1. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimini tashkil etuvchilari


Download 1.05 Mb.
Pdf ko'rish
bet1/5
Sana29.09.2020
Hajmi1.05 Mb.
  1   2   3   4   5

1.  Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimini tashkil etuvchilari. 

Informatsion tizimlarni yaratish bo’yicha jadal harakatlar va ma’lumotlar hajmining tez 

sur’atlar bilan oshib borishi 60-yillar boshida maxsus “Ma’lumotlar bazasini boshqarish 

tizimi” (MBBT) deb ataluvchi dasturiy kompleksning yaratilishiga olib keldi.  



Ma’lumotlar bazasi — biror sohaga oid o’zaro bog’langan ma’lumotlar yig‘indisining disk 

tashuvchidagi tashkiliy jamlanmasidir. Boshqacha qilib aytganda, ma’lumotlar bazasi — 

bu  komputer  xotirasiga  yozilgan  ma’lum  bir  strukturali,  o‘zaro  bog‘langan  va 

tartiblangan ma’lumotlar majmui bo‘lib, u biror bir obyektning xususiyatini, holatini yoki 

obyektlar o‘rtasidagi munosabatni ma’lum ma’noda tavsiflaydi. 

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) — bu dasturiy va apparat vositalarining 

murakkab majmui bo‘lib, ular yordamida foydalanuvchi ma’lumotlar bazasini yaratishi 

va shu bazadagi ma’lumotlar ustida ish yuritishi mumkin. MBBT o‘z maxsus dasturlash 

tillariga ham ega bo’lib, bu tillarga buyruqli dasturlash tillari deyiladi. MBBTga Oracle, 

Clipper, Paradox, FoxPro, Access va boshqalarni misol keltirish mumkin. 

MBBT  asosiy  xususiyatlari  —  bu  nafaqat  ma’lumotlarni  kiritish  va  saqlashda 

ishlatiladigan protseduralar tarkibi bo‘lmasdan, ularning strukturasini ham tasvirlaydi. 

Ma’lumotlarni  o‘zida  saqlab  va  MBBT  ostida  boshqariladigan  fayl  oldin  ma’lumotlar 

banki, keyinchalik esa “Ma’lumotlar bazasi” deb yuritila boshlandi.  

Ma’lumotlarni boshqarish tizimi quyidagi xossalarga ega:  

•  fayllar to‘plami mantiqiy kelishuvini quvvatlaydi; 

•  ma’lumotlar ustida ish yuritish tili bilan ta’minlaydi; 

•  har xil to‘xtalishlardan keyin ma’lumotlarni qayta tiklaydi; 

•  bir necha foydalanuvchilarning parallel ishlashini ta’minlaydi.  

 

2.  Ma’lumot modeli tushunchasi. 

MBBT  istalgan  foydalanuvchiga  ma’lumotlarga  kirishga  ruxsat  etadiki,  ularning  hech  biri 

amaliy jihatdan quyidagilar haqida tasavvurlarga ega bo‘lmaydi: 

•  ma’lumotlarning xotirada fizik joylashishi va ular ko‘rinishi; 

•  so‘raladigan ma’lumotlarni izlash måxanizmi; 

•  bir  xil  ma’lumotlarga  bir  vaqtning  o‘zida  ko‘pchilik  foydalanuvchilar  tomonidan 

bo‘ladigan so‘rovlar muammosi (amaliy dasturlar bilan); 

•  mumkin  bo‘lmagan  va  ruxsat  etilmagan  o‘zgarishlarni  kiritishdan  ma’lumotlarni 

himoyalashni ta’minlash usullari; 

•  ma’lumotlar  bazasini  va  boshqa  ko‘pgina  MBBT  funksiyalarini  aktiv  holatda 

ta’minlash. 

MBBTning  bu  asosiy  funksiyalarining  bajarilishida  har  xil  turdagi  ma’lumotlar 

tavsiflanadi. Albatta, ma’lumotlar bazasini loyihalashni qo‘llash (predmet) sohasini tahlil 

qilishdan  va  alohida  foydalanuvchilar  (masalan,  korxona  xodimlari,  ular  uchun 


ma’lumotlar bazasi tuziladi) talablarini aniqlashdan boshlash kerak. Oldin umumlashgan 

holda rasmiy bo’lmagan tavsifga ega tuzilishi kerak bo’lgan ma’lumotlar bazasi tuziladi. 

Bu ma’lumotlar bazasini tuzish har bir foydalanuvchilardan so‘rovlar natijasida olingan 

tasavvurlarni birlashtirilib amalga oshiriladi.  

Insonlarga  tushinarli  bo’lgan  tabiiy  til,  matematik  formulalar,  jadvallar,  grafiklar  va 

boshqa vositalar yordamida bajarilgan bu tavsif ma’lumotlar bazasini loyihalash ustida 

ish yuritishda ma’lumotlarning infologik modeli deb ataladi. 

Insonlar  uchun  yo‘naltirilgan  bunday  model  to‘laligicha  ma’lumotlarni  saqlash 

muhitining  fizik  parametrlariga  bog‘liq  emas.  Bu  muhit,  oxir-oqibatda,  EHM  xotirasi 

bo’lmasdan, balki inson xotirasi bo’lishi mumkin. Shuning uchun, infologik model birorta 

predmet  sohasini  akslantirishi  uchun,  real  olamdagi  o‘zgarishlar  qandaydir  ta’rifni 

o‘zgartirishni talab qilmaguncha o‘zgarmasligi kerak. 

Rasmda ko’rsatilgan boshqa modellar komputer uchun yo‘naltirilgan hisoblanadi. Ular 

yordamida  MBBT  dasturlar  va  foydalanuvchilarga  saqlanayotgan  ma’lumotlardan 

foydalanish  uchun  imkoniyat  yaratadi.  Bu  imkoniyat  ma’lumotlarni  fizik  joylashishini 

hisobga  olmasdan,  balki  dasturlar  va  foydalanuvchilar  nomlari  bo‘yicha  amalga 

oshiriladi. MBBT kerakli ma’lumotlarni tashqi eslab qolish qurilmasidan ma’lumotlarning 

fizik modeli bo’yicha izlaydi. 

Demak,  kerakli  ma’lumotlardan  foydalanishga  ruxsat  aniq  bir  MBBT  yordamida 

bajariladi.  Shuning  uchun,  ma’lumotlar  modeli  ushbu  MBBT  ma’lumotlarni  tavsiflash 

tilida tavsiflanishi kerak bo’ladi. Ma’lumotlarning infologik modeli bo’yicha yaratiladigan 

bunday 

tafsiviga 



ma’lumotlarning 

datalogik 

modeli deyiladi. 

Uch 


bosqichli 

arxitektura 

(infologik,  datalogik  va  fizik 

bosqich) 

ma’lumotlarning 

saqlanishi  unga  ishlatiladigan 

dasturga 

bog‘liqmasligini 

ta’minlaydi.  Kerak  bo‘lganda 

saqlanayotgan  ma’lumotlarni 

boshqa 

ma’lumot 



tashuvchilarga yozib qo‘yish va 

(yoki)  ma’lumotlarning  fizik 

modelini 

o‘zgartirish 

bilan 

uning  fizik  strukturasini  qayta 



tashkil  etish  mumkin.  Tizimga 

istalgan 

yangi 

foydalanuvchilarni 



(yangi 

ilovalarni)  qo‘shish  mumkin. 

Agar  datalogik  model  kerak 

bo‘lsa, uni qo‘shish mumkin. 



3.  Ierarxik (shajara) ma’lumot modeli. 

 

Iyerarxik MB tartiblangan daraxtlar to‘plamidan tuziladi. Yanada aniqrog‘i, bir xil turdagi 

daraxtlarning  bir  nechta  tartiblangan  nusxalari  to‘plamidan  iborat  bo‘ladi.  Daraxt  turi 

bitta “ildizli” tur yozuvidan va tartiblangan bitta yoki bir nechta daraxt osti turlaridan 

(ular har biri daraxtning turidir) tashkil topadi. Daraxt turi umuman olganda iyerarxik 

ravishda tashkil topgan yozuvlar turlari to‘plamini tasvirlaydi. 

 

Ma’lumotlar ustida ish yuritish: 

Iyerarxik tashkil qilingan ma’lumotlar bilan ish yuritishda quyidagi operatorlarni misol 

tariqasida namuna qilib olish mumkin: 

•  MBda ko‘rsatilgan daraxtni topish; 

•  Bir daraxtdan ikkinchisiga o‘tish; 

•  Bitta yozuvdan boshqa daraxt ichiga kirish (masalan, bo‘limdan - birinchi xodimga); 

•  Bitta yozuvdan ierarxiya tartibida boshqasiga o‘tish; 

•  Yangi yozuvni ko‘rsatilgan o‘ringa qo‘yish; 

•  Joriy yozuvni o‘chirish; 

•  Butunlikni chegaralash. 

Avlod  va  ajdodlar  o‘rtasidagi  murojaatlar  yaxlitligi  avtomatik  tarzda  qo‘llab-

quvvatlanadi. Asosiy qoidalar: hech bir avlod o‘z ota-onasisiz mavjud bo’lmaydi. Shuni 

ta’kidlash  kerakki,  shunga  o‘xshash  bir  ierarxiyaga  kirmaydigan  yozuvlar  orasidagi 

murojaatlar yaxlitligini qo‘llab bo’lmaydi (bunda tashqi murojaatning misoli sifatida, Kaf 

nomeri maydoni tarkibiga kiruvchi Kurator yozuvi turi nusxasi bo’lishi mumkin). 

Iyerarxik tizimlarda MB tasvirlaydigan forma iyerarxiyaga qo‘yilgan cheklashlar asosida 

qo‘llanadi. 

 

4.  Tarmoqli ma’lumot modeli. 



 

Tarmoqli  tizimning  tipik  vakili  Integrated  Database  Management  System  (IDMS) 

tizimidir. 1970-yillar bir nechta tizimlar yaratildi, ular orasida IDMS ham bor edi. Bu tizim 

ko’pchilik operatsion tizimlarni boshqarishda IBM firmasi mashinalarini ishlatish uchun 

mo‘ljallangan. Tizimning arxitekturasi Integrated Database Management System (IDMS) 


dasturlash  tili  bo’yicha  Conference  on  Data  Systems  Languages  (CODASYL)  tashkiloti 

taklifiga ko’ra tuzilgan. Bu tashkilot Kobol dasturlash tiliga mas’uldir.  



Ma’lumotlarning tarmoqli strukturasi  

Ma’lumotlarni tashkil qilishga bo’lgan tarmoqli yondashish iyerarxik kengaytmali bo'ladi. 

Iyerarxik strukturali yozuv — avlod bitta ajdodda aniq bo’lishi kerak. Ma’lumotlarning 

tarmoqli strukturasida esa avlodlar ajdodlarda istalgan sonda bo’lishi mumkin.  

Tarmoqli  MBda  yozuvlar  va  ular  orasidagi  bog‘lanishlar  tashkil  topgan,  ya’ni  yanada 

aniqrog‘i MB strukturasining har bir tipidagi nusxalar to‘plamidagi yozuvlar turi to‘plami 

va berilgan aloqa turlari to‘plamidagi har bir turdagi nusxalar to‘plamini tashkil qiladi.  

Bog‘lanishlar ikki xil turdagi yozuvlar uchun aniqlanadi: ajdod va avlod. Aloqa turi nusxasi 

ajdod yozuv turining bitta nusxasi va avlod yozuv turi tartiblangan nusxalar to‘plamidan 

tashkil topadi. P ajdod yozuv turi va C avlod yozuv turi bilan berilgan L bog‘lanish turi 

uchun quyidagi ikki shart bajarilishi kerak: 

•  P turning har bir nusxasi faqat bitta ko‘rinishdagi L ning ajdodi hisoblanadi; 

•  Har bir C ko‘rinishdagi nusxa bittadan ortiq bo‘lmagan L ko‘rinishning avlodi hisoblanadi. 

MB tarmoqli sxemasiga oddiy misol: 



Ma’lumotlar bilan ish yuritish 

Taxminiy 

amallar 

to‘plami 

quyidagilar bo’lishi mumkin: 

•  bir  xil  turdagi  yozuvlarga  ega 

to‘plamda aniq yozuvni topish; 

•  ayrim  bog‘lanishlar  yordamida 

ajdoddan birinchi avlodga o‘tish; 

•  ayrim  bog‘lanishlar  yordamida 

keyingi avlodga o‘tish; 

•  ayrim bog‘lanishlar bo‘yicha avloddan ajdodga o‘tish; 

•  yangi yozuv yaratish

•  yozuvni o‘chirish; 

•  yozuvni modifikatsiyalash; 

•  bog‘lanishni tashkil etish; 

•  bog‘lanishni olib tashlash; 

•  boshqa bog‘lanishni tashkil qilish va boshqalar. 

 

5.  Mohiyat aloqa diagrammasi.

 

 



 

Hozirgi kunda axborot tizimlarini loyihalash va predmet sohasini tavsiflash uchun ko‘p 

usullar mavjud. Shulardan biri ER (Entity-Relation) ya’ni mohiyat-aloqa usulidir.  

Bu  model  1976-yil  Piter  Chen  tomonidan  kiritilgan  bo‘lib,  u  o‘ziga  bir  qator  grafik 

diagrammalarni oluvchi bir necha har xil turdagi komponentlarni birlashtirgan.  

Piter Chen mohiyatlar to‘plami va ular orasida bog‘lanish sifatida relyatsion ma’lumotlar 

strukturasini  interpretatsiya  qilishni  taklif  qiladi.  ER  modelining  asosiy  komponentlari 

mohiyat, bog‘lanish va atribut hisoblanadi.  



Predmet  sohani  mohiyat  aloqa  usulida 

tavsiflaganda  quyidagi  bosqichlarda  ish 

olib boriladi:  

1. Predmet sohani obyektlari aniqlanadi.  

2. Obyekt sohalari (atributlari) belgilanadi 

va uning kalit parametri aniqlanadi. Kalit 

parametri obyektni identifikatsiyalaydi.  

3. Obyektlar o‘rtasida aloqa o‘rnatiladi va 

ular sinflarga ajratiladi.  

4. Maxsus belgilar kiritilib, mohiyat aloqa 

diagrammasi  o‘rnatiladi.  Bu  diagramma 

Predmet  sohasining  infologik  modeli 

grafik tasviri hisoblanadi.  

 

6.  Relyatsion modelining asosiy tushunchalari. 



 

Mohiyat — har xil obyekt, uning ma’lumotlari ma’lumotlar bazasida saqlanadi. Mohiyat 

odam,  joy,  samolyot,  reyslar,  gullar  va  boshqalar  bo‘lishi  mumkin.  Mohiyat  turi  va 

mohiyat  nusxasi  tushunchalari  mavjud,  ularni  bir-biridan  farqlash  kerak.  Mohiyat  turi 

tushunchasi  bir  jinsli  narsalar,  hodisalar,  shaxslar  uchun  qaraladi.  Mohiyat  nusxasiga 

aniq narsalar to‘plami sifatida qaraladi. Masalan, mohiyat turi SHAHAR, uning nusxasi 

esa — TOSHKENT, MOSKVA bo’lishi mumkin. 



Atribut  —  mohiyatni  xarakterlovchi  nomlar.  U  o‘zida  yagona  murakkab  bo’lmagan 

strukturani  tasvirlab,  mohiyat  holatini  xarakterlaydi.  Masalan,  “O‘quvchi”  mohiyati 

atributi — kod, familiya, ism, manzil, yosh va boshqalar. 

Mohiyat  atributlari  to‘plami  cheksizdir.  U  axborot  tizimlari  bilan  ishlaydigan 

foydalanuvchi talabiga va yechiladigan masalaga bog‘liqdir. 

Yana bir misol: AVTOMOBIL mohiyati atributi bu — tur, marka, nomer belgisi, rangi va 

boshqalar. Bu yerda tur bilan nusxa orasida farq mavjud. Rang atributi turi ko’p qiymatli 

yoki nusxali: qizil, ko’k, oq va boshqalar. 

Mohiyat va atribut turlari orasida absolyut farq yo‘q. 

Mohiyat turi bilan aloqada faqat atribut bor. Boshqacha kontekstda atribut o‘zi mustaqil 

mohiyat bo’lib qatnashishi ham mumkin. Masalan, avtomobil zavodi uchun rang — bu 

faqat ishlab chiqarish mahsuloti atributi, lok-bo‘yoq fabrikasi uchun esa rang — mohiyat 

turidir. 

Kalit  —  atributlarning  minimal  to‘plami,  uning  qiymati  yordamida  kerakli  mohiyat 

nusxasini topish mumkin. Masalan, samolyotlar uchishi uchun “Reys jadvali” mohiyati 

kalitlari  “Reys  nomeri”  yoki  “Jo’nash  joyi”,  “Uchish  vaqti”  va  “Qo’nish  joyi”  to‘plami 

bo’lishi mumkin. 



Aloqa — ikki yoki undan ortiq mohiyatlarning bir-biri bilan o‘zaro bog‘lanishidir. Agar 

ma’lumotlar  bazasini  faqat  bir-biri  bilan  bog‘lanmagan  ma’lumotlar  bilan  to‘ldirishga 

yo‘naltirilsa, u holda uning strukturasi juda oddiy bo’ladi. Lekin, MBni tuzishning asosiy 


talablaridan  biri  —  bu  boshqa  mohiyat  qiymati  bo’yicha  bitta  mohiyatni  izlab  topish 

imkoniyatini  ta’minlashdir.  Buning  uchun  ular  orasida  aloqani  aniqlashni  tashkil  etish 

zarur. Real ma’lumotlar bazasida yuzlab yoki minglab mohiyatlar bir biri bilan millionlab 

bog‘lanish  o‘rnatishi  kamdan  kam.  Bunday  bog‘lanishlar  to‘plami  infologik  modelning 

murakkabligini bildiradi. 

 

7.  Ma’lumotlarni tasvirlashda jadvallardan foydalanish. 

 

Ma’lumotlarni relyatsion modeli asosida munosabat tushunchasi yotadi. Munosabatni 

ikki o‘lchamli jadvallar yordamida tavsiflash qulay. Jadval tushunarli, ko’rimli va inson 

uchun oddiy. Munosabatlar to‘plami ma’lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin. 

Shu bilan birga ular orasidagi bog‘lanishlarni modellashtirish imkonini beradi.  Misol: ikki 

o’lchamli jadvalni ko’ramiz.  

Quyidagi jadvalda: 

Birinchi satr - atribut nomlari;  

Ikkinchi satr - atributlarni qisqa nomlari;  

Qolgan satrlar - atribut qiymatlari; 

 

 

Yuqoridagi  ko’rib  chiqilgan  ierarxik  tarmoqli  va  boshqa  ma’lumotlarni  tasvirlash 

usullarini shunday ikki o`lchamli jadvalga keltirish mumkin. Bunday jadvallarni quyidagi 

xususiyatlari bo’ladi.  

•  jadvalni  har  bir  ma’lumot  elementi  maydon  hisoblanadi  va  takrorlanuvchi  guruhlar 

bo`lmaydi; 

•  barcha ustunlar bir jinslidir; 

•  har bir ustunga nom tayinlangan;  

•  jadvalda bir xil satr ikki marta uchramaydi;  

•  bunday jadvalda satr va ustunlar ixtiyoriy tartibda qaraladi va ixtiyoriy ketma-ketlikda 

ishlatilishi mumkin.  

Bunday xususiyatlarga jadvalli munosabat deyiladi. Bu munosabat asosida qurilgan MB 



relyatsion MB deyiladi.  

Yuqoridagi jadvalni sxematik qisqartirilgan ko’rinishi (sxemasi):  



Xizmatchi (xiz.nom F.I.SH, unvoni, tugilgan yili, bulim, mut.kodi. mansab, maosh).  

Bunday  yozuv  ma’lumotlar  bazasi  sxemasi  deyiladi.  Shunday  qilib,  relyatsion  MB 

ma’lumot elementlar to`plami asosida quriladi.  

Munosabat yoki jadvalni kortejlar to`plami deb qarash mumkin.  Agar jadvalda n ta ustun 

bo’lsa, u n tartibli kortejdan iborat deyiladi va munosabat ham n-darajali deyiladi. Har 

bir atribut qiymatlari to’plami domen deyiladi.  

Munosabatda har bir kortej o’zining kalit identifikatoriga (nomiga) ega bo’lishi kerak va 

kalit quyidagi xususiyatlarga ega bo`ladi:  

1. Kortej kalit qiymati bilan bir qiymatli ifodalanishi kerak.  

2. Kalitda ortiqchalik bo’lmasligi kerak, ya’ni hech qanday atributni kalitdan olib tashlash 

mumkin emas.  

 

8.  Ma’lumotlar bazasida munosabatlar. 

 

Ob’ektlarni  identifikatsiyalash  uchun  yoki  boshqacha  aytganda  kompyuter  xotirasida 

yozuvlarning o‘rnini aniqlashda ma’lumot elementi ishlatiladi. Bu elementni biz kalit deb 

ataymiz. Agar kalit ob’ektni bir qiymatli identifikatsiyalasa, u birlamchi kalit deyiladi. Aks 

holda  ikkilamchi  kalit  deyiladi.  Agar  ob’ektlarni  identifikatsiyalash  uchun  bir  nechta 

atributlar  talab  etilsa,  bunday  kali  tulangan  kalit  deb  ataladi.  Agar  A  va  B  guruhdagi 

ob’ektlar  berilgan  bo‘lsa,  ular  orasidagi  quyidagi  mosliklar  yoki  munosabatlarni 

o‘rnatishimiz mumkin:  

1.  Birga  –  bir  (1:1)  munosabat.  A  va  B  ob’ektlar  to‘plami  orasida  1:1  munosabat 

o‘rnatilgan deyiladi, agarda A ob’ektning har bir nusxasiga B ob’ektning bitta nusxasi mos 

kelsa, va aksincha, B ob’ektning har bir nusxasiga A ob’ektning bitta nusxasi mos kelsa.  

2.  Birga  –  ko‘p  (1:n)  munosabat.  A  va  B  ob’ektlar  to‘plamida  A  ob’ektning  har  bir 

nusxasiga B ob’ektning bir nechta nusxasi mos kelsa, shu bilan birga B ob’ektning har bir 

nusxasiga A ob’ektning bittadan ko‘p bo‘lmagan nusxasi mos kelsa shunday munosabat 

hosil bo‘ladi.  

3.  Ko‘pga  –  bir  (n:1)  munosabat  A  va  B  ob’ektlar  to‘plami  orasida  o‘rnatilsa,  unda  A 

ob’ektning  har  bir  nusxasiga  B  ob’ektning  ko‘pi  bilan  bitta  nushasi  mos  keladi.  B 

ob’ektning  nusxalari  orasida  shundaylari  mavjudki,  ularga  A  ob’ektning  bir  nechta 

nusxasi mos keladi.  

4.  Ko’pga  –  ko’p  (m:n)  munosabat.  A  va  B  ob’ektlar  orasida  shunday  munosabat 

o‘rnatilgan deyiladi, agarda A ob’ektning har bir nusxasiga B ob’ektni bir nechta nusxasi 

mos kelsa va aksincha.  



 

9.  Relyatsion hisoblash tillari. 

 

Relyatsion  MBBTda  ma’lumotlar  bilan  ishlash  uchun  bir  qancha  tillar  yaratilgan.  Ba’zi 

hollarda bu tillarni ma’lumotlarni qism tillari deb ataladi. MB bilan ishlovchilar bu tillarda 

avtomatlashtirishni 3 bosqichga bo’lishadi:  

1)  Eng  pastki  bosqich  –  kortej  deb  ataladi.  Bunda  dasturchi  yozuvlar  yoki  kartijlar  bilan 

ishlaydi.  



2) Relyatsion algebra deyiladi. Bunda foydalanuvchi munosabatlar ustida yuqori bosqichli 

amallar to‘plamini kiritadi.  

3)  Eng  yuqori  bosqich  –  hisoblash  bosqichi.  Bunda  foydalanuvchi  bevosita  kompyuterga 

maxsus tillarda murojaat qiladi va mashina bu murojaatni qabul qiladi. 

Relyatsion  MBBT  da  ma’lumotlar  bilan  ishlashda  ishlatiladigan  2ta  katta  gurux  tillari 

relyatsion  hisoblash  deyiladi.  Relyatsion  hisoblash  predikatlarni  hisoblashga  asoslangan 

bo’lib ifodalarni yozishga mo‘ljallangan qiodalar to‘plamidan iboratdir. Ular yordamida biz 

mavjud  munosabatlardan  yangi munosabatlar  yaratishni  ta’minlaymiz.  Bunday ifodalarni 

yozishda solishtirish amallari, mantiqiy amallar va mavjudlik kvanteri va umumiylik kvanteri 

ishlatiladi.  

Hozirgi  paytda  relyatsion  MBBT  ni  taraqqiyotida  yangi  til  QBE  tili  ishlamoqda.  Bu  tilda 

relyatsion algebra va relyatsion hisoblashlarda ko‘zda tutilmagan bir qancha imkoniyatlar 

kirgan.  Bu  tilni  hususiyati  shundan  iboratki,  u  terminallarda  ishlashga  mo’ljallangan. 

So‘rovlarni  yaratish  uchun  maxsus  ekran  redaktoridan,  munosabat  va  redaktorlaridan 

foydalanamiz. QBE tilida foydalanuvchi o‘zi olishini mo‘ljallagan natijani so‘rov ko‘rinishida 

tasvirlaydi va MBBT uni kerakli amallar ketma – ketligiga aylantirib beradi.  

 

10.  Ma’lumotlar bazasini rejalashtirish. 

 

Ma'lumotlar bazasi tizimini yaratish hayot siklini samarali tashkil etishga   

imkon beradigan boshqaruv faoliyati. 

 

 


Tashkillashtirishning axborot tizimi umumiylashtirilib integratsiyalanishi lozim. 

Ma’lumotlar bazasini rejalashtirish quyidagi boshqaruv standartlarini tashkil etishni o`z 

ichiga oladi: 

 

 - ma’lumotlarni qay darajada to`planganligi;  



  

- qay darajada alohida formatga ega ekanligi; 

 

 - qandaydir kerakli hujjatlarni to`planganligi; 



 

 - qay darajada loyihalash va amalga oshirishganligi.  



 

11.  Ma’lumotlar bazasi tushunchasi. ↓ (12-savolga qarang) 

 

12.  Ma’lumotlar bazasining asosiy tushuncha va terminlari. 

Hozirgi kunda inson faoliyatida ma’lumotlar bazasi (MB) kerakli axborotlarni saqlash va 

undan  oqilona  foydalanishda  juda  muhim  rol  o‘ynamoqda.  Sababi:  jamiyat 

taraqqiyotining  qaysi  jabhasiga  nazar  solmaylik  o‘zimizga  kerakli  ma’lumotlarni  olish 

uchun,  albatta,  MBga  murojaat  qilishga  majbur  bo’lamiz.  Ma’lumki,  MB  tushunchasi 

fanga kirib kelgunga qadar, ma’lumotlardan turli ko’rinishda foydalanish juda qiyin edi. 

Dastur  tuzuvchilar  ma’lumotlarini  shunday  tashkil  qilar  edilarki,  u  faqat  qaralayotgan 

masala  uchungina  o‘rinli  bo’lardi.  Har  bir  yangi  masalani  hal  qilishda  ma’lumotlar 

qaytadan tashkil qilinar va bu yaratilgan dasturlardan foydalanishni qiyinlashtirar edi. 

Har  qanday  axborot tizimining  maqsadi  real  muhit  obyektlari  haqidagi  ma’lumotlarga 

ishlov berishdan iborat. Keng ma’noda ma’lumotlar bazasi - bu qandaydir bir predmet 

sohasidagi  real  muhitning  aniq  ob’ektlari  haqidagi  ma’lumotlar  to‘plamidir.  Predmet 



sohasi  deganda  avtomatlashtirilgan  boshqarishni  tashkil  qilish  uchun  o‘rganilayotgan 

real muhitning ma’lum bir qismi tushiniladi. Masalan, korxona, zavod, ilmiy tekshirish 

instituti, oliy o‘quv yurti va boshqalar. Shuni qayd qilish lozimki, MBni yaratishda ikkita 

muhim shartni hisobga olmoq zarur:  

Birinchidan,  ma’lumotlar  turi  va  ko’rinishi  ularni  qo‘llaydigan  dasturlarga  bog‘liq 

bo’lmasligi  lozim,  ya’ni MBga  yangi  ma’lumotlarni  kiritganda  yoki  ma’lumotlar  turini 

o‘zgartirganda, dasturlarni o‘zgartirish talab etilmasligi lozim.  

Ikkinchidan,  MBdagi  kerakli  ma’lumotni  bilish  yoki  izlash  uchun  biror  programma 

tuzishga  hojat  qolmasin.  Shuning  uchun  ham MBni  tashkil  etishda  ma’lum  qonun  va 

qoidalarga  amal  qilish  lozim.  Bundan  buyon axborot so‘zini ma’lumot so‘zidan 

farqlaymiz, 

ya’ni axborot so‘zini 

umumiy 

tushuncha 



sifatida 

qabul 


qilib, ma’lumot deganda  aniq  bir  belgilangan  narsa  yoki  hodisa  sifatlarini  nazarda 

tutamiz. 

Ma’lumotlar  bazasini  yaratishda,  foydalanuvchi  axborotlarni  turli  belgilar  bo’yicha 

tartiblashga va ixtiyoriy belgilar birikmasi bilan tanlanmani tez olishga intiladi. Buni faqat 

ma’lumotlar tizilmalashtirilgan holda bajarish mumkin.  


Download 1.05 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling