0 ‘z b e k ist 0n r espublik asio liy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi


Lidiyaning ijtimoiy  tuzumi, xo‘jaligi va madaniyati


Download 11.92 Mb.
Pdf ko'rish
bet22/35
Sana21.12.2019
Hajmi11.92 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   35

Lidiyaning ijtimoiy  tuzumi, xo‘jaligi va madaniyati.
Lidiya Kichik Osiyodagi quldorlik davlatlaridan biri edi. Lidiya 
yakka  hokimlikka  asoslangan  davlat  b o iib ,  davlat  tepasida  shoh 
turardi.  Shoh  saroyida  qarindoshlari  va oliy  darajadagi  aslzodalar- 
ning mavqeyi  ham  baland  edi.  Davlatning  asosiy  tayanchi  piyoda. 
otliq  va jangovar  aravalardan  tuzilgan  qo'shin  edi.  Shoh  huzurida 
aslzoda  va  harbivlardan  tuzilgan  kengash  faoliyat  olib  borar  edi. 
Davlat  ahamiyatiga  ega  b o ig a n   masalalarni  hal  etish  uchun  xalq 
yig'ini ham chaqirilib turilardi.  Lidiyada taxt albatta otadan  bolaga 
meros qilib qoldirilgan.
Lidiya xo'jaligining  asosini  dehqonchilik  tashkil  etgan.  Genu, 
Pektol  va  M eandr  daryo lari  vodiysining  tuprog'i  juda  unumdor 
bo'lib,  dehqonlar  bu  yerlarga  dukkakii  o'sim liklar,  g'alla  va  sab- 
zavot  ekishgan.  Togk  yonbag'rlariga  uzum,  olma,  anor,  nok  ekib 
bog'dorchilik bilan ham shug'ullanganlar.
Lidiya yaylovlarida qo'y-echki,  cho'chqa,  qoramol  podalari  va 
yilqi uyuiiari  boqilgan.  Lidiya to g iarid an  tilla, kumush, mis, temir 
va qalay qazib olingan.
218

Lidiyada  hunarmandchilik  ancha  rivoj  topgan  b o iib ,  usta- 
lar  ajoyib  zargarlik.  kulolchilik  buyumlari,  xushbichim  kiyimlar 
tayyorlashga  mohir  boiishgan.  Hunarmandlar  pishiq  g ish t,  turli 
bo'yoq  va  sard  oxrasini  yaratganlar.  Lidiyada  savdo-sotiq  rivoj­
langan  edi.  Savdogarlar  Yunoniston  va  Old  Osiyo  mamlakatlari 
bilan  qizg'in  savdo-sotiq  ishlarini  olib  borganlar.  Shuni  ta ’kidlash 
kerakki,  Lidiya  shaharlarida  uzoq-yaqin  mamlakatlardan  kelgan 
savdogarlar va mehmonlar uchun maxsus mehmonxonalar bo'lgan. 
M .av. VII  asrda, va'ni Giges va Krez davrlarida kumush, oltin, oltin 
va  kumushning  tabiiy  qotishmasi  elektrumdan  tanga  pullar  zarb 
etilgan.  Lidiyaliklar o'zlariga xos madaniyat yaratgan.  Ular  yunon 
alifbosi  asosida  o 'z   yozuvlarini  yaratganlar.  Lidiyada  turli  amaliy 
bilimlar, xususan tabobat ancha rivoj topgan edi. Tabiblar bemorlarni 
davolashda  shifobaxsh  meva  va  giyohlardan  dori-darmon  sifatida 
keng foydalanganlar.  Lidiyalik ustalar m e’morchilikda shuhrat qo- 
zonib,  ajoyib  saroylar,  ibodatxonalar  va  mehmonxonalar  qurgan. 
Qadimgi  Lidiyada  naqqoshlik,  rassomlik  va  tasviriy  san’atning 
boshqa tarmoqlari ham  rivoj  topgan edi.
Zargarlar  oltin,  kumush,  qimmatbaho  toshlardan  nafis  zeb-ziy- 
nat  buyumlari  yasab  shuhrat  qozongan.  Lidiyaliklar  musiqa,  raqs 
va q o ‘shiqchilikda ham katta yutuqlarga erishganlar.
Lidiyaliklar Sandon, Attis, Sabaziy  va boshqa xudolarga e ’tiqod 
qilishgan.  Ular U lug'  Ona, Ona Xudo. Kibeli kabi xudolarga alohi­
da  ehtirom  bildirilganlar.  Lidiyaliklar  qo'shni  xalqlar  madaniyati- 
dan keng  foydalanib.  ular madaniyatiga ijobiy ta ’sir ko'rsatganlar.
6-§.  Qadimgi  Van-Urartu  podsholigi
Urartuning  tabiati  va  aholisi.  Van-Urartu Kavqazortidagi qa­
dimgi  davlatlaridan  biri  hisoblanadi.  Uning  katta  qismini  Kavkaz 
va Arman tog'lari egallab yotadi.  Urartudan Kura, Araks,  Frot va 
Diyala  daryolari  oqib  o'tadi.  TogTar  orasida  Van,  Urmiya  va  Se­
van  koTlari joylashgan.  OTkaning  yozi  u  qadar  issiq  emas.  Qish 
biroz  sovuq  bo'lib.  yogin-sochin  asosan  bahor.  qish  va  kuz  oy- 
larida yog‘adi.  Tog‘  yonbagirlari  va  daralarda har xil  o"t-o'lanlar,
219

butalar va daraxtlar o'sib yotadi.  O ik a d a  tog'  echldlari, bo‘ri, yov­
voyi  cho'chqa,  qoplon,  sudralib  yuruvchilar  va  qushlar  yashaydi. 
TogTarda temir,  qo'rg'oshin,  mis va  boshqa m a’danlar serob.
Arxeolog olimlarning bergan m a'lum otlariga koTa, Kavkazorti 
va Urartu  hududida bir necha ming yillardan beri  aholi  yashab  ke­
ladi.  Ular  hozirgi  arman va gruzin xalqlarining ota-bobolari  bo'lib, 
keyinchalik ular urartlar deb nom olgan.  Qadimgi Urartu hududida 
xett,  hurrit,  ossur va boshqa
 qabilalar ham yashaganlar.
Urartu  va  Kavkazorti  mamlakatlari.  Manbalar  va  tarix- 
navislik.  Urartu va  Kavkazorti  mamlakatlarining  qadimgi  tarixini 
va madaniyatini  o ‘rganishda urartu yozuvlari  katta ahamiyatga ega 
bo'lib, ular  1828-1829-villarga kelib m a'lum  b o id i.  XIX asrning 
oxirlariga  kelib  qadimgi  sharq  lingvistikasida  ayrim  siljishlar  ro'y 
berdi.  Topilgan  yozuvlami  o'qib  chiqish jonlandi.  Kavkazortida- 
gi  Urartu  yozuvlari  ilk  bor  M.V.Nikolskiy  tomonidan  o'qilgan  va 
nashr etilgan.
XX 
as;ming  boshlarida  I.A.Orbeli  rahbarligidagi  ekspeditsi- 
ya  Van  koTi  sohilidagi  yozuvlarni  kashf etdi.  Bu  shoh  Sardur  II 
yozuvlari  edi.  Urartu yozuvlari  o ’zining  mazmuniga  ko'ra  Urartu 
podsholarining  faoliyatini-yilma-yil  bayon  etuvchi  yilnomani  es- 
latadi.
Qadimgi  Urartu  haqidagi  m a’lumotlar  ossur  va  bobil liklar- 
ning  ayrim  manbalarida  ham  keltirilgan.  Ularda  Urartu  davlati, 
uning  qo'shni  mamlakatlar  bilan  munosabatlari,  harbiy  yurishlari 
va  boshqalar  haqida  bayon  etiladi.  Qadimgi  Urartu  tarixini  o'rga- 
nishda Karmir-blur  (Teyshabani),  Argishtixinili  va  Erebunida  olib 
borilgan  arxeologik  qazish  ishlari  va  u  yerdan  topilgan juda  ko'p 
moddiy  va  madaniy  buyumlar  majmuasi  katta  ahamiyatga  ega 
bo'ldi. Urartu tarixini  o ‘rganishda I.M.Dyakonovning ham xizmat- 
lari kattadir. U qadimgi Urartu tarixiga oid ossur-bobil yozuv man- 
balarini  tarjima  qilib  sharhlab  bergan.  Shuningdek,  l.M.Dyakonov 
urartu  tarixiga oid urartu  hujjatlarini  ham  o'qib  chiqib ularni  shar­
hlab bergan.  G.A.Melikishvili ham  ururtu yozuvlarini nashr ettirib. 
sharhlagan.  B.B.Piotrovskiyning  Urartu  bo'yicha  to'plagan  katta 
ilmiy  ishi  1944-yilda bosilib chiqadi. Uning qayta ishlangan  nashri
220

esa  1959-yilda  bosilgan.  B.B.  Piotrovskiyning  bu  ilmiy  ishida Qa­
dimgi Urartu tarixi va madaniyati haqida qimmatli m a'lum otlar bor.
Qadimgi  Urartu  tarixi  va  madaniyati  haqida  G.V.Sereteli, 
I.I.Meshaninov,  N.V.Arutyunyan,  A.A.Martirosyan  va  boshqa 
olimlarning xizmatlari katta.
Keyingi  yillarda  Turkiya  va  Eronda  urartu  yodgorliklarini  qa- 
zish ishlari olib borildi.  Qadimgi Urartu madaniyatini bilan A.Seys, 
K.F.Lemann-Xaunt,  R.Barnet.  F.Kening  va  I.Fridrix  kabi  olimlar 
qizg'in ravishda oigandilar.
Urartu  podsholigi
Urartuda  ilk  davlatlarning  tashkil  topishi  va  kuchayishi.
M.  av.  XV-X IV   asrlarda  Sevan,  Van  va  Urmiya  ko ‘llari  atrofi- 
da  Urartu  va  ularga  qarindosh  qabilalar  yashar  edilar.  Ular  alohi- 
da-alohida  qabilalar  ittifoqiga  birlashib  yashaganlar.  Bu  qabilalar 
ittifoqi orasida Urartu  ittifoqi kuchliroq edi.
M.  av.  XIII  asrda  Ossur  qo'shinlari  bir necha  bor bu qabilalar 
ustiga  bostirib  kirib,  ular  bilan jang  qilgan.  M.av.  XII  asrda  Ossur 
podshosi  Tiglatpalasar  1  Van  k o ii  atrofiga  bostirib  kirib,  u  yer- 
dagi 23  podsho  ustidan g'alaba  qozonganini qoyatoshga yozdirgan 
ekan.
M.av.  X l-X   asrlarda Van k o i i   atrofidagi  qabilalar  Urartu  atro- 
fida birlashib,  Urartu podsholigini tashkil etadilar.  Urartu davlatin­
ing  hukmdori  Aramu  m.av.  864-845-yillarda  podsholik  qilgan.  U 
Ossuriya  podshosi  Salamansar 
I I I  
ning  Urartuga  bostirib  kirgan 
qo'shinlariga qattiq zarba  bergan.
Urartu  podsholigining kuchayishi.  M.av.  835—825-yi 11ar Sar- 
duri  I  Urartu  podsholigini  boshqargan.  Sarduri  I  qo'shinlari  os­
sur  qo'shinlari  ustidan  bir  necha  bor  g'alabaga  erishgan.  U  o'zini 
„ 
Hamma podsholardan suvg 'a oluvchi ulug
 ‘ 
qudratli podsho-sha- 
hanshoh ",
  deb e'lon qilgan.  Sarduri I  qo'shinlari qo'shni qabilalar 
ustiga  yurish  qilib,  Urartu  yerlarini  kengaytirgan.  Sarduri  I  bosib 
olingan qabilalardan  boj-xiroj  olgan.  U  Van k o ii  sohilida mustah- 
kam  Tushpa  shahrini  barpo  qilib.  uni  Urartu  podsholigining  poy- 
taxtiga aylantiradi.

Sarduri  I  vafot  etgach  taxtga  uning  o ’g ’li  Ishpuini  o’tiradi. 
Ishpuini  (m.av.  8 2 5 -8 10-yillar)  davrida  Urartu  podsholigi  yanada 
kuchayadi.  Van  ko'li  shimolidagi  yerlar  Urartuga  qo'shib  olina­
di.  Ishpuini  qo'shinlari  Urmiya  ko'lining  janubi-g'arbidagi  M an­
na  podsholigining  yerlarini  bosib  olib,  Ossuriyaga  xavf soladilar. 
Urartu qo'shinlari  Mannadan  katta o ’ljalar -  qo’y,  echki,  qoramol, 
ot va k o ’p sonli asirlar bilan Urartuga qaytganlar. Ishpuini vafotidan 
so'ng  Urartu  taxtiga  uning  o 'g ’li  Menua  o'tiradi.  Menua  (m.  av. 
810-786-yillar)  davrida  Urartu  podsholigi  kuchayadi.  Menua  shi­
molda Araks daiyosi, janubi-g'arbda Frot daryosining yuqorisidagi 
mamlakatlar  ustiga  zafarli  yurishlar  qiladi.  O 'sha  vaqtdagi  toshga 
bitilgan yozuvlarning birida 
“Menua mingan ot — Arsibinni 22 tir- 
sak -   11  metr-u  20  sm  kenglikdagi jarlik  ustidan  sakrab  o'tgan". 
deyiladi.  Shu tufayli podsho mingan otning nomi  "Arsibin” -  “Bur- 
gut'’ bo'lgan  ekan.  Manbalarda Menua qo’rqmas jangchi, mashhur 
shoh va uzoqni  ko'ruvchi  dono  siyosatchi  kishi  boiganligi  hikoya 
qilinadi.  U  mamlakat  mudofaasi  va  obodonchiligiga  katta  e'tibor 
berib, Van ko'lidan  suv oluvchi  70  km.  lik  '’Menua kanali”ni  qaz- 
dirgan.
Menua  davrida  Urartu  podsholigi  har jihatdan  gullab-yashna- 
gan davlatga aylangan.
Argisbti  I  va  Sarduri  II  lar  davrlarida  Urartu.  Menuaning 
o 'g 'li  Argishti  I  davrida  m.av.  786-764-yillarda  Urartu  podsholi­
gi  yanada  kuchaydi.  Argishti  I  qo'shinlari  shimolda  Kolxidaga 
kirib  borib.  Araks  daiyosi  bo'yida  Argishtixinili  shahrini  qurdira- 
di.  Argishti  I  qo'shinlari  Mannaga,  Ossuriyaga hujum  qilib, Diya- 
la  daiyosi  sohili  va  Bobil  chegaralarigacha  kirib  boradilar.  Janu- 
bi-g'arb  tomonda Urartu  qo'shinlari  Frot daryosining yuqorisidagi 
mamlakatlar.  shuningdek,  Suriyagacha kirib boradi.
Argishti  I  harbiy yurishlari  davrida juda ko'p boylik, chorva va 
280000  erkak,  ayol  va bolalardan  iborat  asirlarni  mamlakatga olib 
keladi.  1
Argishti  I  vafotidan  so'ng  Urartu  taxtiga  Sarduri  II  o 'tira­
di.  Sarduri  II  davrida  (M.  av.  764-735-yillar  )  Urartu  podsholigi 
yanada  mustahkamlanadi.  U  harbiy  islohot  o'tkazib,  ixtisoslash-
222

gan  qo'shinni  kuchaytiradi.  Urartu  qo'shinlari  shimolda  Eriax 
mamlakatini bosib olib,  g'arbda Shimoliy  Suriyaga kirib  boradilar. 
Q o'shin janubda Ossuriya qo‘shinlariga qaqshatqich zarbalar bera­
di.  Sarduri  11 davrining birinehi yarmida Urartu Old Osiyodagi eng 
qudratli  davlat b o iib  qoladi.
Urartu  podsholigining  kuchsizlanishi  va  parchalanishi. 
M.  av. VIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Ossuriya  podsholigi 
kuchayadi.  Urartu  o'zini  Ossurivadan  himoya  qilish  uchun  Shi­
moliy Suriya va Kichik Osiyoning sharqidagi katta-kichik davlatlar 
bilan  ittifoq tuzadi.  M.av.  743-yili  Ossur podshosi Tiglatpalasar III 
Suriyaning Arpada  shahri yaqinidagi  mudhish jangda  Sarduri  II  va 
uning  ittifoqchilari  ustidan  g'alaba  qozonadi.  Sarduri  II  Urartuga 
chekinishga  majbur b o iad i.
M.av.  735-yili Ossuriya qo'shinlari Urartuga bostirib kirib. Sar­
duri  II  qo'shiniarini  yana  yengadi.  Shu  yili  Sarduri  II  vafot  etib, 
taxtga  o 'g 'li  Rusa I  o'tiradi.  Rusa  I  m.av.  735-712-yillarda  Urartu 
podsholigini  boshqaradi.  Rusa  I  podsholigining  dastlabki  davrida 
mamlakatda  ichki  g'alayonlar boshlanadi.  U  Kavkazorti  va  Sevan 
atrolida  q o 'zg'olon ko'targan  23  ta  podsholik  ustidan  g'alaba  qo- 
zonadi.
M.av.  714-yili  Ossur  podshosi  Sargon  II  Urartu  ustiga  yana 
qo'shin tortadi.  Urmiya k o ii  yaqinidagi jangda  Sargon II  qo'shin­
lari  Urartu  qo'shinlari  ustidan  g'alaba  qozonadi.  Ular  shahar  va 
qishloqlarni  vayron  etlib,  katta  boylik  bilan  Urartuga 
bostirib 
kirib  uni  ham  vayron  qiladilar.  Bu  xabarni  eshitgan  Rusa  1  o'zini 
o'zi  o id irad i.  Rusa  I  vafotidan  keyin  taxtga  Rusa  II  o'tiradi.  Bu 
davrda  Urartu o 'z mustaqilligini  saqlab qolgan b o is a  ham. avvalgi 
shon-shuhratini  boy  bergan  edi.  Shu  davrda Urartu  podsholari  Os- 
suriya bilan yaxshi munosabat o'rnatishga harakat qilganlar.
Shu  davrda Urartuga shimoldan kimmeriylar va skiflar bostirib 
kirib, mamlakatni xonavayron qilganlar. Sharqdan Midiya  qo'shin­
lari  hujum  boshlab,  Urartuni  bosib  olgan.  Shunday  qilib  ichki 
g'alayonlar. qo'shni davlatlar va qabilalaming hujumlari  natijasida
I Irartu  davlati  kuchsizlanib,  barham  topib,  so'ngra  mayda  davlat- 
larga bo'linib ketadi.
223

Urartu podsholigining ijtimoiy tuzumi, xo‘jaligi va madani­
yati.  Urartuda  ishlab  chiqarish,  savdo-sotiqning  rivojlanishi,  va 
nihoyat talonchilik urushlari, xususiy mulkning orta borishi hamda 
mulkiy  terigsizlikni kuchayishiga olib keladi.  Bu hoi  aholi  orasida 
tabaqalanishni keltirib chiqardi. Urartu aholisi  boy-badavlat,  o'rta- 
hol,  kam bag'al  va  qullar  tabaqasiga  bo'linib  ketadi.  Ayniqsa  xalq 
yig'ini tomonidan  saylangan oqsoqollar va harbiy boshliqlar boyib 
keta  boshladilar.  Ular  o'zlarini  aslzoda,  y a’ni  zodagonlar  deb  hi- 
soblay  boshlaydi.  Ayrim-ayrim  viloyatlaming  hukmdorlari  bo'lib 
oladilar.  Bu  hukmdorlar  o 'z   o'rinlarini  o 'g 'illari  yoki  aka-ukalari- 
ga meros qilib qoldiradigan boiganlar.  Qabilalar  ittifoqi  birlashib. 
Urartu podsholigi  tuzilar ekan, taxt otadan bolagayoki  aka-ukalar- 
ga meros qilib qoldirilgan.
Urartu podsholari  huzurida  uning  aka-ukalari,  qabila  oqsoqol- 
lari  va  harbiy  boshliqlardan  iborat  aslzodalar  kengashi  faoliyat 
ko'rsatgan.  Podsho  mamlakatni  amaldorlar,  harbiylar,  ruhoniylar 
va aslzodalar kengashiga tayanib boshqargan.
Kavkazorti  qabilalarining  xo'jaligi.  M.av.  V -IV   mingyil- 
liklarda Kura va Araks  daiyolarining vodiylari  va bu  ikki  daryoga 
kelib qo'shiladigan soy va jilg 'alar bo'yida qadimgi o'troq dehqon­
chilik va chorvador qabilalar yashar edilar. Mazkur vohada qadimgi 
o'troq dehqonlar va chorvadorlarning  qishloqlari  xarobalari  saqla­
nib qolgan.  Ozarboyjondagi  Shomutepa,  Gruziyadagi  Shulaveri va 
Armanistondagi Texut kabi  qadimgi qishloqlar arxeologlar tomoni­
dan yaxshi o'rganilgan. Ular doirasimon uylardan iborat b o iib , de- 
vorlari paxsadan ko'tarilgan. Turar joy lar yaqinida xo'jalik binolari 
ham  bo'lgan.  Bunday  xo' jalik  binolari  va  turar joylar Kavkazorti, 
shuningdek,  Urartu  qabilalariga xos,  Yaqin  Sharqning  boshqa joy- 
larida  uchramaydi.  Qadimgi  Sharqning  boshqa joylarida  esa turar 
joylar  va xo'jalik  binolari  to'rtburchak  shaklida  qurilgan.  Bu  qa­
bilalar  xo'jaligida  tosh,  chaqmoqtosh  va  suyakdan  yasalgan  qu­
rollar katta o'rin tutgan.  M azkur davrda tosh va suyakdan yasalgan 
qurollar  bilan  bir  qatorda,  misdan yasalgan  buyumlar  paydo  b o ia  
boshlaydi.  X o'jalikning asosini  motiga dehqonchiligi  tashkil  etib. 
dehqonlar  arpa,  bug'doy,  kunjut,  tariq  va  boshqa  har  turli  ekinlar 
ekib, mayda va yirik shoxli mol boqib ko'paytirganlar. 0,5-1  gektar 
joydagi  qishloqda  100-300 kishi bir jam oa bo'lib yashagan.
224

м 
.av.  Ill  mingyillikda  Arman  to g ia ri  va  Kavkazortida  ku- 
ra-araks  davri  deb  atalgan  ilk  bronza  madaniyati  tarqaladi.  Bu 
davrda dehqonehilik ancha rivojlanib, yerni oddiy so'qa,  omochda 
haydab,  hosilni  mis  bilan  qalayni  qo'shib  eritib  tayyorlangan  jez 
o'roqlarda o'rib olganlar.
Bu davrda hunarmandchilikning kulolchilik. temirchilik, zargar- 
lik.  qurolsozlik  sohalari  rivojlanib,  har  bir  qishloqda  hunarmand- 
ning  uy-ustaxonasi  bo'lgan.  Ustalar  bolta,  xanjar.  nayza,  o'q-yov, 
to'qimachilik  mahsulotlari  va kulolchilik buyumlari  ishlab  chiqar- 
ganlar.  M.av.  Ill mingyillikda tog‘, tog'oldi va tekisliklar o'zlashti- 
rilib.  Kavkazorti qabilalari o ‘z podalari bilan baland tog'lik yaylov 
hududlarga ko'tarilganlar.
Bu  yerda  xo’jalikning  alohida  shakli-yaylov  chorvachiligi 
shakllanadi.  Chorvador-dehqon  qabilalari uchun tog'  yaylov  chor­
vachiligi qo'shim cha boylik, daromad keltiruvchi manba hisoblan­
gan.  Shu  davrdan  boshlab  Kavkazorti  qabilalarida  xususiy  mulk, 
inulkiy tengsizlik va tabaqalanishning ilk ko'rinishlari paydo bo Та 
boshlaydi. Xo'jalikning dehqonehilik, chorvachilik va hunarmand­
chilik tarmoqlari oldingiga  nisbatan birmuncha rivojlanadi.
M .av.  II  mingyillik oxirlariga kelib  bu  yerda temir va temirdan 
yasalgan turli  qurollar paydo  bo'ladi.  Joylarda  mustahkam devorli 
qal’alar quriladi.  Bu  iarayonlarning  barchasi  Kavkazorti  o'lkalari- 
da  qabilalar  ittifoqiga asoslangan  ilk  davlatlarning  vujudga  kelishi 
uchun shart-sharoit yaratadi.
Dehqonehilik  va  chorvachilikning  rivojlanishi.  Tarixchi 
va  arxeologlaming  bergan  m a’lumotlariga  ko'ra,  Urartu  hududi­
da  yashagan  ibtidoiy  qabilalar  dastlab  termachilik  va  ovchilik  bi­
lan  kun  kechirganlar.  Keyinchalik  termachilikdan  dehqonehilik, 
ovchilikdan  esa  chorvachilik  kelib  chiqqan  ekan.  Ilk  dehqonlar 
yerni  motiga  bilan  yumshatib  turli  ekinlar  ekishgan.  Keyinchalik 
esa  omoch  kashf etilib,  omoch  dehqonchiligi  kelib  chiqqan.  Urar­
tu  hududidan Araks,  Kura,  Frot,  Dajla  va  katta-kichik  soylar  oqib 
o'tadi.  Bu  daryo  va  soy  vodiylarining  tuprog'i  nihoyat  darajada 
unumdor  boTgan.  Qadimgi  Urartu  dehqonlari  yerni  omoch  bilan 
haydab,  bug'doy,  arpa.  tariq,  kunjut  va  boshqa  ekinlar  ekkanlar. 
log'  yonbag'irlarida  uzum  va  turli  mevali  bogTarini  baipo  qil-
225

ganlar.  B cg'bonlar  uzumdan  ajoyib  musallas  tayyorlashni  yaxshi 
bilishgan.  Qadimgi  Urartu  shahar  va  qishloqlarining  xarobalari 
kavlanganda  ulardan  maxsus  musallasxonalar,  katta-katta  xumlar 
topilgan. Musallas ana shu xumlarda  saqlangan.
Hunarmandchilik va  savdo.  Urartu  to g iarid a  oltin,  kumush, 
mis,  qo‘rg‘oshin  va  turli  tosh  konlari  k o 'p   bo'lgan.  Hunarmand- 
lar tosh,  temir va boshqa m a’danlardan omoch tishi.  o'roq.  pichoq, 
xanjar,  nayza,  kamon  o 'q   uchlari,  panshaxa,  dubulg'a,  qalqon, 
zirh,  tegirmontosh,  jang  aiavalari  va  ot  afzallari  yasashga  usta 
boiishgan.
Urartu  ustalari  ajoyib  harbiy  kiyimlar.  ziynat  va  zargarlik 
buyumlari  ham  yasaganlar.  U  yerda  to'qim achilik,  kulolchilik  va 
hunarmandchilikning  boshqa  sohalari  yaxshi  taraqqiy  etgan  edi. 
Shuningdek,  Urartu  podsholari  me'm orchilikka-binokorlikka ham 
katta e ’tibor berganlar.  Qal’a va  shaharlar qalin mudofaa devorlari 
va burjlar bilan o'ralgan  edi.
Urartu  savdogarlari  Kichik  Osiyo,  Kavkaz,  Mesopotamiya  va 
Old  Osiyoning  k o 'p   mamlakatlari  bilan  qizg'in  savdo-sotiq  ishla­
rini olib borganlar.
Qadimgi  Urartu  madaniyati.  Qadimgi  Urartu  Old  Osiyoda­
gi  yuksak  madaniyatli  mamlakatlardan  biri  hisoblanadi.  Urartu 
xalqlari Mesopotamiyaning surat-belgili va mix-ponasimon yozuv- 
laridan  foydalanib  o 'z   yozuvlarini  yaratganlar.  Arxeolog  olimlar 
Qadimgi  Urartu  hududidan  shu  yozuvda  bitilgan  yozuv  namu- 
nalarini  topishgan.  Bu  jihatdan Argishti  I  ning  xor-xor  yozuvi  va 
Sarduri II  ning katta yozuvi  diqqatga sazovordir.  Shuningdek, Van 
k o ii  yaqinidagi  qoya  tokchasi  -   ”M.ehr  eshigi",  Karmir-Blurdan 
topilgan dubulg'a,  sopol  va jez idish sirtiga  bitilgan Urartu yozuv­
lari  diqqatga  sazovordir.  Urartu  hududidagi  TuproqqaFadan  ham 
sopol buyum parchasiga bitilgan urartu yozuvlari topilgan.  Qadim­
gi  Urartu  yozuvlarini  o'qish  va  o'rganishda  M.V.Nikolskiy,  M.Si- 
batyan, I.A.Orbeli va boshqa olimlarning  xizmatlari  kattadir.
Qadimgi  Urartu  yozuvlarining  o'lk a  tarixi  va  madaniyatini 
o'rganishda juda katta ahamiyatga egadir.  Qadimgi  Urartuda  tarix, 
matematika,  astronomiya,  tabobat, veterenariya,  geografiya  biiim-
226

lari  ancha  rivoj  topgan edi.  Urartuliklaming  xalq  og'zaki  ijodiyoti 
va  yozma  adabiyoti  ancha  boy  b o ig an .  Bu  jihatdan  M.Xorenning 
asarlari,  Mard  eposi,  Dovud  Sosuniy  dostonlari  urartlar  adabi- 
yotining ajoyib namunalari  hisoblanadi.
Qadimgi Urartuda m e’morchilik,  haykaltaroshlik.  o ‘yma,  chiz- 
ma,  qabartma  rassomlik  va  san'atning  boshqa  turlari  yuksak dara- 
jada  taraqqiy  etgan  edi.  Ustalar  qal'a  devorlari,  ibodatxona,  shoh 
saroy larini  har  xil  rasm  va  haykallar  bilan  bezaganlar.  Rassomlar 
qalqon  sirti,  dubulg'a  va  boshqa  buyumlarni  echki,  buqa,  sher, 
qoplon va odam.  muqaddas  hayot  daraxti  tasvirlari  bilan  bezagan­
lar.
Haykaltaroshlarning jezdan  ishlagan  yarim  odam,  yarim  hay- 
von  qiyofasidagi  haykali,  m a'buda  Teyshebuning  haykalchasi, 
hosildorlik m a’budasining  oltindan  ishlangan  medalyonlari  Urartu 
tasviriy  san'atining nodir namunalari hisoblanadi.
Urartularning  diniy  e’tiqodi.  Urartu  ko ’p  xudolik  mamlakati 
b o iib ,  ularning  ota-bobolari  dastlab  tabiat  hodisalari,  turli  buyum 
va  hayvonlarga  e'tiqod  qilishgan.  Qadimgi  manbalarning  birida 
ko'p xudolarning nomi sanab o'tiladi. Urartlarda muqaddas daraxt- 
larga  sig in ish  ham keng tarqalgan.  Ularda Xald tog"  xudosi hisob- 
lanib.  keyinchalik  u  urush  xudosiga.  podsho  va davlatning  homiy- 
siga aylantirilgan.
Urartuda Teyshub momaqaldiroq va bo'ron, Ard esa quyosh xu­
dosi hisoblangan.  Turli buyumlarda "muqaddas  daraxt”, Xald, Ard 
va boshqa xudolarning rasm-tasvirlari saqlanib qolgan.
Urartu  podsholari  dinning  oliy  ruhoniylari  hisoblartishgan  va 
xudolarga  bagishlab  turli  marosimlar  o'tkazishgan.  Shuningdek, 
ular  o 'z   xudolariga  atab  hayvonlar  so'yib  qurbonlik  qilganlar. 
Shunday  qilib  urartlar  qo'shni  xalqlar  madaniyatidan  bahramand 
b o iib ,  o'zlariga  xos  madaniyat  yaratganlar.  Ular  ham  qo’shni 
xalqlar  madaniyatining  rivojiga  o'zlarining  munosib  hissalarini 
qo'shganlar.
Katalog: Elektron%20adabiyotlar -> 63%20Тарих%20фанлари
63%20Тарих%20фанлари -> Namangan davlat universiteti
63%20Тарих%20фанлари -> «0 ‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti
63%20Тарих%20фанлари -> Vatan tarixi. 1-kitob. Shamsuddinov R, Karimov SH.pdf [Abulhasan simjuriy Muhammad ibn Ibrohim]
63%20Тарих%20фанлари -> Talim vazirligi toshkent davlat sharqshunoslik instituti
63%20Тарих%20фанлари -> Vatan tarixi 2-kitob. Shamsuddinov R.pdf [Ahmadbekhoji mehmonxonasi]
63%20Тарих%20фанлари -> «sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bo sh tahririyati
63%20Тарих%20фанлари -> Fayzulla boynazarov qadimgi dunyo tarixi
63%20Тарих%20фанлари -> Namangan davlat universiteti e. Kenjayev qadimgi dunyo tarixi
63%20Тарих%20фанлари -> O`zbekiston tarixidan universal qo`llanma tmp9232.pdf [Amudaryo xazinasi]

Download 11.92 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   35




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling