1 author: Murodjon Isagaliev Fergana State University, Uzbekistan, Fergana 23


Sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlar maydonidan yuvilgan tuproq, azot, fosfor va kaliy miqdori, tonna (Mirzajonov Q.M., Nurmatov Sh. 2000)


Download 248.8 Kb.
bet14/51
Sana11.11.2021
Hajmi248.8 Kb.
#442430
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   51
Bog'liq
2019 (1)
Level 8 Passage 6, funksiyaning differensiali va differensial hisobning asosiy teoremalari, gbchfb, 6-maktab X.Ergasheva , 1-amaliyot, 2019 (1), Qonunchilik asoslari

Sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlar maydonidan yuvilgan tuproq, azot, fosfor va kaliy miqdori, tonna (Mirzajonov Q.M., Nurmatov Sh. 2000).


Viloyatlar

Maydoni, ga.

Bir yilda yuvilgan

Tuproq

Chirindi

Azot

Fosfor

Kaliy

Andijon

26000

2080000

20800

2080

2080

2600

2600000

26000

2600

2600

3120

Qashqadaryo

37000

2960000

29600

2960

2960

3700

3700000

37000

3700

3700

4400

Namangan

28000

2240000

22400

2240

2240

2800

2800000

28000

2800

2800

3360

Samarqand

142000

11360000

113600

11360

11360

14200

14200000

142000

14200

14200

17040

Sirdaryo

22000

1760000

17600

1760

1760

2200

2200000

22000

2200

2200

2640

Surxondaryo

22000

1760000

17600

1760

1760

2200

2200000

22000

2200

2200

2640

Toshkent

101000

8080000

80800

8080

8080

10100

10100000

101000

10100

10100

12120

Farg‘ona

17000

1360000

13600

1360

1360

1700

1700000

17000

1700

1700

2040

Jami:

395000

31000000

316000

31600

31600

39500

39500000

395000

39500

39500

39500

47400

Eroziya jarayonida katta miqdorda tuproq va u bilan birgalikda oziqa elementlari yuvilib ketadi, natijada tuproq unumdorligi pasayadi.

Irrigatsiya eroziyasiga o‘rtacha chalingan yerlarda g‘o‘za hosili gektariga 5-6, kuchli darajada eroziyaga uchragan yerlarda 8-10 ts/ga miqdorda, ya’ni paxta kamayadi, sifati ham pasayadi.

Rivojlangan mamlakatlarda eroziyaga qarshi kurash ustuvor yo‘nalish hisoblanadi. Germaniya, Chexiya, Ruminiya, Bolgariya, Yugoslaviya, Italiya, Yaponiya davlatlarida yuvilib ketgan tuproqni to‘plab o‘z o‘rniga qaytarish yo‘lga qo‘yilgan.

Bizning mamlakatimizda bu kabi ishlarga garchand eroziya kuchli bo‘lsada deyarli e’tibor berilmaydi.

Shamol eroziyasi Qo‘qon guruhi tumanlaridagi yerlarda kuchli va o‘rtacha - 7%, kuchsiz 15% ni tashkil qiladi. Quruq bo‘z tuproqda gumus 63-70 t/ga. Voha bo‘z tuproqda 80-160 t/ga.

Keyingi 15-20 yilda sho‘rlangan yerlar maydoni 0,8 mln/ga ga oshdi. Bu albatta unumdorlikni kamayishiga olib keldi. Unumdorlikni esa oshirish yo‘llari ko‘p bo‘lib, ulardan biri mineral o‘g‘itlar yordamidadir.

Jahon amaliyoti keyingi yillarda nisbatan past me’yorga o‘tish. Masalan; AQSH da paxta etishtirishda 150 kg/ga N ishlatilsa, bizda sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqda 30-35 ts/ga hosil olish uchun 200-250 kg/ga gacha N sarflanadi. Fosfor 150 kg/ga, kaliy 100-120 kg/ga solinadi. Endi bu miqdorlarni to‘qga aylantirib ko‘rsak kattagina raqamni tashkil qiladi. Bundan tashqari mineral o‘g‘itlar va boshqa yo‘llar bilan Mo, Mn, Ti, Sa, S, F,... yerga tushadi. Bularni hammasi oqibatda yerning unumdorligiga, ya’ni sifat bahosiga ta’sir qiladi.


      1. - kadastr zonaga (0-20 ball) sug‘oriladigan yerlarimizni 0,2% kiradi, ular kuchsiz gipsli, gumusi juda kam, adabiyotlarda "bez gumusnqe" deyilgan bu noto‘g‘ri, gumussiz tuproq bo‘lmaydi. Xullas eng past sifatli yerlar bo‘lab I-II klassga kiradi.

      2. - kadastr zonaga III-IV klass yerlar kiradi, ular sug‘oriladigan yerlarga nisbatan 23,1% (21-40 ball), me’yoriy unumdorligi 12 ts/ga gacha paxta.

      3. - kadastr zona 41-50 ball, 18-24 ts/ga - 43%.

      4. - kadastr zona 61-80 ball, bunday yerlar sug‘oriladigan yerlarga nisbatan 26, %.

      5. - kadastr zona IX-X klass, 81-100 ball, o‘rtacha me’yoriy hosildorlik 32 ts/ga, paxtaning maydoni 2,9% ni tashkil qiladi.

1990-1999 yillarda 260 ming gektar maydonda ball boniteti 10 ballgacha pasayib ketgan.

Har bir gektar yerdan olinadigan hosil qishloq xo‘jalik ekin turi va yerning bonitet balli dehqonning qalb qo‘riga bog‘liq. Ayni bir vaqtda ma’lum me’yoriy qoidalarga ham to‘g‘ri keladi, jumladan:

paxta - 0,4 ts/ga;

birinchi yil beda - 1 ts/ga;

don uchun makkajo‘xori - 0,75; ikkinchi - uchinchi o‘rim beda - 2,0; boshoqli don - 0,6;

hosil uchun makka - 6,50; oziqabop qand lavlagi - 9,5;

kartoshka - 6,0, ya’ni bir ball bonitetga mos hosil beradi.

Keyingi yillarda (1993 y.) 114 ming gektar yer qishloq xo‘jaligida foydalanishdan tushib qolgan. Buning sabablari ko‘p bo‘lib, ulardan biri quyida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra Arnasoy suv havzasi 1969 yilda CHordaryo suv omboridan 21 km3 suvni tashlab yuborilishi hisobiga tuz kon Ko‘li o‘rnida hosil bo‘lgan, keyingi 10 yil ichida 7-8 m ga satxi ko‘tarildi. Suv havzasining yuzi 200 km2 ga etdi. Jizzax, Sirdaryo, Navoiy viloyatlarini yer maydonlari qisman suv ostida qoldi va shunga muvofiq sizot suvi satxi ko‘tarilmoqda. Keyingi 10 yilda sizot suvi satxi 2- 3 m gacha ko‘tarildi. Bu yaxshimi, yomonmi? Vegetatsiya davrida katta maydonda 1- 2 m ga etadi, mineralizatsiya 3 g/l dan 5-10 g/l ni tashkil qiladi. Bu holatdagi sizot suvlari arid iqlim mintaqasida tuproqlarni sho‘rlanishiga va oqibatda sifatini pasayishiga, sho‘r yerlar maydonini ortishiga sabab bo‘ladi.




Download 248.8 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   51




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling