Zuhun tati (tat dili) 3 Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi təsdiq etmişdir. 4 U azərbaycan Respublikası Prezidentinin


Download 477.65 Kb.
Pdf просмотр
bet1/4
Sana24.04.2017
Hajmi477.65 Kb.
  1   2   3   4

N .B .C Ə F Ə R O V A ,  M .t.H A C IY E V

ZUHUN  TATİ

(tat  dili)

3

Azərbaycan  Respublikası  Təhsil  Nazirliyi  təsdiq  etmişdir.



_________ 4 U

__________



Azərbaycan  Respublikası  Prezidentinin 

İşlər İdarəsi

PREZİDENT  KİTABXANASI

'M aarif'  nəşriyyatı 

BAKI  —  1996

«Г


°   1  i  V   I  Ч-I-  Ч Х Л



so



Cəfərova  N.B.,  Haayev  M Л.

Zuhun  tati

III  sinif  üçün  dərslik

Omumtahsil  məktəblərinin  III  sinfi  üçün  hazırlanmış  ‘Zuhun  tati"  /ta t  dili/ 

dənliyi  bu  sahədə  ilk  İşdir.  Tat  dilində  ədəbi  dil  formalaşmadığı  üçün 

dənlikdə  mübahisə  doğuran  məcəlolərin  olması  təbildir 

Lakin  yaranan  hər 

bir  fikir  müxtəlifliyi  dənliyin  gələcəkdə  takmilleşdlrilmasinə  böyük  kömək 

edəcəkdir.

Dərslikdə  gedən  tərcümə  materialları  -  şe'rler  M.Haayev,  nəsr  eserləri 

N.Cəfərova  tərəfindən  hazırlanmışdır.

‘Я Ш * * ™

© "M aarif  nəşriyyatı,  1996

MƏKTƏB  VƏXTİ  RASt

Pariz  ama.  İmruz  sentyabra  yekiyürii.  Bə  sentyabr  ə  həmə 

qəy  əyəlun  şar  əbırənund.  Əxi,  uşun  imruz  bo  məktəb 

baraftanund.  Həmə  nggə  alata  dəgüftand,  təmiz  və  səliqəyin 

geyinmiş  birand.  Uşun  bə  sevimli  mə’limayaz,  bo  hamrahun 

xiştənaz gürüşmiş  əbirənund.  Ən  qəy  bə  birimci sinif amaregə^un 

şar  əbirən,  əxi,  uşuniş  xundən  bisten,  vomuzund.  Un  yeki 

əyəluniş  şarund,  əxi,  imsal  uşuniş  yə  sal  kələtə  birand,  ə  yə 

sinif  bun  yəki  sinif  giraştand.  İmsal  məktəbə  varastə  əyəluniş

3


.bə  dər  məktəb  amararıd.  Uşun  bə  mə’iima  xiştənaz  bistən

gürüşmiş  başund.

In  vəxt  məktəbə  direkturi  peyda  bü.  U  əyəlunə  bə  tazə  dərs 

ili  münasibətiravaz  təbrik  saxt.  Zəng  zərə  bü.  Əyəlun  bə  sinifa 

raftund.  Tazə  dərs  ili  başdəmiş  bü.  Imruznə 

t u z


 

oqostə  ruz 

bilik  qeyd  əbirən.

"tmunə  məktəbmu’’  numlü  hekayə  dürüst  sanind.



AZƏRBAYCANtl M  M ƏN

Həmişə  xəndə  misam,

Nəqməha  zində  misam,

Zuluma  kəndə  misam,

Xiştənmə  cahanüm  mən,

Mən,  Azərbaycanüm  mən!

Be  təşnə  dülha  ouyüm,

Be  bəstə  çümha  xouyüm,

Be  qərib  gərmə  touyüm,

Bə  cahan  yə  canüm  mən,

Mən,  Azərbaycanüm  mən!

4

Mən  şabazüm,  güzəiüm,



Mən  əzələ  əzəlüm,

Şirin  gof,  xıış  qəzəlüm,

Dünya  heyranü  bə  mən,

Mən,  Azərbaycanüm  mən!



Af. 

Hacıyev

Şe’re  əzbər  vomuzind.



MUNG  VƏ  HƏRF

1.  Xunmd.  H ər  gofə  tələffüz  sanind.  Bə  hər  gof  çənta  mung 

hist?  Bəs  çənta  hərf  hist?

may


piyər

xuvar


birar

afta


dar

bülünd


lal u

astara


sib

hüzüm


əyəl

2.  Nöüşind.  Hər  gof  ə  çənta  hərf  ibarətü?

dəst 

çüm 


əqül 

gəndüm


dan du 

zuhun 


nəqül 

ciğər


3.  Xunind.  İn  gpfa  ə  yəki  bə  komi  hərfavaz  fərqlənmiş 

əbirən?


dar  —  tar 

əs  —  dəst

bar  —  par 

sər  —   sir 

binə  —  pinə 

dər  —  dir

4.  Nöüşind.  H ər  gofə  bə  səri  e  çənta  hərf  ibarətü  yazmiş 

sanind.


Əyəl  tup  -  tup  baxtən.  Sahib  ə  dərs  amarən.  Bə  dar  quş 

bəxundən.  Baba  giyou  bəzərən.  Kamran  baluq  bəgüftən.

5.  Xunind.  Bə  türki  birə  göfərə  bə  tati  gunind.

ot  —  od 

saç  —  say 

göz  —  köz

at  —  ad 

tələ  —  dələ 

tar  —  dar

boz  —  poz 

saman  —  zaman 

düz  —  döz

6.  Bə  cige  nüqtəha  lazim  birə  hərfə  yazmiş  sanind.

a..aş,  lə..if,  da..har,  z..mi,  an..gur,  dəs..,  ən..,  ar..ic,  ku..ə, 

dü..mə.


Ə  KƏLAMHA  MƏHƏMMƏD  PEYĞƏMBƏR 

ƏLEYHƏS  -  SALAM

May  -  piyərə  qəy  xayind,  bə  uşun  hürmət  sanind. 

Tamam  fikirişnıunə  bə  xundən  və  bə  zəhmət  tinind.

Ə  laiu  tə  bə  qəbür  elm  qazanc  sanind.

H ər  vəxt  rəhimdül  və  insaflü  başind.

Təhəliş  başü  hər  vəxt  düzə  gof  gunind.

Bə  hər  şünöürə  gof  inanmiş  mabaşind.

Ə  xiştən  razi  və  lovğa  mabaşind.

Bə  tamam  insanha  hürmət  sanind.

Bə  zuhun  tati  munga  bə  dü  ciga  cira  əbirən:  saita, 

samita.


Saita  dü  cürü:  qalın  saita,  incə  saita.

Saita:  a,  ə,  e,  i,  ı,  o,  ö,  ü,  u. 

qalinha:  a,  ı,  o;  u; 

incəha:  e,  ə,  i,  ö,  ü.

1.  Xunind,  bə  hər  gof  çənta  sait  hisıt?

ruzi,  sou,  çüşmə,  gugut,  nug,  dahar,  alat,  əngüşt.

2.  Nöüşind,  ə  zir  saita  xətt  kəşind.

bülbül,  gügərçin,  qəlaq,  parıstek,  mərçikə,  kouk,  qəcələ.

3.  Bə  tərkibü  qalin  sait  birə  pancta  gof  nöüşind.

4.  Bə  tərkibü  incə  sait  birə  pancta  gof  nöüşind.  Ə  həmin 

;ofa  cümlə  qurmiş  sanind.

5.  Xunind.  Bə  hər  gof  çənta  sait  hist?

Sentyabrə  yekiyü  ama.  Araz  bə  məktəb  raft.  U  bə  hamrahun 

iştənaz  gürüşmiş  bü.  Zəng  zərə  bü.  Mə’lim  bə  sinif  ama.  Uriş 

•ə  əyəlunaz  salamlaşmiş  bü  ve  dərs  başciamiş  bü.

6.  Nöüşind,  bə  cigə  nüqtəha  lazim  birə  saitə  bilind. 

k..tab,  sənd..q,  dar..,  xərg..ş,  m..r,  d..r,  d..ndu,  d..rzən,

..xdur,  d..r.

SAZ  ƏSGƏRARƏ  BƏ  İGİDİ  GAL  BƏZƏRƏN

Çən  salü  bo  xakmu  müharibə  barafton.  Batur  müqəddəs  xak, 

atur  vatan  bə  düşmanaz-be  ərməm haras:  hər  yəki  yə  cür

mübarizə  əbərdən.  Bə’zihayi  bə  silah  sarılqıiş  bire  bə  can  bahasi 

vatana  ə  düşman  təmiz  bəsaxtən,  mundagarun  əsgərarə  bə 

qəyğuyi  amundən.  tnha  zu-zu  bə  əsgəra  sər  bəkəşrən,  uşunə  ə 

dərd-seri  xəbər  bastən,  ə  dəst  xiştəniha  amarə  ‘ küməgirə 

bəsaxtənund.

Ustad  sənətkar  Ədalət  Nəsibov  bə  sqz  xiştənaz  zu-zu  bə 

gürüş  əsgəra  amarən.  Aşuq  bə  saz  zərənaz  əsgərarə  bə  igidi 

gal  bəzərən.  Ədalət  avaziş  bəyan  əsgərayü.  Əsgəra  bə  sər  aşuq 

kurə  birand,  uşun  bə  tilsim  saz  aftarand.  Ustad  saza  bə  sinə 

xiştən  vəgüft;  "Koroqli  cəngiyü",  "Misiri",  "Cəlili"  havahayirə 

za.  Telli  sazə  mungi  bə  dərə-təpə  yayilmiş  bü.  Əsgəra  ə  aşuq 

"Yanuq  Kərəmi"  zərənə  xahiş  saxtund.

Komandir  aşuqə  qucaq  za,  ə  num  əsgəra  bəyü  minnətdarluq 

saxt.  Ədalət  ru  xiştenə  bə  igidə  əsgəra  güft,  gufti:

-Birarunmə,  imruz  vatanə  çətuna  ruzürü.  Düşman  qəydan  və 

zürinü.  Ancaq  uşun  bə  püşa  düşman  oqostə  pəhlavan  payistə 

kukunmunə  bə  yani  əcizund.  lşmunə  hər  yəkişmu  bəri  xalq  ə 

bülünda  -  bülünd.  ə  hürmətlüha  -  hürmətlüyind.  Xalq  bəişmu 

güvənmiş  əbirən.  Xuda  bəişmu  küməg  başü.

Cira  əbirəni  aşuq  bə  sər  "Misiri"  havasi  xundə  -  xundə  bə 

əsgəra  qələbə  arzu  saxt.



S.  M əm m ədov

Bə  mətn  gof  ə  çü  baraftən?

Bə  barə  müharibə  işmu  çü  bastanind? 

İgid  bə  komi  edəmi  bətənund?

Saita  bə  vəziyyət  löüha  güra  dü  cür  əbirən:  dodaqlanan 

saita,  dodaqlanmayan  saita.

Dodaqlanan  saita:  o,  u,  ö,  ü.

Dodaqlanmayan  saita:  a,  ə,  i,  e,  ı.

1. 

Xunind,  bə  hər  gof  birə  saitarə  bə  vəzyyet  löüha  giirə 



cira  sanind.

Bil  dusthaytü  şar  başü,

Ərsi  sanü  vəcəyü,

t

7


Düşmanhatü  xar  başü,

Hiç  nə  danü  ruz  çüyü...

Canməni  tü  can  vafan,

Can  Azərbaycan,  vatan!

2.  Xunind,  dodaqlanan  sait  və  dodaqlanmayan  sait birə gofayə 

cira  -  cira  yazmış  sanind.

Kələhə,  kuk,  pişin,  piyər,  mung,  bürg,  zəlü,  giirg,  ruz,  yazi, 

qüyuq,  dərzən,  künd,  di,  vasal.

3.  Cümləhayə  bə  dəftər  nöüşind.  Ə  zir  dodaqlanan  saita  xətt 

keşind.


Piyər.  Kukraə,  imruz  ə  məktəb  çü  xəbər  hist?

Əyəl.  İmruz  bə  sual  mə’lim  ə  həmə  zutə  mən  cavab  dərüm. 

Piyər.  Afərin,  gu  vünüm  mə’lim  çü  xəbər  asta?

Əyəl.  Xəbər asta  ki,  şüşə  pəncərəyə  ki  xürd  saxte,  zu guftürüm 

mən!

4.  Bə  tərkibü  dodaqlanmayan  sait  birə  gof  afind,  əzun  gofa 



cümlə  dürüst  sanind.

5.  Xunind,  bə  şe’r  çənta  sait  hist?

Sevirəm  mən  Azərbaycan  elini, 

öyrənirəm   onun  şirin  dilini,

Bu  dil  mənim  torpağımın  səsidir,

Qədim  odlar  yurdunun  nəfəsidir.

VATAN

Vatan  mayü,  vatan  piyər,



Vatan  şari,  vatan  zəfər,

Vatan  afta,  vatan  səhər,

Sər  qurbunü  gərək  sani.

Hər  duxtərü  həzar  nazü,

Bə  dəstşun  qavalü,  sazü,

Bə  zuhunşun  xuş  avazü,

Ə  sanqü  gül  gərək  çini.

Vatane  gül  bəxastəni,

Ə  dülü  xar  gərək  kəni,

Dust  daştən  vatanə  kemü,

Bə  rayi  can  gərək  tini.

8

Vatanməni  Azərbaycan,



Bə  ratü  bistən  tünüm  can,

Bə  tü  alquş  bətən  cahan,

Gül  bə  yəxə  gərək  zəni!

M. Hacıyev

Şe’rə  əzbər  vomuzind.

I

Bə  tati  əsas  sət^  diftonq  hist.  Diftonq  ə  düta  mung 



bə’məl  amarən,  oqostə  yə  mung  tələffüz  əbirən.  Bə  tati 

birə  diftonqa  inhayund:  ey,  ou,  öü.

1.  Xunind,  düzgün  tələffüz  sanind.

Şöü,  xou,  şey,  köüçə,  souk,  əsyou,  beyistən,  löü,  peyrə,  töü, 

tou,  xeyli,  dou,  gou.

2.  Nöüşind,  bə  tərkibi  diftonq  birə  gofayə  ə  ziri  xən  keşind.

1.  Piyərmə  bemə  şey  asta.  2.  Bə  dimu  əsyou  hist.  3.  Mən

tə  bə  əsyou  peyrə  raftüm.  4.  Gülöüşə  bə  sou  ou  avardən.



5.  Bə  tala  düta  gou  bəçaristən.

3-  Bə  tərkibü  diftonq  birə  pancta  gof  afind,  uşunə  bə  cümlə 

kar  fitind.

4.  Xunind,  bə  türki  gərdunind.  Bə  birimci  cümlə  çənta  sait 

hist?

Bə  in  dünya  qəy  xalqha  bəzistənund.  Hər  xalqiş  üz  zuhunü, 



üz  numü  hist.  Əzin  xalqa  yəkiş  tat  xalqiyü.  Tat  xalqiyə  duğmayə 

zuhunü  tatiyü.  Bin  zuhunaz  babahaymü,  nənəhaymu  gof  sajttand. 

Maymu  bərimu  bə  tati  laylay  xunde.  Imu  maymunə,  zuhunmune 

qəy  baxastənim.

5.  Nöüşind,  in  gofayə  axırımciyə  saiti  kominü?

Piyər,  may,  xuvar,  birar,  əmə,  xolu,  dədə,  nənə,  nəvə, 

birarzərə,  xuvarzərə.

6.  Nöüşind,  bə  cigə  nüqtəha  lazim  birə  hərfə  yazmiş  sanind. 

Arz..,Yus..f,  q..sband,  sə’b..n,  yalq..z,  Q..ba,  k..l,  ş..nə,  amb..run,

9


Yurdmənə  bəgəştəni  çümmə  bə  pənbə  kaştə  birə  tarlaha 

baraftarən.  Bəstihayə,  Şamamahayə,  Seviiayə  çənəm  bə  fikir  nə 

əngəni?

Samalyotmu  bə  Binə  bə  xari  bəniştən.  Balaxani,  Suraxanı, 



Buzovna,  neft  buruqayi  oqostə  öüşə  peyda  əbirən,  ə  fərəh 

dülmə  bə  sinə  nəbəgüncüstən.

Ah  duğme  yurdmə,  Azərbaycanmə,  Bakumə!

Yəkiş  mənə  maymə.  Hiç  nə  bastanüm,  işmu  nəbirənbirind 

çənəm  mizistüm.

BAYATI


tncə  ramə  bire  tən,

Bin  ra  tab  mise  bədən?

Bə  dünya  dü  şirin  hist: 

Yəki  -  may,  yəkiş  -  vatan!

Bə  tati  24  samit  hist.  İn  samita  bə  müxtəlif  qrupa 

bülünmiş  əbirən;

—  löühayə  bə  iştirakiraz  bə’məl  amare  samita:  m,  p, 

f,  v,  b;

—  zuhunə  bə  iştirakiraz  bə’məl  amarə  samita:  t,  ş,  ç, 

j,  d,  z,  c,  n,  1,  r,  s,

—  bə  püşt  zuhun  bə’məl  amarə  samita:  k,  g,  q,  ğ,  x;

—  bə  qurd  bə’məl  amarə  samita;  h,  y,  "əyn"  / ’/. 

Qeyd:  "əyn”  ə  zuhun  ərəb  bə  zuhunmu  giraşte.  Bə  tati 

in  hərf  bə  apastrofovoz  / , /   işarə  əbirən.

1.  Nöüşind,  ə  zir  samita  xətt  keşind.

Palud,  öür,  tüfəng,  dər,  kitab,  xub,  igid,  avtobus,  simavar, 

kaşi,  köüçe,  taqlə,  lalu,  zalum,  sital,  curub,  baliş,  nərm,  muqli, 

kourə,  dürə.

2.  Bə  cigə  nüqtəha  lazim  birə  samitə  əlavə  sanind  və  xunind.

Va..zal,  a..tobus,  as..ara,  tram.ay,  zə..bil,  gür..,  qur..uşun, 

çəkü..,  ma..in

12

3.  Əzin  gofa  cümlə  dürüst  sanind.



Dava,  d ə’va,  bəli,  bə’li,  bəbə,  bə’bə,  Əli,  ə ’la.

4.  İn  gofa  çənəm  yazilmiş  birəniyund?

lənət

lə’nət


tərif

tə’rif


məni

mə'ni


bədə

bə’də


məna

•mə’na


5.  Nöüşind,  ə  zir  quşə  samita  xətt  keşind.

l..K uk  gərək  ruqqə  kəmər  xiştənə  saxt  bəndü  ki,  bə  çotuni 

tabü  başü.  2.  Xərguş  luppalup  virixt.  3.  Zərbaft  in  gofayə  hətta 

bə  may  xiştəniş  nə  gufti.  4.  Əbdül  arzu  bəsaxtən  ki,  kəlehə 

əbirəni  rəssam  başü.  5.  Nadir  əvvəl  yaziha  xiştənə  yazmiş  saxt, 

bə’də  dərsa  xiştənə  xund.

Samita  kar  və  cingiltili  əbirənund.

Kar  samita:  p,  f,  k,  x,  t,  ş,  s,  ç,  h,  "əyn"  .

Cingiltili  samita:  b,  v,  q,  ğ,  d,  j,  z,  y,  g,  1,  m,  n,  r.c.

6.  Xunind.  Gofayə  mə'nayirə  dəgiş  saxtə  hərfayə  ə  ziri  xətt 

keşind.  Kar  və  cingiltili  samitayə  nüşun  tinind.

tar  —  par 

sir  —  zir 

xari  —  dari

kur  —  gur 

sər  —  zər 

kül  —  gül

LEYLƏK  VƏ  TURAC

Leylək  bə  sər  xüşkə  qovaqdar  nünə  dürüst  saxte  bü.  Yə  ruz 

turac  bə  kündi  leylək,  bə  zimi  par  za  ama.  İncə  məskan  əngəst. 

Mehribanə  qunşi  bürund.

Hər  səbəti  leylək  dunduq  xiştənə  şaqqıldatmiş  misaxt,  turacə 

ə  xou  məxüzund.  Turac  bə  qunşi  xiştənaz  salamlaşmiş  ibaşi,  bə 

zimi  bə  dan  muraft.  Bə  mə'ni  xiştənaz  bə  tala  mung  məngəst.

Haminə  gərmə  ruzayi  bə  püşt  mundeybü.  Dara  souza  şey 

xiştəniharə  kəndə  bürund.  Leylək  ə  sübh  ə  xou  vəxiştebü.  U,

V

13


duııduq  xiştənə  diyəyiş  saxt  şaqqıldatmış  besaxtənbü.  Turac 

məhtəl  murıd  bə  leylək  dənişi:

—  Qunşi,  xeyir  başü,  ə  siibh  becə  həzürluq  bədreni?

—  Nə  bədrəni,  xünükiha  aftaray,  hər  cigərə  burə  xır  bürümiş 

saxte.  Bə  nohur  birə  bağahayiş  ə  xünüki  pəhni  birand.  İncəha 

bə  mən  xuş  namarən,  baraftənüm.

—  Əxi,  becə  baraftəni?

— Uncə,  un  daharayə bun  ruyü,  bə  gərmə  ülkeha.  Imruz-səbəh 

incə  vərf  bistən  varü.  Şəxtə aftanü.  Biya,  türiş  bəmənaz  burayim.

—  Əxi,  mən  in  qədər  rayə  nə  müdünüm  par  zerən.

—  Mətərs,  bamundəni  mən  türə  bə  sər  qanatamə  ibərüm.

—  Bəs,  incəha,  in  duğmə  diyar?  Çənəm  bilim  burayim?

—  Əh,  türiş  qəribə  quşi!

—  Nə,  qunşi,  mən  el-uba  xiştənmənə  nəmüdünüm  narən 

raftən.  lncəharə  vasalü,  haminü  bə  mən  əziz  birən  kimi 

zumustunüriş  xuşü.

Leylək  çən  qədə  gufti,  turac  guş  nəvakard.  Hə  bin  vəxt  bə 

hava  yə  dəstə  leylək  peyda  bü.  Turacə  qunşiyi  leyləkiş  be  uşun 

quşulmiş  bü.  Par  za  bə  dura,  lap  bə  dura  raft.

A

Z _ : -

Turac  ə  yurd-yuva  xiştən  cira  nəbü.  Zumustunə  bə  şəxtəyü, 

bə  buranü  davam  saxt.  Gisnə  mund,  töü  kuft...  Ancaq  bə  hiç 

cigə  nəraft.  Əxi,  ə  vatan  cira  birən  çətunü.

14

Leylək  və  turac  bəcə  yaşamiş  əbirənbürund? 



Pariz  amarəni  leylək  çü  saxt?

Turac  bə  leylək  çü  cavab  da?

Komi  həqlüyü?

Bə  barə  vatan  çü  müdünind  guftiron?

VURĞU

Bə  gofa  birə  yə  hecayə  əzun  vəki  qüvvətlü  tələffüzü 



vurğu  adlanmiş  əbırən.  Bə  tatı  vurğu  gofə  bə  hər  hansı 

hecayü  müdünü  aftarən.  Bə’zi  gofayə  mə’nayü  ə  cigə 

vurğu  qəy  asuluyü.  Məsələ'n:  xun-xun;  1/  xun-xundən, 

2 /  xun-ə  damarə  giraştə  xun;  şar-şar;  1/  şar-şar  birən, 

2 /  şar-uyuncaq,  küpmiş  birə  şar.

1.  Bə  zira  birə  gofayə  mə’nayirə  izah  sanind.

afta-afta

dı-di


may-may

2.  Dərə  birə  gofayə  vurğuyürə  ə   sərü  /oqostə  xətt/  bilind. 

Vurğu  bə  sər  komi  sait  aftare?

Nazim,  xöünə,  xalə,  davar,  kitab,  təxtə,.  bülünd,  naşükür, 

qəlin,  traktor,  maşin.

3.  Xunind,  ə  zirü  xətt  keşrə  birə  gofayə  bə  komi  hecayü 

vurğu  baftarən.

1.  Naziiə  bə  fabrik  kar  bəsaxtən.  2.  Ənvər  bə  öüsə  raft.

3.  Piyərmə  bemə  nağara  a ş t ^   4.  Ə  gof  hamramə  incimiş 

bürüm.  5.  Hamrayə  bə  saxtə  ruz  bə  sinaa  mikəsund.

Çənəm  ki,  bə  gof  vurğu  bə  sər  heca  baftarən,  həmçini 

bə  cümləyiş  vurğu  bə  sər  yə  gof  baftarən.  Həmin  gofiş 

əzun  yəkiha  qüwəlü  tələffüz  əbirən.

4. 


Cümləhayə  xunind.  Bə  siyə  hərfavaz  dərə  birə  gofayə 

qüwəlü  tələffüz  sanind.

1.  Piyərmə  imruz  ə  şəhər  ama.

2.  Piyərmə  imruz  ə  şəhər  ama.

15


3.  Piyərmə  imruz  ə  şəhər  ama.

4.  Piyərmə  imruz  ə  şəhər  ama.

5.  Dərə  birə  gofayə  bə  cümlə  istifadə  sanind.

qubi,  nirə,  dərya,  məktəb,  ra,  qunaq,  ruz,  curub.  gemi,  ardic.

6.  "Bə  xunə  kar  fidərə  birə  qəba"  numlü  yazu  yazmiş  sanind.

7.  Zirayinə  cümlahayə  bə  tati  gərdunind.

1. 

Vitaminli  bitkilərdən  biri  də  soğandır.  2.  Şair  bir  ovçuya 



rast  gəldi,  ona  salam  verdi.  3.  Əsmər  müəllimə  30  ildən  artıqdır 

ki,  məktəbdə  işləyir.  4.  Qardaşım  neftçidir.  O,  Neft  daşlarında 

işləyir.  5.  Məktəbimiz  şəhid  E’tibarın  adını  daşıyır.

FİKİRA  PARtZ

Həzin  nəğmə  bətən  üzüm  bağçə-bağ,

Bə  biyarmə  künda-dura  baftarən.

Oqosdə  yaralü  quşa  par  zərən,

Bə  xari  zərd  birə  vəlga  baftarən...

Oül  xiştənə  vakard  bağçə-bağ  bə  mən,

Sinəmə  ə  fərəh  sad  səda  gufti.

Həç  dan  ki,  dəst  saxt  hər  yə  vəlg  bə  mən,

Tə  amarə  vasal  əlvida  gufti.



N.  Xəzri

Bə  barə  pariz  çü  müdanind  gof  saxtən?

Be  pariz  nxtə  vəlgayə  şair  bə  çü  xunə  bəsaxtən?

Şe’rə  əzbər  vomuzind.

GOF

1. 


Gofayə  xunind.  Komi  gofa  bə  dü  yəki  kündü? 

sər,  sərbar,  ard,  ardic,  dəst,  dəsmal,  həyvun,  həyvundar,  cır, 

cırdar,  astara,  astarapak,  dandu,  danduşur,  dər,  dərvaza.

Kükü  eyni  birə  gofa  qohuma  gofayii..  Kük  və  şəkilçi 

gofə  hissəhayirü.  Kük  bə  tanəyi  mə'na  bədərən.  Şəkilçi 

bə  tanəyi  mə’na  nəbədərən.

2.  Gofayə  bə  kük  və  şəkilçi  cira  sanind.  Bə  uşun  sual  tinind.  * 

Komiha  bə  sual  cavab  bədərən?

16

ə  məktəb,  məktəblü,  kitablü,  kitabxanə,  düllü,  be  bağçə, 



nümüklü,  əz  tü,  ə ’id,  güllü,  sanqalic,  bə  birar.

3.  Nöüşind.  Bə  hər  cümlə  çənta  gof  hist?  Gofayə  bə  kük 

və  şəkilçi  cira  sanind.

1.  Vəli  qazut  asta.  2.  Məktəbmunə  yə  qalü  bağ-bustunü.

3.  Ə  dərs  bə’də  əyəlun  bə  dara  qulluq  bəsaxtenund.  4.  Əli  ə 

dərsa  xiştən  xubə  qiyməta  bastarən.  5.  Deydinə  hadisə  bə 

əyəlun  pis  ama.  6.  Peyğəmbəri  faydalüyə  bitkiyü.  7.  Maymə 

bemə  qirmiziyə  çəkmə  asta.

Bə  tati  şəkilçiha  dü cür  əbirən;  1/  gofə  bə  əvvəli  amarə 

şekilçiha  /ə ,  əz,  bə,  tə /,  gofə  bə  axiri  amarə  şəkilçiha 

/ -çi,  -lü,  -süz/.  Gofə  bə  axiri  amarə  şəkilçiha  bə  tati 

ə  zuhun  türki  giraşte.

4. 

Xunind.  Bə  əvvəl  gofa  amarə  şəkilçihayə  bə  gofavaz  bəyə 



cigə  bə  dəftər  yazmiş  sanind.

Gof  saxtə  ədəmirə  gofürə  mabur,  bəyü  tə  bə  axir  guş  vakan. 

Əgər  goftürə  bururund,  pay,  bə  guftirə  guş  tin.  Gof  besaxtəni 

tələsmiş  məbaş.  Yə  gofə  yə  çənra  magun.  Ə  bülünd  gof  məsan. 

Gof  bəsaxtəni  ə  bülünd  məxend.

5. 


Bə  gofa  -çi,  -süz,  -lü  şəkilçihayirə  artırmiş  sanind.  Əz  in 

gofa  pancta  cümlə  dürüst  sanind.

əs,  tax,  əyəl,  nun,  qələm,  kef,  xəbər,  əng,  çay,  hüzüm,  qalay, 

ləzzət,  çüraq,  mung. 

n ü m u n ə :   əs-lü

6.  Bə  cigə  nüqtəha  lazim  birə  şəkilçiyə  artırmiş  sanind.

kürpə..,  bətən..,  vatan..,  sər..,  pul..,  dərmun..,  sib..,  vərf.., 

əğül..,  can...

7.  Əz  in  gofa  bə  "çü  saxtən?"  suali  cavab  dərə  gofa  dürüst 

sanind.


XII

giryə,  xəndə, 

n ü m u n ə :   giry

-erıüenlınirı

^-girəsten  lslar,da„ 5İ 

PREZİDENT  KİTABXANASI

17


8.  "Bə  öüşə  çü  dirim"  numlü  hekayə  dürüst  sanind.

Gofa  bə  me’na  gürə  müxtəlif  əbirən.  Bə’zi  gofa  qəy 

mə'na  bədərən.  Məsələn:  sər;  sər  duvar,  sər ədəmi,  sər 

dahar,  sər  mar.

Bə’zihayi  kündə  me’na  bədərən:  gül,  gugut,  şəxtə, 

çovğun.


Bə’zi  gofayiş  hist  ki,  bə  dü  yəki  zidd  əbirən:  şöü-ruz, 

şirin  təhəl, dərə-təpə.

1.  Xunind,  gofayə  bə  mə’na  gürə  cüra  sanind.

nalin-ləif,  sər-pay,  dərə-təpə,  mah,  dül,  var,  giləvar,  dədə,

baba,  şəxtə,  çovğun,  may-piyər,  gül,  gugut,  çüm,  bürg.

2.  Xunind,  gofayə  bə  mə’na  gürə  izah  sanind.

Birarmə  dar  koşt.

Xaləmə  gufti  ki,  in  əyələ  tə  mən  amarən  dar.

Vasal  xun  bə  damar  düşirə  vəxtü.

Bə  tü  guftiram  ki,  ən  əvvəl  kitabtürə  xun.

Mən  ə  xou  bənxiştəni  afta  ceyistə  bü.

Var  ağuşkərə  vakard,  dibçək  bə  xari  afta.

3.  Bəri  təkrar  suala.

1.  Gofə  tərkibi  çənəm  əbirən?

2.  Bə  mə’na  gürə  gofa  çən  cür  əbirən?

ƏZİZƏ  DİYARƏ  BƏ  QƏYGUYİ  MUNİM

Üzüm  ədəmiha  təbiətə  bə  qurumiş  saxtan  və  ürə  sərvətayirə 

bə  artırmiş  saxtən  qəy  diqqət  bədərənund.  Bəyü  gürə  ki,  her 

əğülburə  ədəmi  bəsər  baftarən  ki,  təbiətsüz  həyat  nistü.  Üzüm 

bə  təbiət  birə  bərəkət  bə  qaydayaz  istifadə  əbirən.  Bəyü  gürə 

ki,  bə  qəyğuyi  nəmunim  in  sərvətayiş  tükənmiş  ibaşü.  Bə 

önşehayə,  həyvunharə,  ouyə,  havarə  və  xakə  qurumiş  saxtən 

həmişə  qanunha  qəbul  bire.  Üzümiş  bə  humanistə  ülkeha  təbiətə 

bə  qurumiş  saxtən  qərarha  qəbul  əbirən.

Təbiətə  qurumiş  saxtən  hər  yəkimunə  vəzifəyini.

tşmu  təbiətə  çənəm  qurumiş  bəsaxtənind?

18

Bə  həyət  məktəbişmu  bag-bustun  hist? 



Işmu  urıcə  çü  bəkoştənind?




Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4


Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2019
ma'muriyatiga murojaat qiling