1-biletbiologiya


Download 0.55 Mb.
Sana13.01.2022
Hajmi0.55 Mb.
#329513
9-sinf biologiya by enjoy
Bog'liq
Презентация4, cW250n6btef9fvPcilrGMEb6EdWqkBGjIe755g9k (1), Новая таблица, 2-Dem jam to`g dast qar, 9-sinf biologiya by enjoy, 4, (1)texnika hafsizligi, 8-тема

1-biletbiologiya

1)Biologiyaningilmiy-tadqiqotusullarigakuzatish,taqqoslash,tarixiy,eksprementalusullarkiradi. Kuzatishusuliengdastlabkiusullardanbo'lib,buusulyordamidatirikorganizmlarningmiqdorva sifatko'rsatkichlarinitariflashmumkin.Kuzatishusulibugungikundahamo'zahamiyatini yo'qotmagan.

Taqqoslashusuli.Buusuldaolinganmalumotlarbnhujayranazariyasi,biogenetikvairsiy o'zgaruvchanlikninggomologikqatorlariqonunikashfetilgan.

TarixiyusulCh.Darvinnomibnbog'liq.Buusulbiologiyadachuqursifatiyo'zgarishlarningvujudga kelishigasababbo'lganomillarnio'rganadi.Mazkurusul.yordamidaorganikdunyoningevolitsion talimotiyaratildi.

Ekspremental.O'rtaasrlardaAbuAliibnSinoboshlaganbo'lsa,fizikavakimyofanlariravnaqi tufaylikengqo'llanila.boshladi.

2)Ribonukleinkislata-RNK.RNKyadro,sitoplazma,mitoxondriya,plastidavaribosomalartarkibida uchraydi.Nukleinkislotalar2xilbo'ladiDNK-dezoksiribonukleinkislotavaRNK-ribonuklein kislota.Nukleinkislotalarningbiologikahamiyatinihoyattakatta.Ularhujayraoqsillarining sintezlanisida,irsiyaxborotlarningnasldannaslgao'tishinitaminlaydi.

3)AA-yumoloq aa-noksimon BB-qizil bb-sariq

AaBbxAaBb

Bunda9:3:3:1nisbatbo'ladi

_________________________________________________

2-biletbiologiya

1)Tiriklikningtuzilishdarajalarinihozirgizamonbiologiyafanimalekula,hujayra,organizm, populyatsiya-tur,biogeotsenozvabiosferadarajlarigabo'libo'rganadi.

Molekulabosqichidaaynantirikmateriyauchunxosbo'lganquyoshnurienergiyagaaylanishi, ya'nimoddavaenergiyaalmashinuvi,irsiyaxborotberilishikuzatiladi.

Hujayradarajasidairsiyaxborotberilishi,moddavaenergiyaalmashinuvivatiriklikningbir butunligita'minlanadi.

Organizm.Tiriklikningorganizmdarajasiningbirligiindividhisoblanadi.

Populatsiya-tur.Birturarealidauzoqmuddatdanberiyashabkelayotgan,boshqa

populyatsiyalardanalohidalashganerkinchatishibserpushtnaslberadiganindividlaryig'indisigapopulyatsiyadeyiladi.

Biogeotsenoz.Uningasosiyvazivasienergiyato'plashvatarqatish.

Biosfera.Biosferaningelementarbirligibiogeotsenozhisoblanadi.Bujarayondabarchamoddava energiyanindavriyaylanishikuzatiladi.

2)ATF-Adenozintrifosfatkislota.BirmalekulaATF40kkjenergiyahosilqiladi.ATFhamtuzilishi jihatdannukleotidlarqatorigakiradi.UAzotliasos(adenin)uglevod(riboza)vafosfatkislota qoldig'idantashkiltopgan.MitoxondriyavaXloroplastlardako'pmiqdoraATFajraladi.

3)Pichantayoqchabakteriyasinimikroskopdako'rish.

Ishningmaqsadi.Pichanbakteriyasinimikroskopdako'rish.

Keraklijihozlar.Mikroskopvaubnishlashuchunzarurjihozlar,pichanivitmasi,metilinko'k bo'yog'iakvariumdevoriyokiko'lmaksuvdanolingansuvo'tlar.

Ishningborishi.

1.Kolbagasuvbnbirgabirnecapichanbo'laklaridansolingvakolbaningog'zinipaxtabn berkiting

2.Kolbadagiaralashmani15minutdavomidaqaynating.

3.Qaynatilganaralashmanifiltrlab20-25Charoratdabirnechakunsaqlang.

4.Hosilbo'lganaralashmanisirtidagiyubqapardadanshishanaychayordamidabirbo'laginiolib unibuyumoynasigajoylashyiring.

5.Qoplagichoynaostigasuyultirilgansiyohyokimetilensinkasi(ko'kbo'yoq)tomizing.

6.Havorangostidaharakatchabakteriyalarbnbirgayaltiroqovalsimontanachalarya'nisporalar hamko'rinadi.

_________________________________________________

3-biletbiologiya

1)Viruslar.1892-yildarusolimiD.I.Ivanovskiytamakio‘simligidauchraydigantamakimozaikasi debataluvchikasallik

qo‘zg‘atuvchisiningo‘zigaxosxususiyatlarinianiqladi.Ushbukashfiyotlarhayotninghujayrasiz shakllari,ya’niyangifansohasi—virusologiya(viruslarni

o‘rganuvchi)faninivujudgakelishigasababbo‘ldi.Viruslarinsonhayotigakattaxavfsoladi.Ular birnecha

yuqumlikasalliklar(gripp,quturish,sariqkasalligi,ensefalit,qizilchavaboshqalar)ning qo‘zg‘atuvchilarihisoblanadi.Viruslarfaqat

hujayralardayashaydi.Ularhujayraichiparazitlaridir.HujayraviytuzilishdagiorganizmlardaDNK vaRNKkabinukleinkislotalarbo‘lib,viruslardaularningfaqatbiriuchrashimumkin.Shungako‘ra viruslarDNKyokiRNKsaqlovchiguruhlarga

ajratiladi.Bakteriofag,adenoviruskabiviruslarDNKgaega,ensefalit,qizamiq,qizilcha,qutirish, grippkabikasalliklarnikeltirib chiqaradiganviruslardaRNKbo‘ladi.Virusqobig‘ikapsiddebataladi. 2)Tirikorganizmlartarkibidagiturli-tumankimyoviymoddalar xilma-xilreaksiyalarnatijasidadoimiyravishdao‘zgaribturadi.

Bujarayonmoddalaralmashinuviyokimetabolizmdebataladi.Moddalaralmashinuvibir-biriga qarama-qarshi,lekino‘zarobog‘langan

ikkijarayonnio‘zichigaoladi.Bularassimilyatsiya(anabolizm, plastikalmashinuv)vadissimilyatsiya(katabolizm,energetik

almashinuv)reaksiyalaridaniborat.Energetikalmashinuv(katabolizm).Hujayradaboradigan parchalanishjarayoninidissimilyatsiya,katabolizmdebhamataladi.Bujarayonidamoddalarning parchalanishi,ya’nioqsillarni

aminokislotalarga,kraxmalglukozaga,yog‘laryog‘kislotasiva

glitseringachaparchalanadi.Dissimilyatsiyajarayonidaenergiyaajraladi.Bureaksiyalarning biologikahamiyatishundaki,ularhujayranienergiyabilanta’minlaydi.Harqandayharakat,plastik almashinuvjarayonienergiyasarfibilanamalgaoshadi. Parchalanishreaksiyalariningyig‘indisihujayradaenergiya almashinuviyokidissimilyatsiyadeyiladi.

3).Ko‘k-yashilsuvo‘tinimikroskopdako‘rish

Ishningmaqsadi.Ko‘k-yashilsuvo‘tinimikroskopdao‘rganish. Keraklijihozlar.Mikroskopvaubilanishlashuchunzarurjihozlar, akvariumdevoriyokiko‘lmaksuvdanolingansuvo‘tlar.

Ishningborishi.1.Akvariumdevoriyokiboshqako‘lmaksuvtubidagisuvo‘tlarihosilqilganyupqa pardanininayordamidaoling.

2.Undanpreparattayyorlabmikroskopningavvalkichik,so‘ngra kattaobyektividakuzating.

3.Yupqapardaingichkako‘phujayraliiplardantashkiltopganiga e’tiborbering.

4.Ipchalarko‘k-yashilrangdabo‘lib,ularningtebranayotganligini kichikvakattaobyektivlardakuzating.

5.Kattaobyektivdaharbiripchabirxildagimaydayadrosizvaxloroplastsizhujayralardan tuzilganligigae’tiborbering.

_________________________________________________

4-biletbiologiya

Prokariotlar—yadrosito‘liqshakllanmagan,ya’nihaqiqiy

yadrogaegabo‘lmaganorganizmlardir.Prokariotlargabakteriyalarvako‘k-yashilsuvo‘tlari kiradi.Bakteriyalar.Bakteriyalaryersharidagisoddatuzilganeng

qadimgivako‘zbilanko‘ribbo‘lmaydigansoddaorganizmlarhisoblanib,hujayrasidayadro rosmanashakllanmaganligihamda

oddiyko‘payishi(bo‘linishyo‘li)bilanxarakterlidir,jinsiyko‘payishuchramaydi.Hujayrapo‘sti mureinmoddasidaniborat.Ular1.Sharsimon-kokklar;2.Tayoqsimon-batsillalar;3.Buralgan vibrionlar,spirillalarshundayshakllardabo'ladi.Bakteriyalarnoqulaysharoitdasporahosilqilish xususiyatigaega.Bakteriyalarxavflikasalliklarniqo'zg'atadi.o'pkasili,ko'kyo'tal,vabo,o'lat,kuydurgi vaboshqaxavflikasalliklarniqo'zg'atuvchibakteriyalarmavjud.

2)Energiyaalmashinuvi(dissimilyatsiya)jarayonidatirikorganizmlardamoddalarning parchalanishiro‘yberadi.Buassimilyatsiyaningteskarisidir.Yuqorimolekulalibirikmalarning parchalanishienergiyaajralishibilanboradi.Shuninguchunenergiyaalmashinuvijarayoni dissimilyatsiyadebhamyuritiladi.Tirikorganizmlarhujayrasidakechadiganenergiyaalmashinuvi jarayoniniuchtabosqichgaajratishmumkin.

Birinchibosqich— tayyorgarlikbosqichi,Ikkinchibosqich— glikoliz,ya’nikislorodsiz (anaerob)parchalanish,Uchinchibosqich–kislorodli(aerob)parchalanish,ya’nito‘laparchalanish hisoblanadi.

3)4500gglukozabo'lsauni180gabo'lamiz1801molglukozaningog'rligibo'lsak25molglukoza chiqadi. glikolizjarayonidaC6H12O6+2H3PO4+2ADF=2C3H6O3+2ATF+2H2O

1molglukozadan2molsutkislotahosilboladibizda25molglukozaborsutkislatanitopamiz

1mol———2mol

25mol——x=50molsutkislotahosilbo'larekan

_________________________________________________

5biletbiologiya

1)Ko‘k-yashilsuvo‘tlar.Bubo‘limgakiruvchisuvo‘tlaro‘simliklardunyosiningengqadimgivakillari bo‘lib,o‘ziningjudasoddatuzilishi

bilanboshqasuvo‘tlardanfarqqiladi.Hujayrasidaxilma-xilpigmentlaruchraydi,lekinularorasida ko‘kfikotsianvayashilxlorofillpigmentlariko‘proqbo‘ladiKo‘k-yashilsuvo‘tlarbo‘liminingbir hujayralivakillariga xrokokk(Chroccoccus),ipsimon holdagivakillarigaossillatoriyani

(Ossillatoria),koloniyaliholdagivakillarigaesanostok(Nostoc)nimisol qilishmumkin.MarkaziyOsiyocho‘llaridako‘k-yashilsuvo‘tlartuproqhosil bo‘lishijarayonlaridaqatnashadi.Ularatmosferadagierkinazotni

o‘zlashtirishxususiyatigaegavatuproqniazotgaboyitadi.YaponiyavaXitoydanostokningba’zi turlariozuqasifatidaishlatiladi.

2)Fotosintez.Quyoshnurita’siridao‘simliklarningyashilbarglaridakarbonatangidridbilansuvdan murakkaborganikbirikmalarhosilbo‘lishifotosintezdebataladi.O‘simliklarningfotosintez jarayoniyeryuzidaquyoshenergiyasiniorganikbirikmalarning

kimyoviyenergiyasigaaylantiruvchibirdan-birvositahisoblanadi.O‘simliklarningkosmik ahamiyatihamanashundadir.Bujarayondahosilbo‘ladiganorganikbirikmalartirikorganizmlar uchun ozuqavaenergiyamanbaibo‘libxizmatqiladi.

Fotosaintezikkibosqichdaniborat1-yorug'lik2-qorong'ulikbosqichlaridir.

3)Yong'oqsimontojlidigeterazigotalixo'rozbngulsimontojligeterazigotalitovuqchatishtirilibdi birinchibo'libbelgilashkiritamiz

AABBAaBBAABbAaBbbo'lsayong'oqsimontojli

AAbbAabbbo'lsagulsimontojli aaBBaaBbbo'lsano'xotsimontojli aabbbo'lsaoddiytojlibo'ladi.

bizdamasalaberilishibo'yicha

AaBbx Aabb



bularquydagirasmboyichaduragaylanadi shundaFen:3:3:1:1nisbathosilbo'ladi

3tayong'oqsimon3tagulsimon1tano'xotsimon1taoddiy _________________________________________________

6-biletbiologiya

1)Zamburug‘larplastidalariyo‘qgeterotroforganizmlardir.Ular qadimgiorganizmlarhisoblanadi.Zamburug‘larparazitva saprofit

holdahayotkechiradi.Zamburug‘larning100000gayaqinturlari mavjud.Zamburug‘larsuvo‘tlaridanxlorofillningyo‘qligi,bakteri

yalardanesayadrogaegabo‘lishibilanfarqqiladi.Zamburug‘larningvegetativtanasi

mitselliydeb

atalib,ualohidaipchalar,ya’nigifalaryig‘indisidantashkiltopgan.Zamburug'larningfoydaliturlari hambor.masalan:Achitqi,qo'ziqorinvaboshqazamburug'lar.Achitqizamburug'idanhamir tayyorlashdafoydalaniladi.Qo'ziqorinesaiste'molqilinadi. 2)Biologiksintezreaksiyalarningto‘plamiplastikalmashinuv

debataladi.Moddaalmashinuvidabuturningnomiuningmohiyatibilanbog‘liq:hujayra tashqaridankelayotganoddiymoddalar

hisobigao‘ziuchunzarurbo‘lganbirikmalarnihosilqiladi.HujayradaDNKsintezi.DNKmolekulasi ikkizanjirdantuzilganqo‘shspiralbo‘lganiuchununingsintezishuqo‘shspiralniyaratishdan iborat.Buzanjirlarbir-birigato‘lakomplementar,ya’ni biriikkinchisinito‘ldiribturadi.DNKmolekulasiningsinteziuning boshlang‘ichqo‘shzanjiriningikkitaalohidazanjirlargaajralishiga vaularharbiriningstrukturasigamosikkinchizanjiryaratilishiga asoslangan.DNKzanjirlarinibir-biridanajratuvchialohidaferment

mavjudbo‘lib,bufermentDNKmolekulasidaastasiljib,birin-ketinnukleotidlarorasidagikuchsiz vodorodbog‘lariniuzadi.Boshqa

fermentesaharbiralohidazanjirbo‘ylabharakatlanishidavomida eskizanjirnukleotidlargakomplementarbo‘lganyangizanjirnukleotidlarniulaydi. Demak,yangisintezlanganDNKikkizanjirliduragaymolekula bo‘lib,uningbittazanjirieski,ikkinchisiesayangidir.Bujarayonda birzanjirdagiadeninAqarshisidaikkinchizanjirdatiminT,guaninG qarshisidasitozinCvaaksincha,joylashadi.DNKmolekulasining ikkihissaortishigaDNKreplikatsiyasideyiladi.

RNKlarsintezi,asosanyadroda,DNKmolekulasidaginukleotidlartartibishaklidayozilgan axborotnii-RNKgako‘chiribolgandeko‘tishiga–transkripsiyadebataladi.DNKzanjirimatritsasi asosidaRNKsintezlanishijarayondaDNKdaginukleotidlarqatoriRNKdaginukleotidlarqatorida takrorlanadi,faqatDNKdagi

T(timin)o‘rnigaU(uratsil),dezoksiribozao‘rnigaribozajoylashadi.Shunita’kidlabaytishkerakki, DNKmolekulalarijudakatta,ulardayozilganaxborotjudako‘p,RNKlarDNKmolekulasiningki chikbirqismigato‘g‘rikeladi.BittaDNKmolekulasidayuzlab,minglabi-RNK,t-RNK,r-RNKlar sintezlanishimumkin.Harbiri-RNKdagiaxborotkamidabittaoqsilmolekulasisinteziuchun yetarlidir.

3)Sepkilli-AAAa sepkilsiz-aa

sepkiligeterazigotaerkaksepkilsizayolgaulandi

Aaxaa bundanquydagirasmdagifarzandlarciqadi

Fen:1:1

1tasepkilli1tasepkilsiz50%50%

_________________________________________________

7-biletbiologiya

1)Parazitzamburug‘lar.Zamburug‘larorasidaparazitturlari

hamjudako‘p.Ularo‘simlik,hayvonvaodamlardaturlikasalliklarnikeltiribchiqaradi.Ayniqsa, parazitzamburug‘larqishloqva

o‘rmonxo‘jaligigakattazararyetkazadi.Zangzamburug'i,Vertisill(vilt)zamburug'larishular jumlasidan. 2)Genetikkod.Oqsillarningbiologikvazifasiasosanaminokislotalarningoqsil molekulasidagio‘rni,ya’niularningketma-ketligi

bilananiqlanadi.Binobarin,bundaymolekulalarbiosintezioldindan belgilanganrejabo‘yichaamalgaoshishikerak.BundayrejaDNK molekulasida4xilnukleotidlarningyordamidayozilganbo‘lib,u

oqsilmolekulasiningnusxasiyokiqolipidebyuritiladi.20xilaminokislotaningDNK molekulasidagi4xilnukleotidlaryordamidaifodalanishigenetikkoddebataladi.Harbir aminokislota3tanukleningbirikishidanhosilbo‘lgantripletkodyordamidaifodalanadi.Demak, bittaaminokislota2vaundanortiqkodyordamidaifodalanadi.Kodlarningumumiysoni64(43=

4x4x4)tagateng.Shundan

3takodoqsilsinteziningboshlanishivatugallanishinibildiradiUAA,

UAG,UGA,ularterminatortripletlardebataladi.20taaminokislotaniifodalashuchun61tatripletli koddanfoydalaniladi.Albatta,hosilbo‘ladigankombinatsiyalarsoni64(43) kodlanadiganaminokislotalarsonidananchako‘p,lekinma’lum bo‘ldiki,20taaminokislotadan18tasibittadanortiq2,3,4va6 kodonbilankodlanaoladi.

Genetik kod barcha tirik organizmlaruchun universalhisobla nadi.Demak,u mikroorganizmlardanodamgachabirxildir.Oqsilsintezi.Oqsilbiosintezitranskripsiyavatranslya tsiyabosqichlaridaniborat.Tanskripsiyabosqichiyadrodaamalgaoshadi.BundaDNK molekulasiningbirzanjiriqismigakomplementari-RNKsintezlanadi.Informatsionribonuklein kislotasi tripletlaridaoqsiltuzilishihaqidaaxborotyozilganbo‘ladi.

Translyatsiyajarayoniribosomalardakechadi.Oqsilningbirlamchistrukturasito‘g‘risidagii-RNK danukleotidlarketma-ketligiko‘rinishidayozilganaxborotniaminokislotalarketma-ketligi ko‘rinishidanamoyonbo‘lishigatranslyatsiyadeyiladi.Ribosomadatranslyatsiyaboradigan qisminingkattaligiikkitatripletga



to‘g‘rikeladi.Ribosomai-RNKbo‘ylabsurilibborayotganvaqtda ribosomaningfunksionalmarkazidahamishaikkitatripletbo‘ladi. Ribosomai-RNKbo‘ylabtripletdantripletgao‘tibturadi,lekinbir

tekiso‘tmasdan,balkito‘xtab-to‘xtab,“qadamlab”o‘tadi.Bittatriplettranslyatsiyasini tugatgandankeyin,uqo‘shnitripletgasakrab o‘tadivabirozto‘xtaydi.

Agarribosamadai-RNKtripletigat-RNKningtripletikomplementarbo‘lsaaminokislotalaroqsil zanjirigapeptidbog‘ihosil

qilibbirikadi.Ribosomaterminatortripletgao‘tganidaoqsilsintezi

to‘xtaydi.InformatsionRNKham ribosomalardanajraladi.Transkripsiyavatranslyatsiya jarayonidabiroqsilgato‘g‘rikeladiganDNKningkichikbirqismigendebataladi.O‘rtachaoqsil molekulasinituzishuchunko‘plabnukleotidzarurbolib,ubittagenhisoblanadi.Manashugenni boshqaruvchiqismlartufayli

genninguzunligifaqataminokislotalarnikodlashuchunzarurnukleotidlarsonidanortiqroq bo‘ladi.

Hujayradakechadiganjarayonlarjudaaniqboshqarilishitufaylihujayradamolekulalarfaqat keraklivaqtdavamiqdordasintezlanadi.Bujarayondagiharqandayxatooqsilsinteziningbu zilishigasababbo‘ladi.Oqibatdairsiykasalliklarkelibchiqadi, sintezlanayotganoqsilningpolipeptidzanjirigabittaaminokislota o‘rnigaboshqasikiribqolsa,yaroqsizboshqaoqsilmolekulasi paydobo‘ladi,ukeraklioqsilvazifasinibajaraolmaydi.

3)Geterazigotali3chiva4chiqonguruhliayolbnerkakturmushidantug'iladiganfarzandlani topishuchunbelgilashkiritibolamiz

3chi-/B/0 4chi-/A/B

bulardanhosilboladiganfarzandlarniquydagirasmdako'rsatilgan

Fen:4chi3ch1chiqonguruhlifarzandlartug'uladi

_________________________________________________

8-biletbiologiya

1)Lishayniklar.Lishayniklartirikorganizmlarningo‘zigaxos guruhibo‘lib,zamburug‘larvabirhujayralisuvo‘tlarningsimbioz hayotkechirishidanyuzagakelganorganizmlardir

Lishayniklarning26000gayaqinturima’lum.Lishayniklarning tanasi,rangivashakliharxil.Lishayniklarsporalaryordamibilan

shuningdek,vegetativyo‘lbilanko‘payadiganavtotroforganizmlardir.Lishayniklartashqi ko‘rinishigako‘rauchtaturgabo‘linadi

:1.Yopishqoq(batsidiya);2.Bargsimon(parmeliya);3.Butasimon(kladoniya).Lishayniklarning kishilarhayotidagiahamiyatikatta.Lishayniklardanajratibolinganekstraktlaratir-upa mahsulotlariga,kosmetikamahsulotlarigao‘zigaxoshidberishuchunfoydalaniladi.Cho‘llarda uchraydiganlishaynikmannaiste’molqilinadi.

Lishaynikcho‘llarda,qoyatoshlardapaydobo‘lib,tog‘jinslarining yemirilishigayordamberadi.Yemirilgantog‘jinslaridanyupqa tuproqqatlamihosilbo‘ladi.LishayniklartarkibidaC,B6,B12vitaminlariuchraydi.

2)Mitoz(yunoncha“mitos”–ipdeganso‘zdanolingan)siklideb

hujayraningbo‘linishgatayyorgarlikdavrihamdamitozbosqichlarinidavometishigaaytiladi.Bir mitozdanikkinchimitozgacha

bo‘lgan,hujayraningbo‘linishgatayyorgarlikdavriinterfazadeyiladi.Interfazao‘znavbatidauch davrgabo‘linadi.1-G1;2-S-sintez;3-G2

interfazadanso'ngMitozboshlanadi.Mitozto‘rtbosqich—profaza,metafaza,anafaza, telofazadaniboratdir.Mitozningbiologikahamiyati–mitoznatijasidahosil

bo‘lganharbiryangihujayraxuddionahujayradagidekbirxilxromosomato‘plamivabirxil genlargaegabo‘ladi.Mitoznatijasida hosilbo‘lganikkalayangihujayradiploidto‘plamgaegabo‘ladi.

Mitozengmuhimquyidagihayotiyjarayonlarniembrionalrivojlanish,o‘sish,nobudbo‘lgan hujayralarvashikastlanganto‘qima,

organlarningtiklanishihamdafunksionalholatininormalo‘tishini ta’minlaydi.Organizmlarningjinssizko‘payishihammitozbo‘linish asosidaamalgaoshadi.

3)A-4;B-7;C-5;D-2;E-3;J-1;K-6.

9-biletbiologiya

1)Tirikorganizmlarninghujayraviytuzilishinio‘rganishbevositamikroskopningkashfetilishibilan bog‘liq.1665-yildainglizolimiRobertGukdaraxtpo‘stlog‘idagipo‘kakto‘qimadan yupqakesmalartayyorlabmikroskopyordamidakuzatganda

ajoyibyangiliknikashfetdi.Udaraxtningpo‘stlog‘ibirxilmassadaniboratbo‘lmay,balkijuda maydabo‘shliqlardan,ya’nikatakchalardaniboratekanliginianiqladi.Bumaydabo‘shliqlarni R.Guk“sellula”(katakcha,uyacha,hujra)debatadi.“Hujayra” atamasihamshuma’nogaega.Keyinchalikbirqatorolimlarhar xilo‘simlikvahayvonlarningto‘qimalarinimikroskopyordamida tekshirib,ularninghammasihamhujayralardantashkiltopganini aniqladilar.Masalan,M.MalpigivaN.Gryu1671-yildao‘simlik hujayralariningtuzilishini,A.Levenguk1680-yildaqondagiqizil qontanachalari—eritrositlarni,birhujayralihayvonlarvabakteriyalarnibirinchimartao‘rganadi. Uzoqvaqtdavomidahujayraningasosiyqismiuningtashqi

qobig‘idebhisoblangan.FaqatXIXasrningboshlaridaolimlarhujayraqandaydirsuyuqroqmodda bilanto‘ldirilgandeganxulosaga

keladilar.1831-yildainglizbotanigiR.Braunhujayralardayadro mavjudliginianiqlaydi.ChexolimiYa.Purkine1839-yildahujayra

tarkibidagisuyuqlikniprotoplazmadebatashnitaklifetadi.Shundayqilib,XIXasrboshlarida o‘simlikvahayvonorganizmlarihujayralardantashkiltopgan,deganxulosavujudga keladi.1838—1839-yillardanemisolimlari:botanikM.Shleyden vazoologT.Shvanno‘shavaqtgachafandato‘planganhujayra haqidagima’lumotlargatayanibhujayranazariyasiniyaratdilar.

Keyinchalikhujayranazariyasijudako‘polimlartomonidanrivojlantirildi.Nemisolimi,shifokor R.Virxovhujayrasizhayotyo‘qligini,hujayraningtarkibiyqismiyadroekanliginivahujayrafaqat hujayradanko‘payishiniisbotlabberdi.K.Bersutemizuvchilarning tuxumhujayrasinikashfetdivako‘phujayraliorganizmlarbitta urug‘langantuxumhujayra–zigotadanrivojlanishiniisbotladi.

2)Meyozhamxuddimitozkabiinterfazadanboshlanadi.Meyozbo‘linishiquyidako‘rsatilganidek, ketma-ketkeladiganbosqichlardaniboratbo‘lib,buningnatijasidaxromosomalarma’lum

o‘zgarishgauchraydi.Buniquyidagichaifodalashmumkin.Meyoz

InterfazaprofazaIInterkinezprofazaII

metafazaI metafazaII anafazaI anafazaII

telofazaI telofazaII

bosqichlaridaniborat.Meyozningbiologikahamiyati–meyoztufayliavlodlaralmashinuvi davomida xromosomalar sonining doimiyligio‘zgarmay di.Meyozda gomologik xromosomalarningjudako‘pxilma-xilvariantlariamalgaoshadi.Meyozjarayonida xromosomalarkon’yugatsiyalashib,o‘xshashqismlaribilanalmashinishi(krossingover) natijasidairsiyaxborotningyangito‘plamihosilbo‘ladi. 3)Hujayrashirasidasuvdaeriydiganbirikmalarko‘pbo‘ladi.Agar bizhujayranituzlieritmagabotirsak,hujayratarkibidagisuv,hujayra

tashqarisigachiqaboshlaydi.Bundahujayratarangligiyo‘qolibhujayrapardasiasta-sekinburisha boshlaydi.Buhodisaplazmolizdeb

ataladi.Agarshuhujayrayanatozasuvgabotirilsa,uo‘ziningavvalgi holatigaqaytadi,ya’nideplazmolizhodisasiro‘yberadi

10-biletbiologiya

1)Hozirgizamonsitologiyafaniningjudako‘pzamonaviytadqiqotusullaribo‘lib,ularturli-tuman hujayralarningnoziktuzilmalarinivaundakechadiganjarayonlarnio‘rganishimkoniniberadi. Quyidahujayraningtuzilishinio‘rganishdakengqo‘llaniladigan usullargato‘xtalibo‘tamiz.

Yorug‘likmikroskopiyausuli.Yorug‘likmikroskopiningasosiyqismlariobyektivvaokulyardan iborat.Mikroskopningeng

muhimqismiobyektivbo‘lib,kuzatilayotganpredmetnikattalashtiribberadi.Okulyarlarham linzalartizimidaniboratbo‘lib,ular

o‘rganilayotganpredmetningtasvirinikattalashtirishdaishtiroketadi.Dastlabkimikroskoplar obyekttasvirini10–40martagachakattalashtiribbergan.Odatdayorug‘likmikroskoplaritasvirni

10–2000

martagachakattalashtiradi.

Elektronmikroskopiyausuli.Hozirgidavrdako‘rishqobiliyatiengyuqorihisoblanganasboblardan birielektronmikroskopdir.Ulartasvirni200000martagachakattalashtiribberadi.Bunda o‘rganilayotganobyektningtasviriyorug‘liknurlaridaemas,balki elektronlaroqimiyordamidahosilqilinadi.

Elektronmikroskopyordamidahujayraningo‘tanoziktuzilmalarinianiqlashimkonimavjud.Uning yordamidaribosomalar,

endoplazmatikto‘r,mikronaychalarkashfetilgan.Keyingiyillarda elektronmikroskopningtakomillashtirilishinatijasidaucho‘lchamli tasvirlar,ya’nistrukturalarningfazoviytasvirlariniolishgamuvaffaq bo‘lindi.

Hujayratarkibidagiturli-tumankimyoviymoddalarnianiqlash uchunsitokimyoviyusullaridankengfoydalaniladi.Buning uchunturlixilbo‘yoqlarishlatiladi.Ularyordamidahujayra

tarkibidagioqsillar,nukleinkislotalar,yog‘lar,uglevodlar,vitaminlar,metalltuzlariningfaqat miqdoriniginaemasbalkihujayradajoylashishinihamaniqlashmumkin.Buusulhujayraning kimyoviytarkibivaundakechadiganbiokimyoviyjarayonlarni o‘rganishgayordamberadi.

Tirikorganizmlarningorganvato‘qimalarinimaydalab(birxil

massahosilbo‘lguncha),ulardansentrifugalashusuliyordamidahujayraningorganoidlariniayrimayrimholda(yadro,xloroplast,mitoxondriya,ribosoma)ajratibolinadivaularningxususiyatlari o‘rganiladi.

Demak,hujayranio‘rganishdaturlixilusullardanfoydalanish mumkin.Ularyordamidahujayrahaqidajudako‘pqiziqarlima’lumotlarolingan.

2)Jinssizko‘payish.Jinssizko‘payishtiriktabiatdao‘simliklar vahayvonlarorasidakengtarqalgan.Jinssizko‘payishdaona organizmidagibittayokibirnechtasomatikhujayralarguruhidan yangiorganizmrivojlanadi.Ko‘pchilikbirhujayraliorganizmlar jinssizyo‘lbilanko‘payadi.Birhujayraliorganizmlarningbo‘linib ko‘payishiniquyidagixillargaajratishmumkin.

1.Ikkigabo‘linish;2.Shizogoniya;3.Kurtaklanibko‘payish;Sporalarhosilqilibko‘payish; Ko‘phujayralilardajinssizko‘payishusullarimavjudbo‘libuni

quyidagixillargaajratishmumkin:1.Vegetativko‘payish.;2.Kurtaklanibko‘payish.;3.Bo‘linib ko‘payish.;4.Sporalarorqaliko‘payish.;Jinssizko‘payishningbiologikahamiyati.Jinssizko‘pa yishdafaqatbittahujayrayokibittaorganizmqatnashganligi uchunhosilbo‘lganyangiavlodlaronaavlodningayninusxasi

hisoblanadi(ularningirsiymoddalaribirxilbo‘ladi).Jinssizko‘payishningbuxususiyatidan foydalanibhozirgivaqtdaba’zimurakkabo‘simliklarvahayvonlarningjudako‘psonliaynan nusxalarini

yaratish(klonlash)ishlariyo‘lgaqo‘yilmoqda.Jinssizko‘payish organizmlarningtezko‘payishinivako‘pavlodqoldirishinita’minlaydi. 3)Doltanizmbo'yichakasalfarzandtug'ilmaydi.

11-biletbiologiya

1)Eukariothujayralarvaprokariothujayralaro'rtasidagifarqlar:prokariotlaryadrogaegaemas eukariotlardamavjud;baziprokariotlardaxlorofillboreukariotlardayo'q;prokariotlarninghujayra qobig'imureinvapektineukariotlarnikiesaxitin;

ularningo'xshashliklari:ikkisidaham plastidalaryo'q;ikkisiham organikmoddalarnin parchalanishidaishtiroketadi.

2)Jinsiyhujayralarvaularningtuzilishi.Jinsiyhujayralar o‘lchamivashaklijihatidanbir-biridanfarqqiladi.Erkaklikjinsiy

hujayralar–spermatozoidya’niurug‘hujayra,urg‘ochilikjinsiyhujayralar–tuxumhujayra hisoblanadi.Spermatozoidlartuxumhujayradananchakichik,biroqjudaharakatchanbo‘ladi. Sutemizuvchilarspermatozoidi(35-rasm)uzunipshaklida bo‘lib,uchqismdan:bosh,bo‘yin,dumdaniborat.Boshqismida yadrojoylashadi,boshchasiningoldingiqismidasitoplazmaning zichlashganqismimavjud,shuqismispermatozoidyordamida

tuxumhujayragakiradi.Bo‘yinqismidahujayramarkazivamitoxondriyalarbo‘ladi.Bo‘yin bevositadumgao‘tadi.Dumtuzilishiga ko‘raxivchingao‘xshaydivaspermatazoidningharakatlanishorganoidihisoblanadi. Tuxumhujayrako‘pinchayumaloq,amyobasimonshaklda bo‘lib,harakatsizbo‘ladi.Boshqahujayralardanasosiyfarqishakliningjudakattabo‘lishidir. Tuxumhujayraningkattaligisitoplazmadaoqsilgaboyoziqmodda—sariqlikningmavjudligidir.

Tuxum


qo‘yibko‘payadiganumurtqalilar(sudralibyuruvchivaqushlar)da

tuxumhujayraanchayirikbo‘ladi(36-rasm).Tuxumhujayraorganizmningrivojlanishiuchun zarurbo‘lganhammairsiyaxborotni o‘zidasaqlaydi.

Jinsiyhujayralarningrivojlanishi(gametogenez)4bosqicdaniborat.1-bosqich.Ko‘payishdavri,2bosqich.O‘sishdavri,3-bosqich.Yetilishdavri,4-bosqich.Shakllanishdavri.

3)810nibo'lamiz180ga5chiqadi

1molglukozato'liqparchalansa38molATFhosilbo'ladi5molparchalansachi?

1mol————38mol

5mol————x=190mol endi1molATFdan40kkjenergiyahosilboladi190moldanchi?

1mol————40kkj

190————x=7600kkj

12-biletbiologiya

1)Plazmatikmembranabirtekisyaxlittuzilganemas.Unda maxsusfermentativkanalchalarbo‘lib,ularorqalihujayraning ichkiqismigafermentlaryordamidaionlarvakichikmolekulali moddalaro‘tadi.Shubilanbirgahujayrafaoliyatinatijasidahosil

bo‘lganmoddalarhujayratashqarisigachiqariladi.Ayrimhollardaionvakichikmolekulalar hujayraichigamembranaorqaliham

o‘taoladi,bupassivdiffuziyaemas,balkifaoltransportbo‘lib, ATFenergiyasisarflanishiorqaliamalgaoshadi. Plazmatikmembranaorqaliayrimmoddalarosonlikbilan

o‘tsa,boshqalariumumano‘tmaydi.Masalan,K+ionlarininghujayraichidagimiqdori,uning tashqarisiganisbatanko‘pbo‘ladi.

Na+ionlariaksincha,hujayratashqarisidako‘p.Na+ionlarihujayraichidakambo‘lishiga qaramayhujayradantashqarigachiqariladi.K+ionlariesaaksincha.Bualbatta,ATFenergiyasi sarfi

orqaliamalgaoshadivafaoltransportgamisolbo‘ladi.Hujayra membranasiningmuhimxususiyatitanlabo‘tkazish,ya’niyarim o‘tkazuvchanlikdir.

Plazmatikmembranafaqatayrimmolekulalaryokiionlarnihujayraichigao‘tkazibginaqolmay, balkiyirikmolekulalaryokiular

yig‘indisidanhosilbo‘lganyirikzarrachalarnihamo‘tkazishxususiyatigaega.Buxususiyato‘z navbatidaikkiga:fagositozvapinositozgaajratiladi.

2)Hayvonlardaurug‘lanish.Ko‘pginasuvhayvonlari,jumladan,baliqlarvasuvdahamda quruqlikdayashovchilarda

urug‘lanishbevositasuvbilanbog‘liq.Buhayvonlarko‘payish

davridajudako‘ptuxumhujayravaspermatozoidinisuvgachiqaradi.Suvorqalispermatozoid tuxumhujayraichigakiribuni

urug‘lantiradi.Bujarayongatashqiurug‘lanishdeyiladi.Quruqlikdayashaydiganhayvonlardaesa ichkiurug‘lanishkuzatiladi.

Urug‘lanishjarayonidaavvalspermatozoidtuxumhujayragayaqinlashadi,uningboshqismidagi fermentlarta’siridatuxum

hujayraqobig‘ierib,kichikteshikchapaydobo‘ladi.Buteshikcha orqalispermatozoidyadrosituxumichigakiradi.Keyinharikkala gametaninggaploidyadrolariqo‘shilib,umumiydiploidyadrohosil bo‘ladi,so‘ngrabo‘linishvarivojlanishboshlanadi.

Ko‘pchilikholatlardabittatuxumhujayranifaqatbittaspermatozoidurug‘lantiradi.Ba’zi hayvonlardatuxumhujayragaikkiyoki

birnechtaspermatozoidkirishimumkin.Lekinularniurug‘lantirishdafaqatbittasiqatnashadi, boshqalariesanobudbo‘ladi.

O‘simliklardaurug‘lanish.Yopiqurug‘lio‘simlik(gullio‘simlik)lardaurug‘lanishvaurug‘ning rivojlanishiniko‘ribchiqamiz.Yopiqurug‘lio‘simliklardaerkakgametalarichangdonachasida yetiladi.Changdonachasiikkitahujayradantuzilgan.Ana

shuhujayralarningyirigivegetativhujayra,maydasiesagenerativhujayradeyiladi.Vegetativ hujayrao‘sibuzun,ingichkanaychanivujudgakeltiradi.Generativhujayravegetativnaychaichida ikkigabo‘linib,ikkitaspermiyhosilqiladi.Changnaychalaritez o‘sib,urug‘chidagitumshuqchahamdaustunchaichigakiradiva tugunchatomonyo‘naladi.Changnaychalariturlitezlikdao‘sadi. Lekinshulardanfaqatbittasiboshqalaridano‘zibketib,tuguncha ichidagiurug‘kurtakkayetibboradivauningichigakiradi. Spermiyningbirituxumhujayrabilanqo‘shilibzigotahosil qiladi,undanmurtakrivojlanadi.Ikkinchispermiymarkaziy(diploid)hujayrabilanqo‘shiladiva natijadayadrositriploid,ya’niuchtagaploidxromosomato‘plamigaegabo‘lganyadroliyangi hujayrabunyodgakeladi.Undanendospermrivojlanadi. Yopiqurug‘lilardatriploidendosperm,rivojlanibborayotgan murtakuchunzaxiraoziqmaterialidir.Binobarin,gullio‘simliklarda

qo‘shurug‘lanishningmohiyatishundaniboratki,birspermiytuxumhujayrabilanqo‘shilib murtakni,ikkinchisimarkaziyhujayra bilanqo‘shilibendospermnihosilqiladi.

Gullio‘simliklardagiqo‘shurug‘lanishhodisasini1898-yildaakademikS.G.Navashinkashfetgan, endospermningtriploidtabiatiniesauningo‘g‘liM.S.Navashin1915-yildaochgan.Bukashfiyot gullio‘simliklarnijudakattaguruhiningbutunrivojlanishjarayonlarinitushunishvao‘rganish uchunkattaahamiyatgaegabo‘ldi. 3)630bo'lamiz180ga4molglukozaciqadi

1molglukozato'liqparchalansa1280kkjenergiyaissiqlikkasarflanadi4moldagisinitopishuchun

1mol————1280kkj 4mol———x=5120kkj shunaqapraporsiyaqilamiz

13-biletbiologiya

1)Sitoplazma.Hujayraningasosiytarkibiyqismibo‘lgansitoplazmatashqimuhitdanplazmatik membranabilanichkaridanesa

yadroqobig‘ibilanajralibturadi.Sitoplazmahujayralarningyarim

suyuqholdagiichkimuhitidir.Sitoplazmadaorganoidlar,kiritmalar,shuningdek,hujayraskeletini hosilqiladiganmayda-mayda

naychalarvaiplarjoylashganbo‘ladi.Sitoplazmaasosiymoddasiningtarkibidaoqsillarko‘p bo‘ladi.Asosiymoddalaralmashinuvi

jarayonlarisitoplazmadaboradi.Sitoplazmabarchaorganoidlarnibirbutunqilibbirlashtiradiva hujayrafaoliyatinita’minlabboradi.Sitoplazmaorganoidlariniumumiyvaxususiy,membranaliva membranasizorganoidlargaajratishmumkin.Umumiyorganoidlar

organizmtarkibidagibarchahujayralardauchraydi.Ulargamitoxondriya,hujayramarkazi,golji majmuasi,ribosoma,endoplazmatikto‘r,lizosoma,plastidalarmisolbo‘ladi. Xususiyorganoidlarayrimhujayralardaginauchraydi.Ularga

misolqilib,infuzoriyalardagikiprikchalar,evglenavaspermatozoiddagixivchinlar,epiteliy hujayralaridagitonofibrillalar,nervhujayralaridagineyrofibrillalarniolishmumkin.

Yuqoridata’kidlaganimizdek,sitoplazmadabirqatororganoidlarmavjudvaularturlixilvazifalarni bajaradi.Hujayrakiritmalari.Sitoplazmadaturlixilmoddalarham

to‘planadi.Ularkiritmalardebataladi.Bularsitoplazmaningdoimiybo‘lmagantuzilishihisoblanib, organoidlardanfarqliravishda

hujayraninghayotfaoliyatijarayonidagohpaydobo‘lib,gohyo‘q bo‘libturadi.Ulartrofik(oziq),sekretor,pigment,qoldiqkiritmalargaajratiladi.

2)Organizmlarningindividual(shaxsiy)rivojlanishtaraqqiyotiga–ontogenezdeyiladi.Ontogenez tushunchasi1866-yil

E.Gekkeltomonidanfangakiritilgan.

Embrionalrivojlanish3tabosqichdaniborat:Maydalanish,Gastrulyatsiya,birlamchiOrganogenez. Maydalanish-bubosqichdazigotamaydalanadi.Gastrulyatsiya-gastrulahosilbo'lishigaolib keluvchijarayonlaryig'indisigaaytiladi.Organogenez-bubosqichdao'zakorganlarhosilbo'ladi.

3)6300nibo'lamiz180ga35molglukozaciqadiglikolizjarayonida1molglukozadan2molsut kislotahosilbo'ladi.

1mol———2


35mol———x=70mol

14-biletbiologiya

1)Endoplazmatikto‘rmurakkabmembranalartizimidaniboratbo‘lib,barchaeukariot hujayralarningsitoplazmasiniqamrab olgan.Endoplazmatikto‘rbirqavatmembranabilanchegaralanganvakuolalarvakanalchalar tizimidantashkiltopgan.Kanalchalarshoxlanib,hujayraninghammaqismlarinibir-biribilan hamda

plazmatikmembrananiboshqaorganoidlarvayadroqobig‘ibilan bog‘labumumiyto‘rnihosilqiladi.Endoplazmatikto‘rayniqsa,

moddalaralmashinuvijadalborayotganhujayralardayaxshirivojlanganbo‘ladi.Endoplazmatik to‘rninghajmihujayraumumiyhajminingo‘rtacha30–50%gachaqisminiegallaydi. Endoplazmatik to‘ro‘ztuzilishigako‘raikkixil:silliqvadonadorbo‘ladi.

Silliqendoplazmatikto‘rningmembranalaridayog‘vauglevodlaralmashinuvidaishtiroketuvchi fermentlarbo‘ladi.Shuninguchunhamuningasosiyvazifasilipidlarvauglevodlarnisintez qilishdir.Silliqendoplazmatikto‘rayniqsa,yog‘bezlari(yog‘ sintezi)da,jigarhujayralari(glikogensintezi)dazaxiramoddalar to‘planadiganhujayra(o‘simlikurug‘)laridako‘pbo‘ladi.Muskul hujayralaridasilliqendoplazmatikto‘rmuskultolalariningqisqarishidaishtiroketadi. Donadorendoplazmatikto‘rmembranalaridaribosomalar joylashgan.Shuninguchunmembranasidonadorko‘rinishgaega

bo‘ladi.Donadorendoplazmatikto‘rningmuhimvazifasioqsilsintezivaunitashishbo‘lib,bu jarayonlarniribosomalarbilanhamkorlikdaamalgaoshiradi.Ribosomalarendoplazmatikto‘r membranasiningustkiqismidadona-donabo‘libjoylashgan.Donador

debatalishihamshutuzilmabilanbog‘liq.Donadorendoplazmatikto‘roqsilko‘psintezlanadigan hujayralardayaxshirivojlangan.

2)Embrionningtuxumdanchiqishiyokitug‘ilishibilanembrionalrivojlanishdavritugallanadiva postembrionalrivojlanishdavri

boshlanadi.Postembrionalrivojlanishbevosita(to‘g‘ri)yokibilvosita(noto‘g‘ri,metamorfozli) bo‘ladi.

Bevositarivojlanish(sudralibyuruvchilar,qushlar,sutemizuvchilar)datuxumdanchiqqanyoki onaorganizmidantug‘ilganembrionvoyagayetganorganizmlargao‘xshaydi,faqatkichikbo‘ladi.

Postembrionalrivojlanishdaembrionfaqato‘sadivajinsiybalog‘atgayetadi. Bilvosita(metamorfoz)rivojlanishdatuxumdanqurt(lichinka) chiqadi.Qurtvoyagayetganorganizmdantuzilishijihatidankeskin farqqiladi.Qurtoziqlanadi,o‘sadivama’lummuddatdavomida qurtorganlarivoyagayetganorganizmorganlaribilanalmashinibboradi.

3)oqsilningog'irligi48000bo'lsauni120gabolamizchunki1taaminokislotaniog'irligi120gaten brikkanholadashunda 400chiqadibuni3gako'paytiramizcunki1taaminokislotaga3ta nuklatitto'g'rikeladi.ko'paytirsak1200chiqadibuRNKdaginuklatidlarsoniDNKdaginuklatidlar topishuchunbuni2gabo'lamizchunkiDNK2tazanjirdaniboratbo'lsak600chiqadivaboyiiRNK daginuklatidlarniDNKdaginuklatidlargaqoshamiz1200+600=1800chiqadi.

15-biletbiologiya

1)Ribosomalarerkinyokiendoplazmatikto‘rningtashqiyuzasigabirikkanholdajoylashishi mumkin.Ribosomalar,deyarli

barchahujayralar:prokariotvaeukariotlardauchraydi.Ribosomalardiametri15,0–35,0nm(1 nm=10-9metr)bo‘lganikki,ya’ni

kattavakichikbo‘lakchalardaniboratyassitanachalardantashkil topgan.Ribosomalardataxminantengmiqdordaoqsilvanuklein kislotalarmavjud.RibosomaRNKsiyadrodagiDNKmolekulasi

yordamidahosilbo‘ladi.Ribosomayadrodagiyadrochadansintezlanadivasitoplazmaga chiqariladi.Ribosomahujayradaoqsil sinteziniamalgaoshiruvchiorganoidbo‘lib,membranasizorganoidlarqatorigakiradi. Ribosomalarningasosiyvazifasioqsilsintezlashdir.Oqsilsintezimurakkabjarayonbo‘lib,uni faqatbittaribosomaemas,balkibirnechao‘nlabribosomalaramalgaoshiradi.Ularni poliribosomalardebataladi.

Goljimajmuasi.Birinchimartanervhujayralaritarkibidan

topilgan.Hayvonlarningko‘phujayralaridayadroatrofidajoylashganmurakkabto‘rshaklida bo‘ladi.O‘simliklarvasoddahayvonlarhujayralaridao‘roqsimonyokitayoqchasimonayrim

tanachalardaniborat.Elektronmikroskopdatekshirilgandagoljimajmuasi membranalarbilanchegaralanganvato‘p-to‘p(5–10tadan)bo‘lib

joylashganyassilanganbo‘shliqlar,yirikvakuolalarvamaydapufakchalardantuzilganligi aniqlangan.Uningmembranalarisilliq tuzilgan.

Goljimajmuasiko‘pginamuhimfunksiyalarnibajaradi.Endoplazmatikto‘rmembranalaridahosil bo‘lganoqsillar,polisaxaridlar,yog‘largoljimajmuasigatashiladi.Uningichidabubirikmalar o‘zgarishgauchraydivaajralishgatayyorshirasifatidao‘ralib, keraklijoylargauzatiladiyokihujayraninghayotfaoliyatiuchun foydalaniladi.Goljimajmuasifaoliyatitufayliplazmatikmembrana yangilanibturadivao‘sibboradi.

2)idagichaizohlashmumkin:agarbirjuftbelgisibilanfarqqiladigangomozigotaorganizmlar o‘zarochatishtirilsa,F1duragaylarota-onaorganizmlarning bittabelgisigaegabo‘lib,barchasifenotipvagenotipjihatdan birxilbo‘ladi.No‘xato‘simliginingdonirangi(sariqvayashil)va

doniningshakli(silliqvaburishgan)bo‘lgannavlarnio‘zarochatishtirib,F1bo‘g‘indasariqvasilliq duragaylarolinadi.Mendelningikkinchi(belgilarniajralish)qonuni.Agar yuqoridagitajribadanolingangeterozigotaholatdagiF1bo‘g‘inlar

o‘zarochatishtirilsa,ikkinchibo‘g‘in(F2)daajralishhodisasikuzatiladi:o‘zidaota-onalaridan ikkalasiningbelgilariboro‘simliklar ma’lumsonnisbatlaridapaydobo‘ladi.

Olinganduragaylarning3/4qismidominantbelgiga,1/4qismi retsessivbelgigaegabo‘ladi.

Geterozigotaorganizmlarnichatishtirishnatijasidaolingan avlodlarningma’lumqismidominantbelgilarni,boshqaqismiesa

retsessivbelgilarninamoyonqiladi.BuMendelningikkinchiqonunibelgilarningajralishqonuni debataladi.

Shundayqilib,Mendelningikkinchiqonuniajralishqonuni bo‘lib,uniquyidagichaizohlashmumkin:geterozigotaholatdagi ikkitaF1bo‘ginduragaylarinio‘zarochatishtirishnatijasidaikkinchi bo‘g‘in(F2)daquyidagichanisbatdaajralishkuzatiladifenotip bo‘yicha3:1,genotipbo‘yicha1:2:1.

F2

daolinganorganizmlarning25foizigomozigotaholatdadominant(AA),50foizidominantbelgi bo‘yichageterozigota(Aa),



25foiziretsessivbelgibo‘yichagomozigota(aa)bo‘ladi.Monoduragaychatishtirish.

Monoduragaychatishtirish deb,birjuftturg‘unbelgisibilanfarqqiluvchiota-onaorganizmlarnichatishtirishgaaytiladi.

IrsiyatqonunlarinitahlilqilishniMendelmonoduragaychatishtirishdanboshladi.

Masalan,qizilgullino‘xatnioqgullino‘xatbilanchatishtirishni,

donisariqno‘xatnidoniyashilno‘xatbilanchatishtirishmonoduragaychatishtirishgamisol bo‘ladi.Tajribadadonisariqvayashil

no‘xato‘simliklarichatishtirilsa,shuchatishtirishnatijasidaolinadiganbirinchiavlod duragaylarninghammasidadonisariqbo‘ladi.

Qarama-qarshibelgi(donlarningyashilligi)go‘yoyo‘qolibketadi.

Mendelningbirinchiavlodduragaylarningbirxilligimanashundaynamoyonbo‘ladi.Donlarning sariqrangidaniboratbelgi(yashil

rang)yuzagachiqishigago‘yoyo‘lqo‘ymaydivaF1duragaylarninghammasisariq(birxil)bo‘lib qoladi.Belginingustunturishidominantlik,ustunturadiganbelgi

dominantbelgidebataladi.Mendelningbirinchiqonuni–dominantlikqonuniyokibirinchi bo‘g‘indabirxillilikqonunideb ataladi.

Ko‘zdankechirilayotganmisollardadonningsariqsilliqformalari,gulningqizilrangi,donning yashil,burishgan,gulningoq

rangiustidandominantlikqiladi.Qarama-qarshi,F1danamoyon bo‘lmaydiganbelgiretsessivbelgidebataladi.Dominantbelgilar kattaharflarbilan,(A)retsessivbelgiesakichikharf(a)bilanbelgilanadi. Agarorganizmgenotipidaikkitabirxilgenlarbo‘lsa,bunday organizmgomozigotaorganizmdeyiladi.Gomozigotaorganizm dominant(AAyokiBB)yokiretsessiv(aayokibb)holatdabo‘ladi.

Agargenlarbir-biridanfarqqilsa,ya’nibiridominant,ikkinchisiretsessiv(AayokiBb)bo‘lsa, bundaygenotipliorganizm geterozigotaorganizmdeyiladi.

3)1molglukozadan2molsutkislotahosilbo'ladi

bizda22molsutkislotabo'lsaglukozamiqdorinitopishimizkerak

2mol———1mol

22mol———x=11molglukozaborekanlekinbizdangrammdasorabdishuninguchununi180ga ko'paytiramizchunki1molglukozaninog'irligi180gatengshunda1980grchiqadi.

16-biletbiologiya

1)Mitoxondriya(yunoncha“mitos”–ipva“xondro”–donador deganso‘zlardanolingan)birvako‘phujayraliorganizmlarning barchaeukariothujayralaridamavjud.Mitoxondriyalarninghayvon

vao‘simlikolamidabundaykengtarqalishiularnihujayradamuhimahamiyatgaegaekanligidan darakberadi.

Mitoxondriyalarturli-tumanshakllarda:yumaloq,yassi,silindrsimonvahattoipsimonko‘rinishda hamuchraydi.Ular0,2mkm

dan15–20mkmkattalikkaega.Ipsimonshakllarninguzunligi15– 20mkmgachaboradi.Turlixilto‘qimalardagimitoxondriyalarning sonibirxilemas.Ularningsonihujayraningfunksionalfaolligiga

bog‘liq.Uchadiganqushlarningko‘krakmushaklaridamitoxondriyalarsoniuchmaydigan qushlarganisbatanjudako‘pbo‘ladi.Mitoxondriyalardaikkiqavat:tashqivaichkimembaranalar mavjud.

Tashqimembranasilliq,ichkisiesaburmalibo‘lib,kristalardeb ataladi.Kristalarmembranasidajudako‘pfermentlarjoylashgan.

Ularenergiyaalmashinuvidaishtiroketadi.Mitoxondriyalaryarimavtonomorganoidbo‘lib ularningmembranalararobo‘shlig‘ida

DNK,RNKvaribosomalarbo‘ladi.Mitoxondriyabo‘linishyo‘libilanko‘payadi.Mitoxondriyalar bo‘linishidanoldinularningDNKsi

ikkihissagaortadi.Mitoxondriyalarningasosiyvazifasienergiya hosilqilish,ya’niATFnisintezlashdir.

2)DiduragaychatishtirishnitekshirishuchunMendelikkijuft belgisibilan:doniningrangi(sariqvayashil)vashakli(silliqva

burishgan)bo‘lgangomozigotaholdagino‘xato‘simliklarinio‘zarochatishtirdi.No‘xatdonining sariqrangi(A)vasilliqshakli(B)

dominant,yashilrangi(a)vaburishganshakli(b)retsessivdir.Har

biro‘simlikbirtipdagigametalarnihosilqiladi.Bundaygametalarningqo‘shilishidanolingan naslningbarchasibirxil,ya’ni sariq-silliqbo‘ladi.

Birinchibo‘g‘induragaylaridaharjuftallelgenlardanfaqatbittasigametalargatushibqoladi.Ya’ni birinchimeyozbo‘linishnatijasidaAgenBgenbilanbittagametagayokibgenbilantushishi, huddishuningdek,agenBgenyokibgenbilanbittagametaga tushishimumkin.

Harbirorganizmdajudako‘pjinsiyhujayralarhosilbo‘ladi, statistikqonuniyatbo‘yichaharbirF1

duragaydato‘rtxilda25%

dan–AB,Ab,aB,abgametalarhosilbo‘ladi.Urug‘lanishjarayonidabittaorganizmgametalari ikkinchiorganizmningharbir gametalaribilantasodifanuchrashishimumkin.BuniPennetkatakchasiyordamidaosongina aniqlashmumkin.Pennetkatakchasiga

gorizontalbo‘yichabittaorganizmgametalari,vertikalbo‘yichakatakchalarningchaptomoniga ikkinchiorganizmgametalariyoziladi.Katakchalarichigaesagametalarqo‘shilishidanhosil bo‘lgan

zigotalarninggenotipiyoziladi.F2

dahosilbo‘lganorganizmlarnifenotipbo‘yichahisoblabchiqishnihoyatdaoson.Duragaylar fenotipbo‘yichato‘rttaguruhgabo‘linadi:9ta sariqsilliq;3tayashilsilliq;3tasariqburishgan;1tayashil burishganduragaylarhosilbo‘ladi.Agarharbirbelgilarbo‘yicha ajralishnihisoblabchiqiladiganbo‘lsa,sariqdonningsoniyashil rangga,silliqshakliningsoniburishganshakliganisbatan3:1

bo‘ladi.Shundayqilib,diduragaychatishtirishdaharjuftbelgilar

boshqajuftbelgilargabog‘liqbo‘lmaganholdaxuddimonoduragaychatishtirishdagidek ajralishgauchraydi.

DiduragaychatishtirishdaF2bo‘g‘indafenotipjihatdannisbat 9:3:3:1,genotipjihatdannisbat1:2:2:4:1:2:1:2:1bo‘ladi.

Urug‘lanishjarayonidagametalarningtasodifanuchrashish

ehtimolibarchasiuchunbirxilbo‘ladi.Hosilbo‘lganzigotalardagenlarningharxil kombinatsiyalariamalgaoshadi.Diduragaychatishtirishdagenlarningturlikombinatsiyalari natijasidabelgilarningmustaqilholdataqsimlanishi,agardajuftallelgenlarharxil gomologikxromosomalardajoylashganbo‘lsaginaamalgaoshadi. Mendelninguchinchiqonuni–belgilarningmustaqilholda irsiylanishqonunidebataladi.

Mendelninguchinchiqonuniniquyidagichaizohlashmumkin:ikkiyokiundanortiqjuftmuqobil belgilaribilanfarqqiladiganotaonaorganizmlaro‘zarochatishtirilganda,genlarvaungamosbel gilarbir-biridanmustaqilholdairsiylanadi.

Mendelqonunlaridanfoydalanib,ajralishningbirmunchamurakkabhollariniuch,to‘rtvaundan hamko‘proqjuftbelgilaribilan

farqqiladiganduragaylardagiajralishhollarinihamtushunibolsa

bo‘ladi.Agarota-onaorganizmbirjuftbelgisibilanfarqqilsa,ikkinchibo‘g‘indaajralish3:1, diduragaychatishtirishdaesa9:3:3:1 nisbatdaajralishikuzatiladi.

Poliduragaylardagigametalarningumumiysoninihisoblash formulasi–2n,n–genotipdagigeterozigotajuftgenlarningsoni

(Aa)duragaydaikkixilgameta;AaBbduragaydaesato‘rtxiltipdagigametahosilbo‘ladi.AaBbCc –triduragaydasakkizxiltipdagigametahosilbo'ladi.

3)DNKdagivadorodbog'larsoninitopishuchunDNKning1zanjiridagiAvaTlarsonini2gaGva

Slarsonini3gako'paytiramiz

bizda15taAvaTlarborekanuni2gako'paytiramiz=30chiqadi GvaSlarsoni8taekanuni3gako'paytiramiz=24

endi30+24=54tavadorodbog'larmavjud.DNKninguzunliginitopishuchunbarchanuklatitlar sonini0.34gako'paytiramiz23tanuklatitlarboruni0.34gako'paytirsak7.82nmchiqadi.

17-biletbiologiya

1)Plastidalar–o‘simlikhujayralariningorganoidlari.Ularanorganikmoddalardanbirlamchi uglevodlarnihosilqilishdaishtirok

etadi.Plastidalarninguchxilturimavjud:1.Leykoplastlar–rangsizbo‘ladi.Ularo‘simliklarning rangsizqismlarida,masalan,poyasi,ildizi,tugunaklaridabo‘ladi.

Leykoplastlarmonosaxaridvadisaxaridlardankraxmalhosilqilishdaishtiroketadi(ayrim leykoplastlardaoqsilvamoylarham to‘planadi).

2.Xloroplastlar–buorganoidlaro‘simliklarbargi,biryillik

novdalarivapishibyetilmaganmevalaridako‘pbo‘ladi.Xloroplastlardafotosintezjarayoni amalgaoshadi.XloroplastlardaATFham sintezlanadi.

3.Xromoplastlar–harxilranggaegaplastidalar.Ulargullar

vamevalargarangberuvchikarotinoidlardaniborat.Gultojibarglarvamevalarningharxil ranglardasariq,qizil,zarg‘aldoqkabi

bo‘lishixromoplastlargabog‘liq.Plastidamembranalariorasidagi

bo‘shliqdaDNK,RNKvaribosomalarbo‘ladi.Plastidalaro‘zontogenezidabiri-ikkinchisigaaylanib turadi.Xloroplastlarxromoplastlarga,leykoplastlarxloroplastlargaaylanadi.

2)Genlarningkomplementarta’siriturliallelgamansubgenlar ba’zibelgilarningrivojlanishigabirmunchamustaqilta’siretishi

bilanbirga,ko‘pinchaturlishakldao‘zarota’sirko‘rsatadi.Natijadaorganizmdabironbelgining rivojlanishibirnechagennazoratiostidabo‘ladi.Misoluchun,tovuqningtojiharxilzotlaridaturli shakldabo‘ladi.Bunarsaikkijuftgenningo‘zarota’sirinatijasida genlarningalohidakombinatsiyasitufaylitojlarto‘rtxilvariantda: ya’nioddiy(aabb),no‘xatsimon(aaBByokiaaBb),gulsimontoj

(AAbb,Aabb)yong‘oqsimontoj(AABB,AaBB,AABbyokiAaBb)larshaklidanamoyon bo'ladi.Genotipdaallelbo‘lmagangenlarningo‘zarota’sirinatijasidaorganizmdayangibelgining rivojlanishigaolibkelishigenlarningkomplementar,ya’nito‘ldiruvchita’siridebataladi.Genlar ningbundayta’sirigenotipiharxilbo‘lganxushbo‘yhidli,oqgulli no‘xatnio‘zarochatishtirishdahamaniqnamoyonbo‘ladi.Olingan birinchibo‘g‘induragaylarqizilrangdabo‘ladi.

Birinchibo‘g‘induragaylaro‘zarochatishtirilgandaikkinchi bo‘g‘ino‘simliklardaajralish:9:7nisbatda,ya’nibirfenotipiksinf (9/16)qizil,ikkinchisi(7/16)oqbo‘ladi,demaknatijaviynisbat9:7. Ota-onao‘simliklarninggenotipi–AAbbvaaaBBbo‘lib,ularning harbiribittadandominant(AyokiB)gengaega.Budominant

genlaralohida-alohidaholdagulgaqizilrangberaolmaydi,shuninguchunota-onano‘xat o‘simliklarininggulioqbo‘ladi.KomplementarirsiylanishdafenotipjihatdanajralishF2 da9:3:3:1,9:7,

9:3:4,9:6:1nisbatlardabo‘ladi.

3)A-6B-7D-5C-2E-1J-7K-3

18-biletbiologiya

1)Lizosomalar(yunoncha–“lizeo”–eritaman,“soma”–tana

deganso‘zlardanolingan)unchakattabo‘lmaganyassitanachalardir.Diametri0,4mkmbo‘lib,bir qavatmembranabilano‘ralgan.

Lizosomadaoqsillar,uglevodlarvayog‘larniparchalaydigan40ga yaqingidrolitikfermentlarbo‘ladi.LizosomalarGoljimajmuasidan

yokito‘g‘ridanto‘g‘riendoplazmatikto‘rdanhosilbo‘lishimumkin.Lizosomalaroziqmoddalarni aktivhazmqilishlayoqatigaega

bo‘lib,hujayraninghayotfaoliyatinatijasidanobudbo‘lganhujayraqismlariniyo‘qotishdaishtirok etadi.Masalan,itbaliqningdumi lizosomafermentlarita’siridayo‘qbo‘libketadi.

Vakuolalaro‘simlikhujayralarigaxosorganoidbo‘lib,mem branabilano‘ralgan.Ular endoplazmatikto‘rningg‘ovakmembranalarihisobigahosilbo‘ladi.Vakuolatarkibidaturlituman organik birikmalarvatuzlaruchraydi.

Vakuolashirasihosilqiladiganosmotikbosimhujayragasuvningo‘tishinita’minlaydivauning tarang,ya’niturgorholatinivujudgakeltiradi.Buo‘simliklarnimexanikta’sirlarganisbatan mustahkamliginita’minlaydi.

2)Genlarningo‘zaroepistazta’siri.Fenotipdabirdominant genningallelbo‘lmaganikkinchidominantgendanustunlikqilishi epistazdebataladi.Buqonuniyatningmohiyatinitovuqzotlarida

patranginingirsiylanishimisolidako‘ribchiqaylik.Patlarioqrangdagiikkitatovuqzotlarining fenotipibirxilbo‘lsaham,ularning bubelgibo‘yichagenotiplariharxilligianiqlandi.Bunitekshirish uchunharikkalasigahamoqpatlitovuqzotlarichatishtirildi.F1 da

hammaduragaylarningpatioqranglichiqdi.F1duragayavlodidagixo‘rozvatovuqlarnio‘zaro chatishtiribolinganikkinchiavloddapatningrangibo‘yichaikkitafenotipikguruhgaajralishku zatildi.Ularning13/16qismioqpatli,3/16qismiesaranglipatli tovuq-xo‘rozlarekanligianiqlandi.

Shundayqilib,ikkitaoqpatlitovuqzotlarinichatishtiribolinganduragaylarningikkinchiavlodida yangibelgi(patningrangli

bo‘lishi)gaegabo‘lganorganizmlarpaydobo‘ldi.ТovuqzotlaridaIICC,IiCC,IiCc,iicc,IIcc,licc genotiplarpatningoqbo‘lishinita’minlaydi.iiCC,iiCcgenotiplaresapatningranglibo‘lishini ta’minetadi.Тovuqzotlaridapatningoqyokiranglibo‘lishiikkijuft allelbo‘lmagangenlargabog‘liq.UlarningbirinchijuftiCcgenidir. Bugenningdominantalleli(CC)va(Cc)holatdapatningrangli bo‘lishinita’minlaydi.Bugenning(cc)holatipatningoqbo‘lishiga zaminyaratadi.Ungaallelbo‘lmaganikkinchijuftgenI-iesa,C-c

genningfaoliyatiniboshqaradi.BugeningibitorgendebataladivaII,Iiholatlaridapatgarang beruvchi(C)geniningfaoliyatini

to‘xtatadi.NatijadaCgenigenotipdabo‘lsaham,patningrangli bo‘lishinifenotipdanamoyonetaolmaydivapatrangioqligicha qoladi.Shundayqilib,allelbo‘lmagangenlarningo‘zaroepistaz ta’siridagiirsiylanishjarayonidahamduragayavlodlarda,ota-ona organizmidabo‘lmaganyangibelgilarpaydobo‘ladi.

Genlarningdominantepistazta’siridaF2avlodida13:3,

12:3:1;retsessivepistazdaesa9:3:4nisbatdaajralishro‘yberadi.

3)DNKda2500tanuklatitborakanuni2gabo'lamizchunkiDNKikkizanjirdaniborat1250 chiqadiuni0.34gako'paytiramiz=425nmchiqadi.

19-biletbiologiya

1)Hujayramarkazi(sentriola),ikkitasilindrshakldagikichik

tanachalardantashkiltopganbo‘lib,birbiriganisbatanperpendikulyarbo‘libjoylashgan tuzilmalardantashkiltopganvaularsentrioladebataladi.To‘qqizbog‘lamdaniboratsentriola devorlariningharbiriuchtamikronaychanio‘zichigaoladi.Sentriolasitoplazmaningo‘zidano‘zi ko‘payadiganorganoidihisoblanadi.

Ularningko‘payishi,oqsilkichikbo‘lakchalarningo‘zinio‘ziyig‘ish jarayonidaamalgaoshiriladi.Hujayramarkazihujayralarning bo‘linishidamuhimahamiyatgaega,ularbo‘linishurchug‘inihosil bo‘lishidaishtiroketadi.Ko‘pchiliko‘simlikvasuvo‘tlaridahujayra markazibo‘lmaydi.Ulardagibuvazifanimaxsusfermentlarboshqaradi. Sitoskelet.Eukariothujayralargaxosbo‘lganxususiyatlardan biri,ularningsitoplazmasidamikronaychalarvaoqsiltolalaridan

iboratbo‘lgantayanchskelettuzilmalarningmavjudligidir.Sitoskeletningelementlariyadro qobig‘ivatashqiplazmatikmembranabilanzichbirikkanbo‘lib,sitoplazmadamurakkabbog‘lam larnihosilqiladi.Sitoplazmaningtayanchelementlarihujayraning shaklinianiqlaydi,hujayraichkitizimlariningharakatinivabutun hujayraningjoyinio‘zgarishinita’minlaydi.

Hujayraningharakatorganoidlarigaasosankiprikchalarva xivchinlarkiradi.Soddahayvonlardanxivchinlilarvako‘phujayrali hayvonlarningspermatozoidlarixivchinlaryordamidaharakatlanadi.

2)Genlarningpolimerta’siri.Allelbo‘lmaganbirnechtagenningbittabelginingrivojlanishiga o‘xshashta’sirko‘rsatishigenlarningpolimerta’sirideyiladi.Genlarningpolimerta’siri orgnizmlarningmiqdoriybelgilaridauchraydi.Masalan,hayvonlarning

vazni,o‘sishi,o‘simliklarningbo‘yi,tovuqlarningtuxumqilishi,qoramolsutiningmiqdoriva yog‘liligi,o‘simliklartarkibidagivitaminlarmiqdorivaboshqalar.Miqdorbelgilarningrivojlanish darajasi

ungata’siretuvchipolimergenlarsonigabog‘liqbo‘ladi.

PolimerirsiylanishnidastavvalshvedolimiNilsonEleo‘rgandi.Ubug‘doyningqizil(A1

A1

A2

A2



)vaoq(a1 a1 a2 a2

)navlarinio‘zaro chatishtirib,F1

o‘simliklarnioldi

F1

dadonlarningrangipushtibo‘ldi.F1 o‘zarochatishtirilib,F2



dagio‘simliklarningdonrangigaqarabbeshtaguruhgaajratildi. Ularningmiqdoriynisbatiquyidagicha:bittaqizil,to‘rttaochqizil rangli,oltitapushti,to‘rttaochpushtirangli,bittaoqdonlio‘simliklarolindi.

Polimerirsiylanishkumulyativvanokumulyativxillargabo‘linadi.Nokumulyativpolimeriya ko‘proqsifatbelgilarniirsiylanishi dominantgenlarsonigabog‘liqbo‘lmaganholdanamoyonbo‘ladi. Miqdorbelgilarningirsiylanishikumulyativpolimeriyaorqaliamalga

oshadi.Kumulyativpolimeriyadaduragaylardabelginingharxildarajadarivojlanishidominant genlarningsonigabog‘liqbo‘ladi.KumulyativpolimeriyadafenotipjihatdannisbatF2

da1:4:6:4:1,nokumulyativpolimeriyadaesa15:1nisbatdabo‘ladi.

Polimerirsiylanishqonuniyatlarinio‘rganishningahamiyatijudakatta.Organizmlardagi,xususan, madaniyo‘simlikvauy

hayvonlarininginsonuchunfoydalimiqdoriybelgilaripolimergenlarta’siridairsiylanadiva rivojlanadi.Masalan,uyhayvonlarining

og‘irligi,sutmiqdorivayog‘liligi,lavlagiildizmevasidagishakarningmiqdori,g‘alladoshlarda boshoqninguzunligi,makkajo‘xori so‘tasininguzunligivahokazo.

Genlarningko‘ptomonlamata’siri.Bittagenningbirqanchabelginingrivojlanishigata’siriham aniqlangan.Buhodisa

pleyotropiyadebataladi.Pleyotropiyahodisasitabiatdakeng tarqalgan.Buhodisao‘simliklarbilanhayvonlarningko‘pgenida

uchraydi.Misoluchun,genetikjihatdanyaxshio‘rganilgandrozofilamevapashshasining ko‘zlaridapigmentbo‘lmasliginibelgilaydigangenpushtiliknikamaytiradi,ba’ziichkiorganlar rangiga ta’sirko‘rsatadivahayotchanliginiqisqarishigasababbo‘ladi. Gullio‘simliklardagullarningto‘qqizilrangdabo‘lishinita’min

etuvchigenularningpoyavashoxlarininghamto‘qqizilrangdabo‘lishigadaxldordir.Tovuqlarda jingalakpatlizotlaruchraydi.

Bundaypattovuqtanasigayopishibturmaydi,ko‘pinchasinibketadi.Bubilantovuqtanasidan tashqimuhitgako‘pissiqliktarqaladi,ovqathazmqilish,yurak-tomirfaoliyatiningishibuziladi. Bular esatovuqningnaslqoldirishxususiyatigavahayotchanligigasalbiyta’sirko‘rsatadi.

Ba’zibirgenlarningpleyotropta’siridaorganizmdagiturliorganlarningrivojlanishidakatta o‘zgarishlarro‘yberadi,natijadaularnobudbo‘ladi.Bundaygenlarletal,ya’nihalokatgaolib keluvchigenlardebataladi.Misoluchun:sichqonlardajunranginingsariqvaqorabo‘lishibirjuft allelgenlar(A-a)gabog‘liq.Bu

genretsessivgomozigota(aa)holatdabo‘lsa,sichqonjunining rangiqorabo‘ladi.Junisariqrangdabo‘lgansichqonlardoimo

geterozigota(Aa)holatdabo‘ladi.Sariqsichqonlarorasidadominantgomozigotali(AA)formalari tabiatdaumumanuchramaydi.

3)S=G650+650=1300GvaS

2000——100%

1300——x=65%

100%-65%=35%

100%——2000

35%——x=700AvaT

2000/2=1000*0.34=340nm.

20-biletbiologiya

1)Yadro–zamburug‘,o‘simlikvahayvonlarhujayrasiningmuhimtarkibiyqismihisoblanadi. Yadroningshakli,o‘lchamihujayraningshaklivao‘lchamihamdafunksiyasigabog‘liq.Asosanhu jayralardabittayadrobo‘ladi.Ayrimhujayralarginajigar,muskul,

suyakko‘mikhujayralariko‘pyadrolibo‘ladi.Yadroasosanquyidagivazifalarnibajaradi:1.Irsiy axborotnisaqlash,ko‘paytirishva

nasldan-naslgao‘tkazish.2.Hujayradasodirbo‘ladiganmoddalar

almashinuvijarayoniniidoraqilish.Hujayrahayotiningturlidavrlaridayadroningtuzilishivafunk siyalariharxilbo‘ladi.Interfazaholatidagiyadroquyidagiqismlardanyadroqobig‘i,yadroshirasi, yadrochavaxromosomadan tashkiltopadi.

2)Mendelo‘ztajribalaridaxushbo‘yno‘xato‘simliginingyettijuft

irsiybelgisininasldannaslgao‘tishinikuzatdi.Keyinchalikolimlarningilmiyizlanishinatijasida harxilturgamansuborganizmlardagiturlijuftbelgilarningirsiylanishio‘rganilib,Mendelqonun lariisbotlabberildi.Natijadabuqonunlarumumiyxaraktergaega

ekanligitanolindi.Lekinkeyingiilmiyizlanishlarxushbo‘yno‘xatningayrimbelgilari–changchi shakli,gulningranginasllarda

mustaqiltaqsimlanmasligiisbotetildi.Nasllarota-onagao‘xshaganholdaqoladi.Asta-sekin Mendelninguchinchiqonuniasosida

bundaybelgilarko‘pto‘planabordi.Shunarsaaniqbo‘ldiki,avlodlardabelgilarningajralishiva kombinatsiyasidabarchagenlar

tarqalmaydi.Albatta,ixtiyoriyorganizmdagenlarsoninihoyatda ko‘p.Xromosomalarsoniesama’lummiqdordabo‘ladi.Harbir xromosomadajudako‘pgenlarjoylashadi.Bundaygenlarbir-biri

bilanbirikkangenlardeyiladi.Ularbirikkanguruhlarnitashkiletadi.Genlarningbirikkanguruhi xromosomalarninggaploidto‘plamigamoskeladi.Misoluchun,odamda46taxromosoma– birikkan

guruhi23ta,drozofilada8taxromosoma–birikkanguruhi4ta, no‘xatda14taxromosoma–birikkanguruhi7tabo‘ladi. Genlarbirxromosomadabo‘lgandanasldannaslgao‘tish qonuniyatlarihaqidagimasalaniT.Morganvauningshogirdlari mukammalo‘rganishgan.Ularo‘ztadqiqotlariniasosandrozofila mevapashshasidaolibborishgan.

Drozofilamevapashshasigenetiktadqiqotlaruchunjuda qulay.Drozofilalaboratoriyasharoitidaosonko‘payadi,serpusht bo‘ladi:ular25–26°Cdahar10–15kundayanginaslberadi,irsiy belgilarijudako‘pvaturli-tuman,xromosomalarioz(diploidsoni 8ta)bo‘ladi.

Tajribalardanma’lumbo‘lishicha,birxromosomadajoylashgangenlarbirikkangenlarbo‘ladi,ya’ni mustaqiltaqsimlanmay,asosan,birgalikdanasldannaslgao‘tadi.Bunianiqmisoldako‘rib chiqamiz.Agarkulrangtanalivanormalqanotlidrozofilabilanqoramtirtanalivakaltaqanotli drozofilachatishtirilsa,duragaylarningbirinchiavlodidagibarchapashshalarkulrangtanalivanor malqanotlibo‘libchiqadi.Buikkijuftallelbo‘yichageterozigotadir (kulrangtana,qoramtirtanavanormalqanot,kaltaqanot).Tahliliy chatishtirisho‘tkazishdadigeterozigota(kulrangtanalivanormal qanotli)urg‘ochipashshalarniretsessivbelgiliqoramtirtanaliva kaltaqanotlierkakpashshalarbilanchatishtiramiz.Mendelningikkinchiqonunibo‘yichanaslda to‘rtxilfenotipli:25%normalqanotlikulrangtanali,25%kaltaqanotlikulrangtanali,25%normal qanotliqoramtirtanaliva25%kaltaqanotliqoramtirtanalipashshalarolinishikerakedi.Lekin Morganningolibborgantajribalaridaesabutunlayboshqachanatijaolingan.

Bumisoldabekrosschatishtirishdadiduragaydagikabito‘rtta

emas,balkiikkitagenotipikguruhajralibchiqdi.Ulardanbirikulrangtanalinormalqanotli, ikkinchisiesaqoratanalikaltaqanotli

edi.Nisbat1:1bo‘ldi.BuA-Bvaa-bgenlaribirikkanholdairsiylanishidandalolatedi.Bunday irsiylanishto‘liqbirikkanholdairsiylanishhisoblanadi.Budalillargaasoslanib,Morganbirikkan holda irsiylanishqonuninikashfetdi.

Morganvauningshogirdlaribirxromosomadajoylashgan

genlarba’zanbir-biridanajralganholdairsiylanishlarimumkinekanliginihamisbotladilar.Buning sababigomologikxromosomalardagibirikkangenlarmeyozjarayonidakrossingovertufayliay rimqismlaribilano‘zaroalmashinuvidir.Ularnikrossingoverga uchragangametalardeyiladi.Chunkigomologikxromosomalar o‘xshashuchastkalaribilanalmashinuvnatijasidaxromosomalar

strukturaviyqaytatuzilganbo‘lib,ulardabirikkangenlarkrossingovertufayliajralib,yangi o‘zgarganvariantdao‘zarobirikadilar.

Natijada,bekkrosschatishtirishuchunolinganorganizmto‘rtxil: ikkitakrossingovergauchramagan,ikkitakrossingovergauchragangametahosilqiladi.Bekkross chatishtirishnatijasidaolinganF1duragaylarning

83%ota-onaorganizmgao‘xshashbo‘lib,kulrangtanalinormal qanotli41,5%,qoramtirtanalikaltaqanotli41,5%nitashkiletadi. Fbningfaqat17%ota-onadanfarqqiladi,ya’nikulrangtanali–

kaltaqanotli8,5%vaqoramtirtanalinormalqanotli8,5%nitashkiletadi.Bu17%krossingover foizidebataladi.Bundayirsiylanishnigenlarningto‘liqsizbirikkanholdagiirsiylanishidebataladi. Anashumisoldanko‘rinibturibdiki,kulrangtana–normalqanotvaqoramtirtana–kaltaqanot belgilariniyuzagachiqaradigan

genlarasosanbirgalikdanasldannaslgao‘tadi,ya’niboshqacha aytganda,o‘zarobirikkanholdabo‘ladi.Bubirikishgenlarning muayyanbirxromosomadajoylashganligigabog‘liq.Shunung uchunmeyozdabugenlartarqalibketmaydi,balkibirgalikda nasldan-naslgao‘tadi.Birxromosomadajoylashgangenlarning birikishhodisasiMorganqonunibilanmashhur.

Bir-birigabirikkangenlarguruhiningsonimuayyanturdagixromosomalarninggaploidsoniga moskeladi.Tadqiqotlarga

qaraganda,genlarningqaytakombinatsiyalanishigasababshuki,

meyozjarayonidagomologikxromosomalarkonyugatsiyalangandaularningma’lumbirfoizio‘z qismlariniayirboshlaydiyoki

boshqachaaytganda,bir-biribilanchalkashadi.Bundadastlab

gomologikxromosomalarningbiridajoylashgangenlarenditurligomologikxromosomalarga o‘tibqolishianiqbo‘ladi.Ularqaytakombinatsiyalanadi.Turligenlarningchalkashishfoiziturlicha bo‘libqoladi.Buularorasidagimasofagabog‘liq.Genlarxromosomadabir-birigaqanchayaqin joylashsachalkashgandaular

shunchakamajraladi,birikishfoizishunchayuqoribo‘ladi.Chunki bundaxromosomalarturliqismlaribilanalmashinadivabir-biriga yaqinjoylashgangenlarningbirgabo‘lishehtimoliko‘pbo‘ladi.

Anashuqonuniyatlargaasoslanib,genetikjihatdanyaxshio‘rganilganorganizmlarda xromosomalarninggenetikxaritasituzilgan.

Ma’lumbirikishguruhgakirgangеnlarningjoylashishtasvirigеnеtikxaritadеyiladi.Xaritadahar qaysixromosomadagenlarningjoylashishtartibi,ularningsoni,belgisi,orasidagimasofako‘rsa tiladi.Masalan,drozofilapashshasidauning4taxromosomasida 500genningjoylashganianiqlangan.

Drozofilapashshasidagomologikxromosomalarning chalkashishivaqismlariningalmashinishifaqaturg‘ochilardasodir bo‘ladi.Erkakpashshalardabubosqichbo‘lmaydi,shuninguchun ulardabittaxromosomadajoylashgangenlarningbirikishito‘liq

birikishhisoblanadi.Anashusababgako‘ra,tahlilqiluvchichatishtirishuchunurg‘ochi pashshalarniolishkerak.

3)AvaT11*2=22

GvaS7*3=21

21+22=43


18*0.34=6.12nm

21-biletbiologiya

1)Simbiozgipotezasi.Simbiozikkivaundanortiqturlarningbirgalikdayashashidir.Bundaularbir

-birlaribilanhamkorlik

qilibyashaydi.Hujayralarvahujayraichidahamsimbiotikmunosabatlarmavjud.Xlorelladeb ataluvchiyashilsuvo‘ti,ayriminfuzoriyalarsitoplazmasidafotosintezjarayoniniamalgaoshiradi va xo‘jayinhujayraniozuqamoddalarbilanta’minlaydi. Simbiozgipotezasigako‘ra,eukariothujayrabir-biribilan

simbiozholdayashovchi,harxiltiplargamansub,ko‘phujayralardanhosilbo‘ladi.Gipotezada ta’kidlanishicha,mitoxondriya

vaxloroplastlarmustaqilkelibchiqishgaegavaprokariothujayrasifatidapaydobo‘lgan.Masalan, mitoxondriyalaraerobprokariotlardankelibchiqqandeyiladi.Yadroningpaydobo‘lishinixo‘jayin hujayraningDNKsibilanbog‘liqdegantaxminmavjud.

Yadrohosilbo‘lgandanso‘ng,uningmembranalaridanendoplazmatikto‘r,Goljimajmuasiva undanesalizosomahamdavakuolahosilbo‘lgandeyiladi.Butaxminlarniisbotlovchibirqator dalillarhammavjud.BulargamitoxondriyavaxloroplastlardaDNK vaRNKningmavjudligi,ularningbo‘linishiniprokariothujayrani bo‘linishigao‘xshashligivaboshqalar.

Invaginatsiyagipotezasi.Bugipotezagako‘ra,eukariothujayraningba’ziorganellalarihujayraning tashqimembranasiniinvaginatsiyasi(sitoplazmagabotibkirishi)natijasidahosilbo‘lgan. Invaginatsiyagipotezasieukariothujayrako‘phujayralardan emas,balkibittahujayradankelibchiqqandebtushuntiradi.Bu

gipotezaxloroplast,mitoxondriyavayadroningqo‘shmembranalariningkelibchiqishinioson tushuntiribberadi.

Ko‘pgenomligipoteza.Ushbugipotezagako‘ra,eukariot

hujayralarprokariothujayralardanulargenominingayrimqismlargabo‘linishi,buqismlarning asta-sekinmuayyanfunksiyanibajarishgamoslanishinatijasidapaydobo‘lgan.Ko‘pgenomli taxmin

haqiqatgayaqinbo‘lib,yadrovasitoplazmaniplastikjarayonlarni o‘xshashligibilanisbotlanadi.

2)Jinsgabirikkanholdanasldannaslgao‘tish.Morganva uningshogirdlarijinsiyxromosomalarorqalijinsnianiqlashbilan birgajinsgabog‘liqholdairsiylanishnihamaniqladilar.Ularning

qaydqilishicha,genlarfaqatautosomalardaemas,balkijinsiyxromosomalardahamjoylashgan bo‘ladi.Shundaygenlarishtirokidarivojlanganbelgilarjinsgabog‘liqholdairsiylanadi.Masalan,

Drozofiladako‘zningqizil(A),oq(a)bo‘lishinita’minetuvchigen jinsiyX-xromosomadajoylashgan.Bubelgijinsgabog‘liqholda irsiylanadi.

Odamdahamjinsiyxromosomalardajoylashgangenlarjinsgabog‘liqholdairsiylanishiisbot etildi.Masalan,odamdagemofiliya(qonningivimasligi)hamdadaltonizm(qizilvayashil ranglarni

ajrataolmaslik)kasalliklarinibelgilovchigenlarX-xromosomada

joylashgan.Bukasalliklarjinsgabog‘liqholdairsiylanadi.GemofiliyakasalliginingXxromosomagabirikkanholdairsiylanishiquyidagisxemadakeltirilgan. Gemofiliyakasalligining irsiylanishiquyidagisxemada

gemofiliyageninitashuvchi

(XHXh)ayolbilan,sog‘lomerkak(XHY)nikohimisolidakeltirilgan. Bundaynikohdantug‘ilgano‘g‘ilbolalarningyarmi

gemofiliyabilankasallanganbo‘ladi.Y-xromosomadajoylashgangenlarfaqatotadano‘g‘il bolalargao‘tadi.Hozirgivaqtdajudako‘pnormalvapatologikbelgilarningjinsgabog‘liqholda irsiylanishio‘rganibchiqilgan.

3)20%———1200

100%——x=6000

22-biletbiologiya

1)Hujayratarkibigajonsiztabiatdauchraydigankimyoviyelementlardan70tagayaqinikiradi. Ularko‘pinchabiogenelementlardebataladi.Butirikvajonsiztabiatniumumiyliginita’kidlovchi dalillardanbiridir.Biroqtirikvajonsiztabiatdagikimyoviyelementlarningo‘zaronisbatiturlicha bo‘ladi.Tirikorganizmtarkibiga

kiruvchikimyoviyelementlarmiqdorigaqarabbirnechaguruhga bo‘linadi.Bular:makroelementlar(S,O,H,N,P,C,K,Na,Ca,Mg, Cl,Fe)vamikroelementlar(Zn,Cu,J,F,Co,Mo,Sr,Mn,B)dir.

Hujayramassasining98%inito‘rttaelement:vodorod,kislorod,uglerodvaazottashkilqiladi.Bu elementlarbarchaorganikbirikmalarningasosiytarkibiyqismlarihisoblanadi.Bulardantashqari biologikpolimerlar(yunonchada:“poli”–ko‘p,“meros”– qism)hisoblanganoqsilvanukleinkislotalartarkibidayanafosforvaoltingugurthamuchraydi.

HujayratarkibidagiP,S,K,Na,

Ca,Mg,Cl,Fekabilar1,9%nitashkiletadi.

2)Fenotipik(modifikatsion)o‘zgaruvchanlik.Harbirorganizmtashqimuhitningma’lum sharoitlarigamosravishdayashaydivarivojlanadi.Ulargatashqimuhitomillari–harorat,namlik, ozuqamiqdorivasifatio‘zta’siriniko‘rsatadi.Shubilanbirgau

o‘zturidagiboshqaorganizmvaturlargamansubbo‘lganorganizmlarbilano‘zaromunosabatda bo‘ladi.Buomillarorganizmningfiziologik,morfologikxususiyatlarinihamdafenotipinio‘zgarti rishimumkin.Organizmgatashqimuhitomillariningta’sirinatijasidavujudgakeladigan o‘zgarishniko‘ribchiqamiz.

Himolayquyoniningyelkasidagioqjunlarniyulibtashlab, o‘shajoygasovuqta’siretilsa,qorajuno‘sibchiqadi(54-rasm).

Bordi-yu,shuqorajunlarniolibtashlabissiqbelbog‘ bog‘lansa,yanaoqjuno‘sibchiqadi.Himolayquyonlarini30°C

daboqilsa,uninghammajunioqrangdabo‘ladi.Normalsharoitdao‘stirilganikkitaanashunday oqquyonlaravlodida,pigmentlarningtarqalishiodatdagidekbo‘ladi.Ozuqayetishmasayoki ota-onagaspirtliozuqaberilsa,tug‘ilganquyonchalarchalabo‘lib, rivojlanishisustbo‘ladi.Tashqimuhitta’siridabelgilarningo‘zgarishinasldan-naslgao‘tmaydi. Tashqimuhitta’siridavujudgakelganyanabiro‘zgaruvchanlikkato‘xtalibo‘tamiz.Nilufargulva suvyong‘og‘idasuvostivaustidagibarglariharxilshaklgaega:nilufarningsuvostidagibargi ingichkalansetsimon,suvustidagibarglari

voronkasimon,suvyong‘og‘idaesasuvostibarglaripatsimonqirqilgan,suvustibarglariesa yaxlitbo‘ladi.

Barchaodamlarda(agarularalbinosbo‘lmasa)ultrabinafsha nurlarta’siridamelaninpigmentito‘planishitufayliterisiqoramtir tusgao‘tadi.

Shundayqilib,tashqimuhitningma’lumta’siridaorganizmlarningharbirturio‘zigaxos o‘zgarishlargaduchkeladivabunday

o‘zgarishlarshuturvakillariningbarchasiuchunbirxildabo‘ladi.Shubilanbirga,tashqimuhit sharoitlarita’siridabelgilarning

o‘zgarishlarichegarasizemas.Belgilarningtashqimuhitomillariningta’siridamuayyandoirada, organizmninggenotipigabog‘liq holdao‘zgarishdarajasiyokio‘zgaruvchanlikchegaralarigareaksiyanormasidebataladi. Reaksiyanormasiningkengligigenotipbilananiqlanadivaorganizmhayotfaoliyatidagi belgilarining

ahamiyatigabog‘liq.Reaksiyanormasiningtorligiboshmiyayoki

yurakkattaligikabimuhimbelgilargaxosdir.Shuningdek,organizmdagiyog‘miqdorijudakeng doiradao‘zgaravchanbo‘ladi

(suttarkibidagiyog‘miqdoriqoramolzotiga,genotipgabog‘liq).

Hasharotlaryordamidachanglanadigano‘simliklargulikamdan-kamhollardao‘zgaradi,lekin barglariningkattaligijudao‘zgaruvchanbo‘ladi.Insonuchunfoydalibo‘lgano‘simliklar,hayvonlar, mikroorganizmlarniolishuchunmodifikatsiono‘zgaruvchanlikningreaksiyanormasinibilish seleksiyaamaliyotidakattaahamiyatgaega.Ayniqsa,qishloqxo‘jaligidayangisermahsul zotvanavlarniyaratishdantashqari,mavjudborzotvanavlardanyuqoridarajadafoydalanish imkoniniberadi.Modifikatsiono‘zgaruvchanlikqonuniyatlarinio‘rganishtibbiyotdainsonorga nizmireaksiyanormasidoirasidasaqlabturishvarivojlantirishda muhimahamiyatkasbetadi.

Shundayqilib,fenotipik(modifikatsion)o‘zgaruvchanlikquyidagiasosiyxususiyatlarbilan xarakterlanadi:

1)irsiylanishxususiyatigaegaemas;

2)o‘zgarishlarguruhlixaraktergaega;

3)o‘zgarishlartashqimuhitta’sirigabog‘liq;

4)o‘zgaruvchanlikchegaralarigenotipbilananiqlanishi,ya’nio‘zgarishlarbirxilyo‘nalishda bo‘lishigaqaramay,ularning namoyonbo‘lishdarajasiharxilorganizmlardaturlichabo‘ladi.

3)850/0.34=2500

9sinfimtihonjavoblari2021:

23-biletbiologiya

1)Suv–tirikorganizmlartarkibidauchraydiganvatabiatdakeng tarqalgananorganikmodda.Hujayradasuvqanchako‘pbo‘lsa,

uninghayotfaoliyatishunchajadalbo‘ladi.Turlihujayralardasuvningmiqdoriharxil.Masalan, tishemalihujayralarida10%ga yaqin,o‘simlikhujayralaridaesa90%danko‘proqsuvbo‘ladi. Odamvahayvonlarningtezo‘sayotganhujayralaridaqariyib95% suvbor.Ko‘phujayraliorganizmdasuvningo‘rtachamiqdori80% nitashkiletadi.

Hujayradasuvningahamiyatijudakatta.Hujayraningfizik

xossalari–hajmi,tarangligisuvgabog‘liqbo‘ladi.Tirikorganizmlaruchunsuvnafaqatular hujayrasiningzaruriytarkibiyqismi,balkiyashashmuhitihamdir.Suvningvazifalariko‘pjihatdan uningkimyoviyvafizikaviyxususiyatlaribilananiqlanadi.Buxususiyatlarasosansuv molekulasiningkichikligivaularningqutblanishihamdabir-biribilanvodorodbog‘larhosilqilib bog‘lanishi orqaliamalgaoshiriladi.

2)Organizmgenotipiningo‘zgarishibilanboradiganvabirnechtaavlodlardasaqlanadigan o‘zgaruvchanlikirsiy(mutatsion)

o‘zgaruvchanlikdeyiladi.Ba’zanbularaniqko‘zgatashlanadigan o‘zgarishlarbo‘lib,ularga:kaltaoyoqliqo‘ylarningpaydobo‘lishi,

tovuqlardapatningbo‘lmasligi,mushukbarmoqlariniayribo‘lishi,pigmentlarningbo‘lmasligi (albinizm),odamlardabarmoqlarningkaltabo‘lishivako‘pbarmoqlilik (polidaktiliya)kabilarnimisolqilibko‘rsatishmumkin.

To‘satdanvujudgakeladiganvaqat’iyravishdanasldan-naslgao‘tadigano‘zgarishlarnatijasida xushbo‘yno‘xatningkalta

poyalinavlari,qat-qattojibarghosilqiladigano‘simliklarvajuda

ko‘pboshqabelgilarpaydobo‘lgan.Ko‘pinchaularjudakichik,lekinsezilarlio‘zgarishga uchragano‘zgarishlarhisoblanadi.Genetikmaterialningirsiyo‘zgarishigamutatsiyalardeyiladi.

3)AvaT11*2=22 GvaS7*3=21

21+22=43tavadorodbog'mavjud.

24-biletbiologiya

1)Uglevodlartabiatdakengtarqalganorganikbirikmalarbo‘lib, ularumumiyCn

(H2

O)mformulabilanifodalanadi.“Uglevod”atamasiningnomitarkibidagivodorodvakislorodning o‘zaronisbatixuddisuvmolekulasigao‘xshashligidankelibchiqqan. Uglevodlartirikorganizmlarhayotidamuhimahamiyatgaega birikmalardir.Ularoqsillar,nukleinkislotalarvayog‘larnihosil



bo‘lishidaalohidaahamiyatgaega.Uglevodlarningko‘pchiligio‘simliklardazaxiramoddasifatida to‘planadi.Masalan,paxtatolasini,kanopo‘simligipo‘stlog‘inisellуulozadebataluvchi polisaxaridtashkilqiladi.Kraxmalesao‘simliklarningildizmevalarida,tugunaklaridavadonli o‘simliklarningurug‘laridazaxira moddasifatidato‘planadi.

Hayvonhujayralaridauglevodlarningmiqdorikambo‘lib,1–2 foizni,ba’zanjigarvamuskulhujayralarida5foiznitashkilqiladi. O‘simlikhujayralaridaesauglevodlarko‘pmiqdordauchraydiva

ayrimhollardao‘simliklarningquruqmassasining95foiziuglevoddan(paxtatolasida)iborat bo‘ladi.

Uglevodlaruglerod,vodorodvakisloroddantarkibtopganorganikbirikmalardir,shuningdek, uglevodlarningko‘pchilikqismida

vodorodatomlarisonikislorodatomlarisonidanikkibaravarortiq bo‘ladi.Uglevodlaroddiyvamurakkabbo‘ladi.Oddiyuglevodlarmonosaxaridlar,murakkabuglevodlaresapolisaxaridlardebataladi. 2)Odamirsiyatinio‘rganishusullari.Odamirsiyatinio‘rganish

anchaginaqiyinchiliklartug‘diradi.Ma’lumki,eksperimentalgenetikausullariniodamgatatbiqetib bo‘lmaydi.Odamsekinlikbilan

rivojlanib,anchakechbalog‘atgayetadi.Biroilaningko‘radigan

farzandlarisoninisbatankambo‘ladi.Bundayhollarodamirsiyatinio‘rganishgaqiyinchilik tug‘diradi.Odamgenetikasinio‘rganishdaquyidagiasosiy:geneologik,egizaklar,sitogenetik, biokimyoviy,populyatsion,ontogenetikusullardankengfoydalaniladi

Geneologik(shajara)usuli,Egizaklarusuli,Sitogenetikusul,Molekulargenetikusul,Biokimyoviy usul.

3)810/180=4.5*2800=12600kkj.

9sinfimtihonjavoblari2021:

25-biletbiologiya

1)Suvdaerimaydiganorganikbirikmalarlipidlaryokiyog‘lar

debataladi.Buguruhgamansubbirikmalarturli-tumanligibilanajralibturadi.Bulardankeng tarqalganioddiylipidlar–neytralyog‘lardir.Hayvonlarningneytralyog‘lari—yog‘lar,o‘simlik yog‘lariesa—moylardebataladi.Moylarodatdagiharoratda

suyuqbo‘ladi.lipidlar2gabo'linadioddiyvamurrakabmurakablipidlargaglikolipidva lipoprotainlarkiradi.

2)Genkasalliklari–dominantvaretsessivhollardanamoyon

bo‘ladi.Dominantgenkasalliklarifenotipdaaniqyuzagachiqadi.Odamdaayrimnormal genlarningmutatsiono‘zgarishinatijasidapaydobo‘luvchiirsiykasalliklaryaxshio‘rganilgan. Odamningautosomalari(jinsiybo‘lmaganxromosomalari)dajoylashgan genlarmutatsiyasioqibatidayuzagakeladigandominantholda nasldan-naslgao‘tadiganirsiykasalliklarjumlasigaquyidagilarni kiritishmumkin:sindaktiliya–panjalarningtutashibketishi,

polidaktiliya–qo‘shimchabarmoqlarninghosilbo‘lishi,mikrotsefaliya–kallayuzqismining g‘ayritabiiykattavaboshqismining

esajudakichikbo‘lishi,bukasallikkaduchorbo‘lganshaxslar

aqliyzaifbo‘ladi.Qaydetilgangenkasalliklaridominantholatdairsiylanadi.Shuninguchunularni erta,nisbatanosonlikbilan aniqlashmumkin.Buesazarurbo‘lgandavolashtadbirlarinivaqtidaboshlashimkoniyatiniberadi.

Retsessivgenkasalliklarigeterozigotaholdafenotipda namoyonbo‘lmay,yashirinholdafaoliyatsizbo‘lib,kasallikrivojlanmaydi.Retsessivgen genotipdageterozigotaholatidayashirinchasaqlanaborib,uningkeyingiavlodlaridagomozigota holatiga

kelib,genkasalliginipaydobo‘lishigasababbo‘ladi.Genkasalliklarigafenilketonuriya,albinizm, gemofiliya,daltonizmkabilarni

misolqilishmumkin.Fenilketonuriyayangitug‘ilganchaqaloqlarning10000tasidanbittasida uchraydi.Agaro‘zvaqtidaaniq

tashxisqo‘yib,chaqaloqovqatitarkibidanfenilalaninajratibtashlanmasa,miyashakllanishi buzilib,mikrosefaliyarivojlanadi,aqliy zaiflikbelgilaripaydobo‘ladi.

Albinizmkasalligiretsessivgenlarninggomozigotaholatga o‘tishinatijasidapaydobo‘ladi.Bukasallikodamlarorasida10000 tadanyoki200000tadanbittasidauchrashimumkin.Bukasallik teridapigmentlarbo‘lmasligi,sochlarioqvako‘rishqobiliyatida kamchiliklarbo‘lishi,quyoshnurigajudata’sirchanbo‘lishibilan

farqlanadi.GemofiliyavadaltonizmkasalliklarijinsiyX-xromosomagabirikkanholdanasldannaslgao‘tadigangenkasalligidir.

Odamdagixromosomakasalliklari.Tibbiyotgenetikasidasitogenetikmetodnisamaraliqo‘llash natijasidaodamdaxromosomalarsonihamdaulartuzilishiningo‘zgarishibilanbog‘liqancha ginairsiykasalliklarborekanligianiqlangan.Odamkariotipidagiayrimjuft–gomologik xromosomalarsoniningo‘zgarishi(ortishiyokikamayishi)oqibatidapaydobo‘luvchi odamdagiba’zixromosomakasalliklaribilantanishibchiqamiz. Autosomalarsoniningo‘zgarishinatijasidasodirbo‘luvchiirsiy kasalliklarjinsgabog‘liqbo‘lmaganholdairsiylanadi.Bungamisol tariqasidaodamdauchraydigan“Daunsindromi”irsiykasalligini olishmumkin.Daunsindromida21-juftgomologikxromosomaning

bittagaoshibketishi,ya’nitrisomikbo‘lishikuzatiladi.Buningoqibatidabemorningdiploid holatidagi(2n)xromosomalarisoniodatdagidek46taemas,balki47tabo‘ladi.

“Daunsindromi”kasaliayollardaham,erkaklardahamuchraydi.Bukasallikkauchragan bemorningboshinisbatankichik, yuzikeng,ko‘zlarikichikvabir-birigayaqinjoylashganbo‘ladi. Og‘ziyarimochiq,aqlizaifbo‘ladi.Ularodatdajinsiyzaif,bepusht

bo‘ladi.Bukasallikkaegafarzandlarningtug‘ilishigasabab,tashqimuhitomillariningsalbiyta’siri hamdaonaorganizminingyoshi

hisoblanadi.Onaningfarzandko‘rganvaqtdagiyoshi35–40dan

oshganbo‘lsa,bundaykasalgachalinganfarzandlartug‘ilishehtimoli18–25yoshdagionalarga nisbatan10hissako‘payadi.

Odamlardajinsiyxromosomalarsonio‘zgarishitufaylipaydo

bo‘ladigankasalliklarham aniqlangan.Bularjumlasiga“Klaynfeltersindromi”va “Shershevskiy–Ternersindromi”kasalliklariniolishmumkin.Klaynfeltersindromikasalligifaqat erkaklardauchraydi.Klaynfeltersindromikasalligigaduchorbo‘lgan shaxslarjinsiyxromosomalarbo‘yicha“XXY”genotipigaega bo‘ladilar.Shuninghisobigaulardagidiploidxromosomalarsoni odatdagicha46taemas,balki47tabo‘ladi.Klaynfeltersindromi

kasaligaduchorbo‘lganshaxslardajismoniy,aqliyvajinsiyjihatdang‘ayritabiiyo‘zgarishlar paydobo‘ladi.Ulardabo‘y,qo‘lva

oyoqlarhaddantashqariuzunbo‘ladi.Yelkachanoqqanisbatan

torbo‘lib,badandaayollarnikigao‘xshashyog‘to‘planishgamoyilbo‘ladi.Jinsiybezlarning rivojlanishibuziladi.Balog‘atgayetish

dav


ridanboshlab,birqadaraqliyqoloqlikyuzagakeladi.Bukasalliko‘rtahisobdayangitug‘ilgan500 tao‘g‘ilboladanbittasida uchraydi.

Ayollardajinsiyxromosomalarmutatsiyasibilanbog‘liq bo‘lgan,Shershevskiy–Ternersindromikasalligiuchraydi.Bu kasalikkaduchorbo‘lganayollardajuftgomologikjinsiyxromosomalarsonibittagakamayadi. Natijada,ulardagijinsiyxromosomalarbo‘yichagenotipnormadagi“XX”xromosomao‘rniga “X”holatidabo‘ladi.Ulardadiploidxromosomalarsoniesaodatdagicha46taemas,balki45ta bo‘libqoladi.Bundayayollarning

bo‘yijudapast,bo‘yniqisqabo‘ladi.Ulardajinsiyorgan(tuxumdon)rivojlanmagan,ikkilamchi jinsiybelgilarhamsustnamoyon

bo‘ladi.“Shershevskiy–Ternersindromi”kasalligio‘rtahisobda yangitug‘ilgan5000qizdanbittasidauchraydi. 3)950/0.34=2794

26-biletbiologiya

1)Oqsillarningtuzilishi.Organikmoddalarichidaengmurakkabioqsillardir.Ularpolimerlar guruhigakiradi.Polimermolekulasi

uzunzanjirdaniboratbo‘lib,buzanjirdanisbatanoddiybo‘ladigan monomerlarbirnechamartatakrorlanadi.MonomerniAharfibilan belgilaydiganbo‘lsak,uvaqtdapolimerstrukturasiniquyidagicha A-A-A-A-...Atasvirlashmumkin.

Tabiatdaoqsillardantashqari,boshqapolimerlarhamko‘p,

masalan,sellyuloza,kraxmal,kauchuk.Ularbirxilmonomerlardan,nukleinkislotalaresato‘rtxil monomerdantashkiltopgan.

Oqsilmonomeriaminokislotalardir.Oqsilmolekulasifaqataminokislotalardantuzulganbo‘lsa hambumonomerlarbirxilemas,Aminokislotalarpeptidbog‘orqalio‘zarobirikadivapolipeptid zanjirlarnihosilqiladi.Tirikorganizmlartarkibidauchraydigan

oqsillarjudako‘pvaxilmaxilbo‘lib,harbiroqsilo‘zigaxosaminokislotalarketma-ketligidan iborat.Oqsilmolekulalariipsimon yokiyumaloqshakllargaegabo‘ladi.

Aminokislotalar—quyimolekulaliorganikbirikmalarbo‘lib,organikkarbonkislotalarning hosilalaridir.Aminokislotaorganikkislotamolekulasidabiryokibirnechtavodorodatomining aminoguruhNH2

bilanalmashinishidanhosilbo‘ladi.Ko‘pinchaNH2 guruh

karboksilguruhiga(COOH)qo‘shniuglerodatominingvodorodi

o‘rnigakiradi.Aminokislotalarasosanbirxilsxemadatuzilgan.Aminokislotalarningumumiy xossalari—aminokislotalar

tarkibidagiaminovakarbonguruhlarigahamdaularningqanday joylashganligigabog‘liq.O‘simlikvako‘pchilikmikroorganizmlar aminokislotalarnio‘zlarioddiybirikmalardan(CO2

,suv,ammiak)

sintezlayoladi.Yuqoridabayonetilganidekoqsiltarkibidagiaminokislotalar20xilbo‘libshundan

10tasialmashtiribbo‘lmaydigan

10tasiesaalmashtiribbo‘ladiganaminokislotalarhisoblanadi.

Aminokislotalarorganizmgafaqatovqattarkibidaginakiradi.Buaminokislotalaryetishmasligi odamlardaharxilkasalliklarga,hayvonlardaesamahsuldorlikningpasayishiga,o‘sishva rivojlanishningsekinlashishiga,oqsilbiosinteziningbuzilishigasababbo‘lishimumkin.Hozirgi vaqtdako‘palmashtiribbo‘lmaydigan

aminokislotalargenetikinjeneriyavabiotexnologiyausullaribilan olinmoqda.

2)Mavjudhayvonzotlarivamadaniyo‘simliklarnavlarining genofondi,boshlang‘ichyovvoyiturlarninggenofondiganisbatan kamroqbo‘lishitabiiydir.Shuninguchunhamseleksionishlarning

yutuqlariasosano‘simlikyokihayvonlarningboshlang‘ichguruhlarininggenetikxilma-xilligibilan bog‘liq.O‘simliklarningyangi

navlarivahayvonlarningyangizotlariniyaratishdayovvoyishakllarningfoydalibelgilariniqidirish vaunianiqlashmuhimahamiyat

kasbetadi.Madaniyo‘simliklarningxilma-xilligivageografiktarqalishinio‘rganishmaqsadida rossiyalikgenetikvaseleksionerolim

N.I.Vavilov1920–1940yillardaRossiyavachetellargabirqator ekspeditsiyalarniuyushtirgan.Buekspeditsiyalardavomidadunyo o‘simlikresurslario‘rganilganvaurug‘chilikuchung‘oyatmuhim kolleksiyato‘plangan.Bularkeyinchalikseleksionishlarda,yangi

navlarniyaratishdafoydalanilgan.N.I.Vavilovekspeditsiyanatijalariasosidaseleksiyanazariyasi uchunmuhimhisoblangan,umumiyxulosalarniishlabchiqdi.Madaniyo‘simliklarningkelib chiqishini7markazgabo‘ladi.Bu markazlarbutundunyobo‘ylabtarqalgan.

1.JanubiyOsiyotropikmarkazi.TropikHindiston,Hindi-Xitoy,JanubiyXitoy,Janubiy–Sharqiy Osiyoorollarikiradi(50% madaniyo‘simliklar,shujumladan,sholi,shakarqamishvasabzavotekinlarivatani).

2.SharqiyOsiyomarkazi.MarkaziyvaSharqiyXitoy, Yaponiya,Tayvanorollari,Koreyakiradi(buyerlardan20%dan ortiqmadaniyo‘simliklartarqalgan,jumladan,soyavatariqning vatanihisoblanadi).

3.Janubiy-g‘arbiyOsiyomarkazi.KichikOsiyo,O‘rta Osiyo,Eron-Afg‘oniston,Shimoliy-g‘arbiyHindistonnio‘zichiga

oladi(14%madaniyo‘simliklar,shujumladan,bug‘doy,suli,dukkaklilar,zig‘ir,sabzivaboshqa ekinlarvatani).

4.O‘rtayerdengizimarkazi.O‘rtadengizqirg‘oqlaridagi

mamlakatlarkiradi(11%madaniyo‘simliklarning,karam,qand lavlagi,beda,zaytundaraxtivatani).

5.Abissiya(Efiopiya)markazi.O‘zigaxosalohidadehqonchilikmadaniyatiningjudaqadimgi o‘chog‘ibo‘lgan(oqjo‘xori, arpa,banan,yovvoyino‘xat,kofedaraxtivatani).

6.MarkaziyAmerika.JanubiyMeksika(oshqovoq,loviya, makkajo‘xori,qalampir,g‘o‘za,kakaodaraxtivatani).

7.JanubiyAmerika(And)markazi.JanubiyAmerikaning g‘arbiysohilibo‘ylabAndtog‘laritizmasirayonlariningbirqismini o‘zichigaoladi(kartoshka,ananas,tamakivatani)kiradi.

Hozirgivaqtdamarkazlarsoni12tagachako‘paytirilgan.

N.Vavilovkolleksiyasiningsubtropiko‘simliklarigategishlijuda kattaqismiO‘zbekistono‘simlikshunoslikinstitutidahozirgikunda hamsaqlanmoqdavaundanyanginavlarniyaratishdafoydalanilmoqda.

Rossiyadasaqlanayotgankolleksiya320mingdanortiqnamunalarnio‘zichigaolib,1041 o‘simlikturlarigamansub.Bulargayovvoyiturlar,madaniyo‘simliklarningavlodlari,eskimahalliy navlarkiradi.Dunyogenofondidanolimlarxo‘jalikjihatdanqimmatlihisoblanganbelgilarning genetikmanbalarinitanlaboladilar.

Bulargahosildorlik,tezpisharlik,kasalliklarvazararkunandalarga,qurg‘oqchilikvaboshqa ta’sirlargachidamlilikbelgilarinimisol

qilibko‘rsatishmumkin.Zamonaviygenetikauslublari,o‘simliklar seleksiyasidamisliko‘rilmaganyutuqlargaerishishgaimkoniyat

yaratadi.Masalan,yovvoyig‘o‘zaqimmatligenlariasosidayaratilgan“Toshkent”navlario‘z vaqtidaviltkasalligigachidamlieng yaxshinavhisoblangan.

3)AvaT11*2=22 GvaS7*3=21 22+21=43.

27-biletbiologiya

1)Oqsillarningtuzilishi.Organikmoddalarichidaengmurakkabioqsillardir.Ularpolimerlar guruhigakiradi.Polimermolekulasi

uzunzanjirdaniboratbo‘lib,buzanjirdanisbatanoddiybo‘ladigan monomerlarbirnechamartatakrorlanadi.MonomerniAharfibilan belgilaydiganbo‘lsak,uvaqtdapolimerstrukturasiniquyidagicha A-A-A-A-...Atasvirlashmumkin.

Tabiatdaoqsillardantashqari,boshqapolimerlarhamko‘p,

masalan,sellyuloza,kraxmal,kauchuk.Ularbirxilmonomerlardan,nukleinkislotalaresato‘rtxil monomerdantashkiltopgan.

Oqsilmonomeriaminokislotalardir.Oqsilmolekulasifaqataminokislotalardantuzulganbo‘lsa hambumonomerlarbirxilemas,oqsilmolekulasitarkibigabir-biridanfarqqiladigan20xilamino kislotakiradi.

2)Seleksiyaningasosiyvazifasi–odamlarningoziq-ovqat,estetikvatexniktalablarinito‘liq qondiruvchiyuqorimahsuldorhayvon

zotlari,o‘simliknavlarivamikroorganizmlarshtammlariniyaratishdaniboratdir.Zotyokinav

(tozaliniya)deb,odamtomonidan sun’iyravishdayaratilganorganizmlarpopulyatsiyasigaaytiladi. Bularbarqarorvaqimmatlibiologikhamdaxo‘jalikxossalariga egabo‘lib,buxossalarnasldan-naslgao‘tadi.Harbirzotvanav o‘zigahosxususiyatga,ya’nireaksiyanormasigaega.Masalan,

tovuqlarningoqlekgornzotiko‘ptuxumberadi.Yashashsharoitlarivaozuqabilanta’minlanishi yaxshilansa,tuxumberishiortadi

ammouningmassasiamaldaoshmaydi.Fenotip(shujumladan,

mahsuldorlikham)ma’lumsharoitlardanamoyonbo‘ladi,shusababliiqlimsharoitlariagrotexnik usullarivaboshqarishharxil bo‘lganhududlaruchunmoslashganzotyokinavyaratilishizarur. 3)6000/2=3000*0.34=1020nm

28-biletbiologiya

1)Oddiyvamurakkaboqsillar.Hujayratarkibidagibarcha

oqsillarikkitakattaguruhga:oddiyvamurakkaboqsillargabo‘linadi.Oddiyoqsillarfaqat aminokislotalardantashkiltopganbo‘ladi.Oddiyoqsillarsuvdayokiboshqaeritmalardaerish xususiyatigaqarabbir-biridanfarqqiladi.Tozadistillangansuvdaeriydigan oqsillaralbuminlardebataladi.Tuxumoqsili,bug‘doyvano‘xat

oqsillarialbuminlargamisolbo‘ladi.Oshtuziningkuchsizeritmasidaeriydiganoqsillarglobulinlar deyiladi.Qontarkibidagioqsillar

vako‘pchiliko‘simlikoqsillariglobulinlarningvakillaridir.Tirikorganizmlarninghujayralaridayana spirtlarda,kuchsizishqoriyeritmalardaeriydiganoddiyoqsillarhammavjud.

Murakkaboqsillartarkibidagiboshqaoqsilbo‘lmaganbirikmalarningxarakterigaqarab, nukleoprotein,xromoprotein,lipoprotein

vaboshqalargabo‘linadi.Xromoproteinlarranglioqsillarbo‘lib,tirik

organizmlardako‘ptarqalgan.Qondagigemoglobinoqsilixromoproteinlargakiradi,uning tarkibidatemiratomimavjud.Nukleoproteinlaroqsilvanukleinkislotalarningbirikishidanhosil bo‘lganmurakkabbirikmalardir.Ularbarchatirikorganizmlarningtarkibidauchraydivayadro hamdasitoplazmaningajralmasqismihisoblanadi.

2)Hozirgivaqtdamikroorganizmlarfaoliyatidanturli-tumantexnologikjarayonlardakeng foydalanilmoqda.Prokariotlarvabir

hujayralieukariotlarhayotfaoliyatiningmahsulotibo‘lganfermentlardanfoydalanishxalq xo‘jaliginingturlitarmoqlaridayildan-yilgako‘paymoqda.Nonpishirishda,pivo,vino,turlituman sut

mahsulotlarinitayyorlashdamikroorganizmlar,zamburug‘larva

bakteriyalarningfermentativfaoliyatidanfoydalaniladi.Shumunosabatbilansanoat mikrobiologiyasikengrivojlanmoqdavainsonuchunzarurbo‘lgan,moddalarniko‘pmiqdorda ishlabchiqaradiganmikroorganizmlarningyangishtammlariseleksiyasijadal o‘smoqda.Bundayshtammlarantibiotiklar,fermentvavitamin preparatlarihamdaozuqabopoqsillarniishlabchiqishdakatta

ahamiyatkasbetadi.

Masalan,mikroorganizmlardanB2,B12vitaminlariniolishda foydalaniladi.Yog‘ochqipiqlariyokiparafindao‘sadiganachitqi

zamburug‘laridanozuqabopoqsillarolinadi.Zamburug‘lartarkibida60%gachaoqsilmoddasi to‘planadi.Oqsilgaboybupreparatnichorvachilikdaqo‘llashnatijasidayiligaqo‘shimcharavish dabirmilliontonnagachago‘shtyetishtirishmumkin.Mikroorganizmlaryordamidaalmashtirib bo‘lmaydiganaminokislotalarni

ishlabchiqishhammuhimahamiyatgaega.Ozuqatarkibidabundaymoddalarningyetishmasligi organizmlarningo‘sishinikeskin

sekinlashtiradi.Hayvonlarning an’anaviy ozuqasitarkibida almashtirib bo‘lmaydigan aminokislotalarkambo‘ladi.Mikrobiologikyo‘lbilanolinganlizinaminokislotasidanbirtonnasi hayvonlar

ozuqasigaqo‘shilsa,o‘nlabtonnahayvonlarozuqasinitejabqolishmumkin.Insonuchunzarur bo‘lganmahsulotlarnitirikhujayralardanyokiularyordamidaolishtexnologiyasibiotexnologiya debataladi.

Biotexnologiyajadalrivojlanayotganfanlarqatorigakiradi.

Keyingi30yilichidaturlixilbakteriyalarvazamburug‘larfaoliyatidanfoydalanishgaasoslangan birqatoryangiishlabchiqarish korxonalaripaydobo‘ldi.Mikroorganizmlarmetallurgiyasohasidaham“faoliyat”ko‘rsatadi. Rudalardanmetallarniajratibolishda

qo‘llaniladiganodatdagitexnologiyalartarkibijihatdanmurakkab bo‘lganrudalardankengfoydalanishgaimkonbermaydi;ularni

qaytaishlashnatijasidajudako‘pchiqindilarhosilbo‘ladi,atmosferagazaharligazlarajralib chiqadi.

Metallarbiotexnologiyasidasulfidbakteriyalariminerallarnioksidlashinatijasidako‘pchilikrangli metallarvanoyobelementlar

eritmalartarkibigao‘tadi.Buusulyordamidadunyomiqyosidabir nechamingtonnamisolinadi.Bumisana’naviyusuldaolinadigan

mislarganisbatan2–3martaarzongatushadi.Bakteriyalarfaoliyatiyordamidarudalardanuran, oltinvakumushkabilarajratib olinib,zararlielementlarmishyakkabilarzararsizlantiradi.

Olimlarbakteriyahujayrasigama’lumgenlarni,shujumladan odamgeninihamkiritishusullariniishlabchiqdilar.Buusullargen muhandisligidebataladi.Bakteriyahujayrasio‘zigayot(begona)

bo‘lgangenasosidako‘pmiqdordaoqsillarnisintezqiladi.Hozirgikundashuyo‘lbilanviruslar ko‘payishinito‘xtatuvchiinterferonoqsilini,qondaglukozaningmiqdorininazoratqiluvchiinsulin oqsiliniolishmoqda.

Mamlakatimizdamikrobiologiyanirivojlanishiuchunqulay sharoitmavjudligitufaylibirqatorsanoattarmoqlarini:oziq-ovqat, konserva,sutmahsulotlariniqaytaishlash,antibiotikvavitaminlar ishlabchiqarishsanoatlariyanadarivojtopmoqda.

OlimlarimizA.M.Muzaffarov,M.I.Mavloniy,S.Asqarova,

A.Xolmurodovvaboshqalarmikrobiologiyafaniningrivojlanishigakattahissaqo‘shdilar. A.Muzaffarovvauningshogirdlarixlorellasuvo‘tidanchorvamollariningmahsuldorligini oshirishdava

birqatorsuvo‘tlaridanifloslangansuvhavzalarinitozalashdan kengmiqyosdafoydalanishniyo‘lgaqo‘ydilar.

M.Mavloniybirqatorachitqizamburug‘larinio‘rganib,ularni novvoychilik,chorvachilikvaboshqasohalaruchunachitqilar tayyorlashtexnologiyalariniyaratdi. 3)(36+14+28+22)×2=200

29-biletbiologiya

1)Hujayradaoqsillarturlixilfunksiyalarnibajaradi.

Qurilishfunksiyasi—oqsillarhujayravauningorganoidlari membranasinihamdamembranasizorganoidlarnihosilqilishda ishtiroketadi.Oqsilmembraningajralmasqismidir.

Oqsillargaxosbo‘lganmuhim xususiyatlardanbirikatalizatorlikfunksiyasidir.Hujayra katalizatorlariodatdafermentlar debataladi.Hujayradakechadiganmoddalaralmashinuvijarayoninifermentlarta’minlabberadi. Barchafermentlaroqsiltabiatgaegabo‘libhujayraningo‘zidasintezlanadi.Hujayraichidafer mentlarbirvaqtningo‘zidayuzlabminglabreaksiyalarnitezlatadi.Hujayradagiharbir reaksiyaningketishiuchunayrimferment

kerakbo‘ladi.Ya’niharbirfermentalohidabirikmagatanlabta’sir ko‘rsatishxususiyatigaega.

Signalfunksiyasi—hujayramembranasiningyuzaqismidao‘zininguchlamchistrukturasini tashqimuhitomillarita’sirida

o‘zgartiraoladiganoqsil(radopsin)molekulalarijoylashgan.Tashqimuhitdansignallarqabul qilishvahujayragaaxborotberibturishoqsilstrukturalarnio‘zgarishiorqaliamalgaoshadi. Harakatfunksiyasi—yuksakhayvonlarninghujayralari

uchunzarurbo‘lganharakatlarininghammaturlari,soddahayvonlardakipriklarningtebranishi, xivchinlarningharakatlanishimaxsus qisqaruvchioqsillarfaoliyatitufayliamalgaoshadi.

Transportfunksiyasi—buoqsillarningo‘zigakimyoviyelementlaryokibiologikfaolmoddalarni biriktiribolishivaxilma-xil

to‘qimahamdaorganlargayetkazibberishidir.Eritrotsittarkibidagi

gemoglobinoqsilikislorodnibiriktiribolibbarchato‘qimavaorganlargatashibberadi,organlar faoliyatinatijasidahosilbo‘lgankarbonatangidridgazinio‘pkagaolibkeladi. Himoyafunksiyasi–organizmgayotzarrachalar,begona

oqsillaryokimikroorganizmlaro‘tgandaleykositlardanantitanavaantitoksinlarishlabchiqib ulargaqarshikurashadi.Antitanavaantitoksinlarta’siridaimmunitethosilbo‘ladi. Zaxirafunksiyasi—ayrimoqsillarsut,tuxum,o‘simlik donlaridazaxiraholatdato‘planibembrion,murtakuchunozuqa sifatidasarfbo‘ladi.

Energetikfunksiyasi—oqsillarmuhimenergiyamanbayi hamdir.1goqsilkislorodta’siridato‘liqparchalanganda17,6kJ energiyaajralibchiqadi.

Oqsillargormonvazifasinihambajaradi.Masalan,insulin

gormonioqsiltabiatigaegabo‘lib,qondaglukozamiqdorininazoratqilibturadi.Umumantirik organizmlargaxosbo‘lganbarcha vazifalarnibajarishoqsilmolekulalaritomonidanamalgaoshiriladi.

2)VatandoshlarimizAbuRayhonBeruniy,AbuAliibnSino,

ZahiriddinMuxammadBoburkabibuyukallomalarimizo‘zlariningtibbiyotvaekologiya sohasidagiqarashlaribilanbiologiya fanlariningrivojlanishigao‘zhissalariniqo‘shganlar. Hozirgidavrdahambiologiyasohasiningturliyo‘nalishlarida

o‘zbekolimlarininghissalarijudakattavasalmoqlidir.Jumladan,

akademiklarimizQ.Zokirov,A.Muzaffarovlar–botanika,T.Zoxidov,A.Muhammadiyev,

J.Azimovlar–zoologiya,Yo.X.To‘raqulov,

B.Toshmuhammedovlarbiokimyovaendokrinologiya,J.Xamidov hujayravahujayrainjeneriyasi,K.Zufarovhujayraningkimyoviy

tarkibibo‘yicha,S.Mirahmedov,N.Nazirov,O.Jalilovlarseleksiyasohasida,J.Musayev,

A.Abdukarimovlargenetikasohasida,akademik

I.Abdurahmonov,professorlarR.Muhammedov,O.Odilovalargenetikinjeneriyavabiotexnologiya, akademikK.SH.Tojiboyev

O‘zbekistonflorasinio‘rganishsohasidakattailmiytadqiqot

ishlarinio‘zshogirdlaribilanolibbormoqdalar.Shuningdek,O‘.T.AllanazorovaO‘zbekistonvaMDH davlatlario‘simliklar qoplaminitarqalishqonuniyatlarigaasoslanib,geobotanikxaritasinituzishsohasidailmiy izlanishlarolibboribfanrivojiga kattahissaqo‘shganlarvaqo‘shibbormoqdalar.

Davlatimizmustaqillikkaerishgandanso‘ngg‘allachilik,meva-sabzavotchilik,g‘o‘zaseleksiyasi vachorvachilikseleksiyasiga

alohidae’tiborberilmoqda.O‘zbekistonlikseleksionerolimlartomonidang‘allaekinlarining zararkunandalargachidamli,kamsuv

talabqiladigannavlariyaratildi.Bulardanayniqsa,mamlakatimiz

sharoitigamosserhosil“Ulug‘bek-600”va“Sanzor”navlaridiqqatgasazovordir.O‘zbekistonda yaratilayotganbug‘doynavlario‘ziga xosbo‘lib,boshqalardanfizik-kimyoviytarkibivatexnologikxususiyatlaribilanajralibturadi. O‘zbekistong‘o‘zaseleksiyasidadunyomiqyosidasalmoqlio‘rinlardanbiriniegallaydi.Shuning uchunhammamlakatimizdag‘o‘zanavlariniyaratishgakattaahamiyatberibkelinmoqda. G‘o‘zakolleksiyasiniyaratishdaakademikJ.A.Musayevvauning

shogirdlariningxizmatlarikatta.Olimlarimiztomonidang‘o‘zaningserhosil,viltgachidamlinavlari ko‘plabyaratilgan.Bularga

akademikSodiqMirahmedovtomonidanyaratilganviltgachidamli“Toshkent-1”,“Toshkent-2”,

“Toshkent-3”navlari,akademiklar

NabijonNazirovvaOstonJalilovlartomonidang‘o‘zaningserhosil “AN-402”,“Samarqand-3”,“Yulduz”kabinavlarimashhurdir. Respublikamizolimlarikeyingiyillardahamg‘o‘zaseleksiyasi

sohasidasamaraliishlarolibborib,ko‘plabg‘o‘zanavlariniyaratishdi.Bulargaistiqbolliyangi g‘o‘zanavlari:“Buxoro-9”,“Buxoro-12”,“Namangan-39”,“Omad”kabinavlarnimisolqilibolish mumkin.AkademikIbrohimAbduraxmonovgenetikinjeneriyava

biotexnologiyausullariniqo‘llashorqalig‘o‘zagenlaridanfoydalanishningyangiimkoniyatlarini ochib“Porloq”naviniyaratdi.

3)Amilazaningkraxmalgata’siri

29-§.4-laboratoriyamashg‘uloti

Ishningmaqsadi.Amilazaningkraxmalgata’sirinio‘rganish.

Keraklijihozlar.Probirka,suv,yod,donmaysasi.

Amilazafermentikraxmalnishakargachaparchalaydi.Amilazafermentiunayotgandonlarning tarkibidavaodamso‘lagidako‘p

bo‘ladi.Shuninguchunfermentshirasiniunayotgandonmaysalaridan(sumalaknieslang)yoki so‘lakdantayyorlashmumkin.Buning

uchunog‘iznibir-ikkiho‘plamsuvbilanyaxshilabchayqaymiz,so‘ng birho‘plamsuvni2–3daqiqadavomidaog‘izdaushlabturiladiva

bo‘shstakangasolinadi.Shuyo‘lbilantayyorlanganso‘lakeritmasiamilazafermentishirasi hisoblanadi.Тajribauchunyanayodning 1%livakraxmalning0,5%lieritmasitayyorlanadi.

Ishningborishi.1.Ikkitaquruqprobirkaolamiz.2.Birinchiprobirkaga1–2mlsuvva1–2ml kraxmaleritmasiquyiladivayaxshilab

aralashtiriladi.Uningustiga1tomchiyodtomiziladi.Ko‘kranghosil bo‘ladi.3.Ikkinchiprobirkaga1–2mlamilazafermentishirasidanva 1–2mlkraxmaleritmasidanquyamizva5daqiqao‘tgandankeyin 1tomchiyodtomiziladi.Bundaprobirkadako‘krangemas,balki

qizg‘ishyokisariqrangpaydobo‘ladi.Bukraxmalnifermentta’siridaparchalanganidandarak beradi.

30-biletbiologiya

1)DNKmolekulasiikkizanjirdantuzilganqo‘shspiralbo‘lganiuchununingsintezishuqo‘sh spiralniyaratishdaniborat.Buzanjirlarbir-birigato‘lakomplementar,ya’ni biriikkinchisinito‘ldiribturadi.DNKmolekulasiningsinteziuning boshlang‘ichqo‘shzanjiriningikkitaalohidazanjirlargaajralishiga vaularharbiriningstrukturasigamosikkinchizanjiryaratilishiga asoslangan.DNKzanjirlarinibir-biridanajratuvchialohidaferment

mavjudbo‘lib,bufermentDNKmolekulasidaastasiljib,birin-ketinnukleotidlarorasidagikuchsiz vodorodbog‘lariniuzadi.Boshqa

fermentesaharbiralohidazanjirbo‘ylabharakatlanishidavomida eskizanjirnukleotidlargakomplementarbo‘lganyangizanjirnukleotidlarniulaydi. Demak,yangisintezlanganDNKikkizanjirliduragaymolekula bo‘lib,uningbittazanjirieski,ikkinchisiesayangidir.Bujarayonda birzanjirdagiadeninAqarshisidaikkinchizanjirdatiminT,guaninG qarshisidasitozinCvaaksincha,joylashadi.DNKmolekulasining ikkihissaortishigaDNKreplikatsiyasideyiladi.

2)Jinssizko‘payish.Jinssizko‘payishtiriktabiatdao‘simliklar vahayvonlarorasidakengtarqalgan.Jinssizko‘payishdaona organizmidagibittayokibirnechtasomatikhujayralarguruhidan yangiorganizmrivojlanadi.Ko‘pchilikbirhujayraliorganizmlar jinssizyo‘lbilanko‘payadi.Birhujayraliorganizmlarningbo‘linib

ko‘payishiniquyidagixillargaajratishmumkin.1.Ikkigabo‘linish;2.Shizogoniya—ko‘pbo‘laklarga bo‘linish.;3.Kurtaklanibko‘payish;Sporalarhosilqilibko‘payish,;Ko‘phujayralilardajinssiz ko‘payishusullarimavjudbo‘libuni quyidagixillargaajratishmumkin:

1.Vegetativko‘payish;2.Kurtaklanibko‘payish;3.Bo‘linibko‘payish;4.Sporalarorqaliko‘payish.



3)hammasisog'bo'ladi.
Download 0.55 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2022
ma'muriyatiga murojaat qiling