kg g’a iye. Gigant kalmarlar 18 m uzınlıqqa iye. 

Mollyuskalar  arasında  awıl-xojalıg’ı  ushın  zıyankesleri  de  bar,  ma’selen  ju’zim  ulitkası. 

Ko’pshilik  jalan’ash  tu’rleri  o’simlik  ha’m  zamarıqlarg’azıyan  tiygizedi.  Jemchugtın’  deregi 

esaplanadı.  Ha’zirgi  waqıtta  Angliyada  awqatqa  jılına  2  mlrd  ustritsa  paydalanadı.  Midiya, 

ju’zim ulitkası da awqatqa paydalanadı. 

Bas ayaqlı molyuskalardan karakatitsa, kalmar ha’m segiz ayaqlılar paydalanadı. 

Buwın ayaqlılar tipi.  Haywanatlar arasında en’ ko’p sang’a iye tip bolıp esaplanadı. Olar 

barlıq  ortalıqta  ten’izde,  ishki  suwlarda  ha’m  qurıqlıqta  jasaydı.  Olardan  birinshi  traxeyalılar 

ıg’allı  tropik  tog’aylardın’  topırag’ında,  tas  astında  jasaydı.  Mechexvostlar  klası  ten’iz 

haywanlarının’ o’lip joq bolı bartırg’an tu’rleri 5 tu’ri belgili. Tropik ha’m subtropik okeanlarda 

Arqa ha’m Oraylıq Amerika, Malay arxipelagının’ jag’alarında, Filippin ha’m Yapon atawlarında 

4-10 teren’likte jasaydı. 

Nasekomalardın’ sanı 10

9

 mlrd, Bul ha’r bir adamg’a 250 mln. ha’r qıylı nasekoma tiyisedi 



degen  so’z.  evropa  o’simliklerinin’  30F  ke  shamalası  nasekomalar  ja’rdeminde    shan’lanadı. 

Ayrım nasekomalardın’ ko’beyip ketiwi ko’pshilik o’simlik tu’rlerinin’ o’liwine alıp keledi. (mıs 

saranchalar, gu’belekler, qon’ızlar) 

Jırtqısh ha’m parazit nasekomalar ekinshi ha’m u’shinshi da’rejeli konsument esaplanadı.  

Nasekomalar  ishinde  adam  o’miri  shın  qa’wipli  nasekomalar  bar.  Olar  ishinde  adamda 

uyqı keselin ha’m iri qara malda nagana keselin tsetse shıbını, bu’rgeler chuma keselin taratadı. 

Yapon  entsefalatin  peshsheler  taratadı.  Pitelerin’    o’simlik  jewshi  ha’m  jırtqısh  tu’rleri  bar. 

Ayırımları haywan qanı menen awqatlanıp awırıw taratadı. Mıs, triatoma pitesi Qubla Amerikada 

su’t  emiziwshiler  ha’m  adam  ushın  qa’wipli  chagasa  keselin    shaqıradı.  Biytler-haywan  ha’m 

adamlarda sıpnoy ha’m qaytıwshı tif keselin taratadı.  



Pogonoforalar tipi. ten’izlerde3-10000 m teren’de otırıp tirishilik etedi.  

Tu’kli  jaqlılar  tipi-  Tu’rlerdin’  ko’pshilik  bo’limi  okean  planktonında  tirishilik  etedi,  tek 

ayırımları g’ana otırıp tirishilik etedi. 



Đyne  terililer  tipi-  ten’iz  haywanları  (ten’iz  juldızları,  ten’iz  kirpikleri,  goloturiyalar) 

bulardı ko’pishilik xalıqlar, a’sirese Shıg’ıs Aziya awqatqa paydalanadı. 



Xordalılar  tipi-  Bul  to’rt  podtipke  bo’linedi.  1.  Yarım  xordalılar  (litoral  bentostın’ 

wa’killeri) 2. Lichinka xordalılar. Olarda ayrıqsha qabıq-tunika boladı. (o’simlik kletchatkasına 

jaqın), bularg’a appendikulyarlar (ten’izde jasaydı) salplar, astsidiyalar kiredi. 



3.  Bas  su’yeksizler.  4.  Bas  su’yekliler  yamasa  omırtqalılar.  Bul  podtipke-do’n’gelek 

awızlılar, balıqlar, jer-suw haywanları, jer bawırlawshılar, qus ha’m suw emiziwshiler kiredi.   



Zamarıqlar  patshalıg’ına  eki  bo’lim.  slizevikler  ha’m  haqıyqıy  zamarrıqlar  kiredi. 

Slizevikler  bo’limi  wa’killeri  erkin  jasawshı  ha’m  kletka  ishi  parazitleri  boladı.  Barlıg’ı  ushın 

ıg’allı plazmodiya xarakterli. Haqıyqıy zamarrıqlar arasında suw zamarrıqları ha’r qıylı tirishilik 

obrazına  iye.  Olardın’    ishinde  saprofit  tu’rleri  o’simlik  qaldıqlarında,  parazit  tu’rleri  suw 

o’simlikleri  ha’m  haywanlarında  tirishilik  etedi.  Ko’p  sanlı  topıraq  zamarrıqları  topıraqtın’ 

organikalıq 

zatlarının’ 

mineralizatsiyasında, 

gu’mustın’ 

payda 


bolıwı 

ha’m  tog’ay  

podstilkasının’  buzılıwında  qatnasadı.  Bul  zamarrıqlarg’a  qalpaqlı  zamarrıqlar  kiredi.  Jırtqısh 

zamarrıqlar saprofag bolıp, biraq mayda nematodalardı uslawı ha’m jewi mu’mkin. 



 

20 


Ayrım  zamarrıqlar  o’zlerinde  o’simliklerde  ha’m  haywanlarda  parazitlik  etedi.  Ma’selen, 

sporınya  ha’m  baslı  zamarrıqlar-bir  xozyaynli,  al  ko’pshilik  za’n’  zamarrıqları  eki  xozyaynli. 

Sonın’  menen  birge  zamarrıqlar  vodorosller  menen  birge  lishaynik  denesinin’ quramın du’zedi. 

Zat almasıwda u’lken rol oynaydı. Ko’pshilik zamarrıqlar fermentler bo’lip shıg’aradı. Olardın’ 

antibiotik  bo’lip  ha’m  o’siwshi  zat  (giberrelin)  bo’lip  shıg’arıwı  adam  ta’repinen  ken’ 

qollanıladı.  Zamarrıqlar  o’simlik,  haywan  ha’m  adamlarda  awırıwlar  keltirip  shıg’aradı  (lishay 

temirewi, fuzarioz, parsha h.b.) 

O’simlikler patshalıg’ı- Pirofit vodorosller bo’limi. Barlıg’ı bir kletkalı, kletkası ha’r qıylı 

ren’de.  Dushshı,  duzlı  (ten’iz)  suwlarda  ken’  tarqalg’an.  Patas  suwlarda  jasawshıları  suwdı 

tazalaydı. Suwdın’ «gu’llewin» boldıradı. Za’ha’rli tu’rleri bar. 

Altın  sıyaqlı  vodorosller.  Barlıq  jerde  tarqalg’an,  taza  dushshı  suwlarda  ha’m  qıshqıl 

reaktsiya  ortalıqtag’ı  sfagnum  batpaqlarda  tirishilik  etedi.  Ayrım  tu’rleri  ten’iz  ha’m  duzlı 

ko’llerde,  siyrek  patas  suwlarda  jasaydı.  Birew  bolıp  jasawshı  tu’rleri  topıraqtı  ma’kanlaydı. 

Ko’pshiligi-plankton ayrımları neystonnın’ quramına kiredi. 



 

Diatom  suw  otları.  Birew  bolıp    yamasa  koloniya  bolıp  jasaydı.  Ko’pshiligi-avtotroflar. 

Ayırım  tu’rleri  waqıtsha  geterotrof  awqatlanıwg’a  o’tip  turadı.  Koloniya  bolıp  jasawshıları  ha’r 

qıylı  substratta  haywan  ha’m  o’simliklerde,  taslı,  qumlı  gruntlarda  tirishilik  etedi.  Sonday-aq 

okean ha’m ten’izlerde, ishki suwlarda (dushshı ha’m ashshı) ha’m ıssı ortalıqta da (50

0

 S) jasay 



aladı.  Diatomeidin’  sho’gindi  parodaların  stratigrafiyalıq  ha’m  paleogeografiyalıq  maqsetlerge 

paydalanadı



 

Sarı-jasıl suw otları-ha’mme  jerde tarqalg’an. Tiykarınan taza dushshı suwlarda , siyrek 

ten’izlerde  ha’m  duzlı  suw  aydınlarda  ha’m  topıraqta  tirishilik  etedi.  Ba’ha’rde  ha’m  gu’zde 

ko’beyedi, ayırım tu’rleri barlıq ma’wsimde ko’beyedi. Sarı-jasıl vodorosllerge plankton tu’rleri 

az sanda bentosha’m perifitonlar kiredi. 



Qon’ır  vodorosller.  Bular  ten’izde  jasaydı.  Dushshı  suwda  jasaytug’ın  u’sh  tuwısı  bar. 

Barlıq  ten’izlerde  Antarktidadan  baslap  Kanada  atawlarına  shekem  jasaydı.  Qon’ır  vodorosller-

alginatlardın’ birden bir deregi-morojenoe ha’m miywe suwlarının’ sapasın ko’teredi, sonday-aq 

su’rtiwshi  materiallardın’,  elektrodlardın’  quramına  paydalanıladı.  Qon’ır  vodorosllerden 

alıng’an altı atomlı spirt-mannit farmatsevtikada, kraska o’ndrisinde,qag’azlar, jarılg’ısh zatlarda 

qollanıladı.  Qubla-Shıg’ıs,  Aziyada  awqatqa  paydalanadı.  Burın  yod  o’ndiriwde  paydalang’an, 

ha’zir tek onın’ qaldıqları paydalanıladı. 

Qızıl  vodorosller.  Ten’iz  o’simlikleri,  biraq  ha’wizlerde,  da’ryalarda  sho’plerde    ha’m 

ko’llerde  de  ushırasadı.  Qattı  jerlerde  de  ushırasadı.  Qızıl  vodorosller  ishinde  yarım  parazitler 

ha’m parazitler ushırasadı. Ko’pshilik qızıl vodorosller awqatlıq esaplanadı. Ko’pshilik tu’rinen 

mikrobiologiyada  ha’m  awqat  o’ndirisinde  qollanılatug’ın  agar    tayarlaydı.  Ha’r  qıylı  qızıl 

vodorosllerden  tayarlanatug’ın  vodorosl  unları  mallarg’a  jem  retinde  ha’m  to’gin  retinde 

paydalanadı. 



Evglena  vodoroslleri.  Dushshı  suwlarda,  «gu’llew»  di  keltirip  shıg’aradı.  Ko’pshilik  tu’ri 

saprofit awqatlanadı, suwaydınlardı tazalawg’a qatnasadı. 



Jasıl vodorosller. Dushshı suwlarda jasaydı. Duzlı ha’m ten’izde jasawshıları da bar. Jasıl 

vodorosllerdin’  ishinde  topıraqta  jasawshıları,  jer  u’stinde,  epifit,  parazit  ha’m  simbiont  tu’rleri 

bar. 

Xara vodoroslleri. Đri vodorosller esaplanadı. Dushshı suw ko’llerinde, ten’iz qoltıqlarında 

ha’m duzlı ishki suwlarda tirishilik etedi. Suwdın’ rn-5,2-9,8 ge shekem shıdaydı. 



Lishaynikler  bo’limi.  Zamarrıq  ha’m  vodorosldin’ birigiwinen du’zilgen. Ko’binshe ko’k-

jasıl  yamasa  jasıl,  ju’da’  siyrek  jasıl  yamasa  qon’ır  vodorosller  turadı.  Lishaynikler  ortalıq 

faktorlarına shıdamlı keledi. Sho’llerde 50-60 S ıssıg’a, qısta 40-50 S suwıqqa shıdamlı. 

Moxlar  bo’limi.  Barlıq  kontinentlerde  tarqalg’an.  Ten’izde  jasamaydı.  Ko’l  ha’m 

da’ryalarda  jasaydı,  topıraqta,  taslaqta,  batpaqlıqta  jasaydı.  Tundrada  ko’p.  Moxlar  -aktiv  torf 

jıynawshılar.  


 

21 


Plaun ta’rizliler. Eski tu’rler. Ha’zir sho’p ta’rizlileri bar. Ayrım tu’rleri uwlı, meditsinada 

qollanıladı.  



Psilot ta’rizliler. Tropik ha’m subtoropik ellerde jasaydı.  

Xvoshlar bo’limi. Eski tu’rler. Ha’zir sho’p ta’rizlileri bar.  

Paporotnikler bo’limi. Ig’allı tropik tog’aylardan sho’l ha’m tundrada, batpaqta o’sedi.  

Jalan’ash  tuqımlılar.  To’rt  klası  bar.  Sagovnikler  tropik  ha’m  subtropik  jerlerde  jasaydı. 

Sago  o’ndirisinde  o’simlik  awqatlıg’ında  ha’m  malg’a  jem  retinde  paydalanadı.  Mamont 

ag’ashının’  diametri  -12  m,  toksodium-Meksikanskiy-16m,  biyikligi-100m,  Arqa  Amerika 

sosnası 4900 jıl jasaydı.  



Jabıq tuqımlılar. Barlıq jerlerde jasaydı.  

 

Tapsırma ha’m sorawlar. 



1. Kriteriyalardın’ qanday tu’rleri bar ha’m olar ne maqsette paydalanıladı? 

2. Eukariot ha’m prokariot organizmlerge sıpatlama berin’? 

3. O’simlikler patshalıg’ına sıpatlama berin’? 

4. Haywanatlar patshalıg’ına tu’sinik berin’? 

 


 

22 


5-LEKTSIYA 

 EKOLOGIYANIN’ TIYKARG’I QA’DELERI 

                                       Jobası: 

1.Ekologiyalıq (abiotikalıq, biotikalıq, antropogenlik) faktorlar. 

2.Organizmlerdin’ tirishilik formaları. 

3.Migratsiya, invaziya, populyatsiya. 

 

Organizmlerdin’  tarqalıwı  birinshi  gezekte  olar  jasaytug’ın  ortalıq  jag’dayları  menen 



anıqlanadı.  Ortalıq  olarg’a  o’zlerinin’  ha’r  qıylı  elementleri  menen  ta’sir  etedi.  Ortalıqtın’  ha’r 

bir  elementi  faktor  esaplanadı.  Ta’biyatta  bul  elementler  bir-birinen  bo’leklengen  tu’rinde 

ha’reket etepeydi, al quramalı bir kopleks sıpatında ha’reket etedi. 

Ha’r  qıylı  organizmler  ekoloyalıq  faktorlardı  ha’r  tu’rli  qabıllaydı,  Faktorlar  abiotikalıq, 

biotikalıq ha’m antropogenlik faktor bolıp bo’linedi. 

 

1.Abiotikalıq faktor birinshi gezekte klimatlıq faktorlar kiredi. Bug’an hawanın’ ıg’allıg’ı, 

jawın-shashınlar,  hawanın’  basımı,  atmosferanın’  gaz  quramı,  h.b  kiredi.  Bul  faktorlar 

organizmlerge  tikkeley        ta’sir  etedi.  Abiotikalıq  faktorlardın’  ekinshi  gruppasına  edafikalıq 

yamasa  topıraq  faktorları  (topıraqtın’  fizikalıq,  ximiyalıq  mexanikalıq  qa’siyetleri)  kiredi. 

U’shinshi  gruppag’a  gidrologiyalıq  faktorlar  yag’nıy  suwdın’  qattılıg’ı,  gaz  quramı  h.b  kiredi. 

Abiotikalıq faktorlardın’ to’rtinshi gruppasına orografiyalıq yamasa relf faktorları kiredi. Bunda 

relf ha’r qıylı ko’riniste (tik, jar, tawlıq, tegislik) ta’sir etedi. 

 

2  Biotikalıq  faktorlar  g’a  tiri    organizmlerdin’  bir-birine  bolg’an  ha’r  qıylı  ta’sirin 

tu’sinemiz  (simbiotikalıq,  konkurentlik,  jırtqısh  ha’m  parazitlik).  Burın  biotikalıq  faktorlarg’a 

adamlardın’ ta’sirin de kirgizetug’ın  edi. Ha’zir adamnın’ ta’siri ku’sheyip onı o’z aldına  

 

3.  Antropogenlik  ta’sir.  dep  u’yrenemiz.  Ha’r  bir  faktordın’  organizmge  qolaylı  ta’sir 

etiwinin’  belgili  shegi  bar.  O’zgermeli  faktor  ta’sirinin’  juwmag’ı  onın’  payda  bolıw  ku’shine 

baylanıslı.  Faktordın’  kem  ha’m  artıqmash  ta’siri  jeke  maqluqlardın’  tirishilik  etiwine  qarama-

qarsı ta’sir etedi. Ta’sir etiwdin’ qolaylı ku’shi ekologiyalıq faktordın’ optimum (qolaylı) zonası 

dep  ataladı  yamasa  a’piwayılastırg’an  sol    delinedi.  Optimumnan  burılıs    ku’shlirek  bolsa  joq 

etiwshi  ta’sirge  o’tedi  (pessimum  zonasına).  En’  joqarg’ı  ha’m  to’mengi  faktor-kritikalıq  belgi. 

Shıdamlılıq  shegi  menen  kritikalıq  noqat  arası  tiri  organizmlerdin’  ortalıqtın’  konkret  faktorına 

bolg’an qatnasın ekologiyalıq valentligi (nızamlılıg’ı) dep ataladı. 

 

Ekologiyalıq  faktorlardın’  ken’  amplitudasında  jasay  alıwshı  organizmlerdi  evribiontlar



al faktorlardın’ qısqa amplitudasında jasawshı organizmlerdi stenobiontar dep ataladı.  .  

 

Evritermli  tu’rler-temperaturanın’  bir  qansha  terbelisine  shıdasa,  evribatlı  tu’rler 



basımnın’  ken’  diapazonına,  al  evrigallıq  tu’rler-  ortalıqtın’  ha’r  qıylı  duzlanıw  da’rejesine 

shıdaydı. Kerisinshe stenotermli, stenobatlı ha’m stenogallıq tu’rler-bul da’rejege shıday almaydı 

yamasa tar ekologiyalıq valentlikke iye. Ekologiyalıq faktorlar ha’r bir organizmlerdin’ ha’r qıylı 

funktsiyasına  bir  tegis  ta’sir  etpeydi.  Bul  bir  tu’r  ushın  qolaylı,  basqa  tu’rler  ushın  qolaysız 

boladı.  Mısalı,  40-45S  hawa  temperaturası  suwıq  qanlı  haywanlar  organizminde  zat  almasıw 

protsessin tezletedi, al qozg’alıw aktivligin toqtadı. Ko’p balıqlar ushın suw temperaturası jınısıy 

pisip  jetilisiwine  qolaylı  bolsa,  al  uwıldırıq  shashıw  ushın  basqasha  temperaturadag’ı  suwg’a 

ko’ship  ketedi.  Evritermli  tu’rler  stenogallıq,stenobatlıq  bolıwı  mu’mkin  ha’m  kerisinshe.  Ha’r 

qıylı  faktorlarg’a  qatnası  boyınsha  ekologiyalıq  valentlikler  jıynag’ı  tu’rlerdin’  ekologiyalıq 

spektrin quradı. 

 

Ha’r  bir  tu’r  ekologiyalıq  mu’mkinshiligi  boyınsha  o’zine  ta’n  o’zgeshelikke  iye. 



Tu’rlerdin’ ekologiyalıq jekkelik qag’ıydasın orıs botanigi L.G.Ramenskiy (1924) formulastırdı. 

 

Ekologiyada faktorlardın’ o’z-ara ta’siri degen nızamlılıq bar. Mısalı, samal ku’shli bolsa, 



suwıq tez uradı, al samalsız bolsa kemlew uradı. Solay etip, bir faktor ekinshisi menen aralasıp 

ju’redi. 



 

23 


 

Maqluqlardın’  qolaylı  jag’dayınan  bir  qansha  qashıqlasqan  ortalıq  faktorları  a’sirese  sol 

tu’r  ushın  tirishilik  etiw  mu’mkinshiligin  qıyınlastıradı.  Ortalıqtın’  sheklewshi  faktorları 

tu’rlerdin’ (tirishilik etiw) geografiyalıq arealın anıqlaydı. 



                            KLĐMATLIQ FAKTORLAR. 

 

Jaqtılıq-klimatlıq  faktorlar  ishinde  organizmlerdin’  tirishilik  etiw  mu’mkinshiligin 



anıqlawshı tiykarg’ı faktorlardın’ biri esaplanadı. O’simlikler tek usı jaqtılıqta fotosintezdi islep 

shıg’aradı.  Quyash  nurları  jer  betinde  o’tetug’ın  barlıq  protsessler  ushın  energiyanın’  tiykarg’ı 

deregi  bolıp  esaplanadı.  O’simlikler  jaqtılıqtın’  belgili  bir  mug’darına  iykemlesedi.  Olar 

jaqtılıqqa qatnasına qaray u’sh gruppag’a bo’linedi. 

1. Jaqtılıqtı su’yiwshi o’simlikler-geliofitler. Bular jasap turg’an jerine ku’n nurının’ tu’sip 

turıwın qa’leydi yamasa ashıq jer o’simlikleri. 

2.  Sayanı  su’yiwshi    o’simlikler-stsiofitler,  bular  tog’aylarda  to’mengi  qatlamda,  teren’, 

suw astında jasawshı o’simlikler, bular ku’nnin’ ku’shli jaqtısına shıdam bere almaydı.  

3. Sayag’a shıdamlı ha’m de ku’n nurına da azlı-kemli beyimlesken bolıp-bulardı fakultativ 

geliofitler dep ataydı. 

Haywanatlarg’a  ku’n  jaqtılıg’ı  o’simliklerdey  ju’da’  kerekli  faktor  bolıp  esaplanbaydı. 

Degen  menen  haywanlar  tirishiliginde  ku’nnin’  ha’r  qıylı  nurı,  a’sirese  jolaq  nurlar  a’hmiyetli 

orın  iyeleydi.  Haywanatlar  qaran’g’ılıqtı,  al  ayırımları  jaqtılıqtı  su’yiwshi  bolıp  bo’linedi.  bir 

haywanlar  sutkanın’  belgili  bir  bo’limin  de  aktiv  tirishilik  etip,  basqa  waqıtları  u’n’girlerde 

jasırınıp jatadı (mıs:jarg’anatlar) 

 

Temperatura-jer  sharındag’ı  organizmlerdin’  tirishilik  etiwin  rawajlanıwın  ha’m 

tarqalıwın  anıqlawshı  en’  a’hmiyetli  faktorlardın’  biri  esaplanadı.  Bir  qatar  haywanlar  denenin’ 

turaqlı  ishki  temperaturasına  iye  boladı,  bular  gomoyotermli    haywanlar  dep  ataladı.  Ayrım 

haywanlardın’  dene  temperaturası  turaqsız  bolıp,  ayırım  waqıtları  termoregulyatsiya  uqıbın 

joytadı,  bular    poykilotermli    ler  dep  atalıp  yag’nıy  suwıqqanlılar  (o’simlikler,  omırtqasız 

haywanlar, jer bawırlawshılar h.b)  Ayırım haywanlar geterotermli  haywan bolıp jıldın’ qolaysız 

ma’wsimlerinde  uyqıg’a  ketedi  yamasa  u’n’girlerge  jasırınadı  (balpaq  tıshqanlar,  kirpitiken, 

jarg’anat h.t.b). 

 

Jerdegi  barlıq  organizmler  temperaturag’a  qatnası  boyınsha  evritermli  ha’m  stenotermli 



bolıp  bo’linedi.  Ayırım  stenotermli  organizmler  tek  joqarı  temperaturada  jasaydı.  Bular  ıssılıqtı 

su’yiwshiler  bolıp  tabıladı.  Mısalı,  ko’k-jasıl  vodorosller  ha’m  bakteriyalar  70-80  S  ta  jasaydı. 

Basqa stenotermli haywanlar suwıqtı qa’leydi (aq ayıw, pingvin h.b.)  

Qurıqlıqta  temperatura  rejimi  eki  bag’darda  o’zgerip  baradı:  hawanın’  ortasha  jıllıq 

temperaturası  tropikadan  polyar  ken’islikke  shekem  to’menlep  baradı.  Sutkalıq  ha’m  jıllıq 

temperaturanın’  amplitudası  shetten  kontinenttin’  teren’ine  qaray  ko’terilip  baradı. Jer sharının’ 

qa’legen  tochkası  jıldın’  ha’r  qıylı  waqtında  belgili  bir  ortasha  sutkalıq  ma’wsimlik  ha’m  jıllıq 

temperaturanvn’  amplitudasına  iye  boladı.  Temperaturalıq  rejiminin’  bul  qa’siyetleri  anaw  yaki 

mınaw  orında  organizmlerdin’  jasaw  mu’mkinshiligin  shekleydi.  K.Bergman  qag’ıydası 

boyınsha suwıq jerlerde iri haywanlar al ıssı jerlerde kishkene haywanlar jasaydı. D.Allen (1877) 

qag’ıydasında  haywanlardın’  dene  razmeri  (qulaq,  quyrıq  h.b)  arqadan  qublag’a  qaray  u’lkeyip 

baratug’ını  aytılg’an.  Ayırım  haywanlar  toparlasıp  ıssılıqtı  retlestiredi.  Tıg’ılısıp  ju’riwi 

na’tiyjesinde ortasha 37 S ıssılıq payda boladı (mıs, pingvinler) 

Ig’allıq.  yamasa  suw,  jer  u’sti  organizmleri  ushın  en’  a’hmiyetli  faktor  bolıp,  ol  kletka 

protoplazması,  qanlar,  o’simlikler  ha’m  haywanlar  denesindegi  shirelerdin’  tiykarg’ı  bo’limin 

quraydı. 

Evrigigrobiont-organizmler  ıg’allıqtın’  ha’r  qıylı  da’rejesinde  jasay  aladı.  Organizmler 

ıg’ıllıqqa qatnasına qaray to’mendegishe bo’linedi. 1.Gigrofil organizmler- bular joqarı ıg’allıqtı 

su’yiwshiler  (su’yir  shıbınlar)  2.  Mezofil  tu’rler-  orta  ıg’allı  ortalıqta  jasawshılar.  3-kserofiller-

joqarı ıg’allıqqa shıday almaytug’ın, qurg’aq su’yiwshi organizmler (tu’yeler, kesirtkeler h.b) 

O’simliklerde  bo’linedi.  1.  Gidatofitler-tolıg’ı  menen  derlik  suwg’a  batıp  o’siwshi 

o’simlikler (shalan’lar, suw sarg’ıldag’ı, tun’g’ıyıq). 2. Gidrofitler- jer u’sti ha’m suwda jasawshı 


 

24 


o’simlikler(qamıs,  jeken,  don’ız  o’len’  h.b)  3.  Gigrofitler-ıg’allı  jerlerde  tirishilik  etiwshi 

o’simlikler toparı, suwdın’ jetispewine shıday almaydı. 4-Mezofit-ortasha ıg’allıqqa beyimlesken 

o’simlikler (efemer, efemeroid). 5-kserofitler-qurg’aq jerde jasawshı o’simlikler. Bular ıssı ha’m 

qurg’aq klimatlı oblastlarda jasaydı. Ekige bo’linedi. Sukkulentler ha’m sklerofitler. Sukkulentler 

o’zlerinin’  toqımalarında  suwdın’  ko’p  mug’darın  jıynaw  uqıbına  iye  (kaktus,  aloe,  sarısazan, 

qarasora h.b) Bulardın’ japıraqları etli ha’m shireli boladı. Sklerofitler-bular qurg’aq, qattı putalar 

yamasa  sho’l  o’simlikleri.  Olardın’  sukkulentlerden  ayırmashılıg’ı  ıg’allıqtı  o’zine  almastan, 

o’zinen shıg’aradı. Suwıq ha’m ıg’allı orınlarda o’siwshi o’simlikler psixrofitler, al suwıq ha’m 

qurg’aq jerdegiler xriofitler dep ataladı.  

Ulıwma alg’anda haywanlar suwdı u’sh tu’rli jol menen aladı: ishimlik suw arqalı, shireli 

awqat  arqalı  ha’m  metabolizm  yag’nıy  okisleniw  ha’m  may,  belok,  uglevodlardın’  bo’liniwi 

na’tiyjesinen. 



Samal-  o’simliklerdin’  tuqımı,  sporası,  miywesi  ha’m  haywanlardın’  urıg’ının’ 

tarqalıwında  u’lken  rol  oynaydı.  Sonın’  menen  birge  samal  o’simliklerdin’  formalarının’ 

du’ziliwine ta’sir etedi. 

Atmosferanın’  gaz  quramı-  Bulkan  a’tirapında  birden  o’zgeredi.  Haywanlarda  kislorod 

quramının’ to’menlewine iykemlesiwi onın’ qanındag’ı gemoglobinnin’ artıwı menen baylanıslı. 

Bul haywanlar biyik tawlarda jasaydı. O’simliklerdin’ biyikte jasawı, onın’ tkanında xlorofilldin’ 

artıwına baylanıslı bolıwı mu’mkin. 

             EDAFĐKALIQ FAKTORLAR

Edafikalıq  faktorlarg’a-  topıraq  qa’siyetleri  ha’m  qar  qaplamı  kiredi.  Bug’an  substrattın’ 


Каталог: lektions -> geografiya -> uzb
uzb -> Sizga tavsiya etilaёtgan ma`ruza matnlari Tuproqshunoslik faniga mansub bo`lib, undagi
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq talimi vazirligi Ajini1z nomidagi Nukus davlat pedagogik instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`lim vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika
uzb -> O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
uzb -> MA’ruzalar matni mavzu: kirish. Topografiya va kartografiya fanlarining maqsadi va vazifalari Reja
uzb -> Uzbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi Ajiniyaz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti


Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling