1-Maʼruza. Proeksiyalashning nazariy asoslari


Download 0.58 Mb.
bet5/6
Sana07.10.2020
Hajmi0.58 Mb.
1   2   3   4   5   6

3.10-rasm 3.11-rasm
Parallel proyeksiyalashning yuqorida keltirilgan xossalaridan darslikning keyingi boblarida keng foydalaniladi.


  1. Ortogonal proeksiyalash usuli. Chizmaning oʼqilishi.


Ta’rif. Proyeksiyalovchi nur proyeksiyalar tekisligiga perpendikulyar bo‘lsa, bunday parallel proyeksiyalashni to‘g‘ri burchakli proyeksiyalash deyiladi.

To‘g‘ri burchakli proyeksiyalashni ortogonal proyeksiyalash deb ham yuritiladi.



Ortogonal proyeksiyalashda proyeksiyalovchi nur yo‘nalishi ko‘rsatilmaydi. Masalan, proyeksiyalar tekisligi P va fazodagi biror A nuqta berilgan bo‘lsin. A nuqtani P tekislikka ortogonal proyeksiyalash uchun A nuqtadan (4.12-rasm) perpendikulyar tushiriladi. Bu perpendikulyarning P tekislikdagi asosi AP nuqta fazodagi A nuqtaning ortogonal proyeksiyasi bo‘ladi.



4.12-rasm 4.13-rasm
To‘g‘ri burchakli proyeksiyalashda geometrik shakl fazoda proyeksiyalar tekisligiga nisbatan ixtiyoriy holatda joylashgan bo‘lsa, uning proyeksiyasida shaklning metrik (uzunligi, burchagi va boshqa) o‘lchamlari o‘zgaradi. Masalan, ortogonal proyeksiyalashda to‘g‘ri chiziq kesmasining proyeksiyasi o‘zidan kichik yoki teng bo‘ladi:

  • Agar to‘g‘ri chiziq kesmasi proyeksiyalar tekisligiga parallel bo‘lsa, uning proyeksiyasining uzunligi kesmaning fazodagi uzunligiga teng bo‘ladi (4.13-rasm).

  • Agar to‘g‘ri chiziq kesmasi proyeksiyalar tekisligiga parallel bo‘lmasa, uning proyeksiyasining uzunligi o‘zidan kichik bo‘ladi, ya’ni APBPPBP/cos α bo‘ladi. Bunda α=AB^P (4.14-rasm).



4.14-rasm 4.15-rasm
Fazoda berilgan biror ABSD trapesiya (4.15-rasm) proyeksiyalar tekisligiga parallel bo‘lmasa, uning burchaklari va tomonlarining haqiqiy o‘lchamlari saqlanib qolmaydi. Lekin trapesiyaning APBPSPDP proyeksiyasi orasidagi ayrim xususiyatlari o‘zgarmaydi. Masalan, trapesiyaning bir-biriga parallel bo‘lgan AB va SD asoslarining APBP va SPDP proyeksiyalari ham o‘zaro parallel bo‘ladi. Geometrik shakllarning proyeksiyalanish jarayonida o‘zgarmagan xususiyatlari ularning invariant xossalari deb yuritiladi.

Parallel proyeksiyalarning barcha xossalari ortogonal proyeksiyalar uchun ham o‘rinlidir.

Ortogonal proyeksiyalashda biror shaklni barcha nuqtalaridan o‘tuvchi nurlar o‘zaro parallel bo‘lib, ular berilgan geometrik shaklni proyeksiyalar tekisligiga proyeksiyalaydilar. Buyumning bitta ortogonal proyeksiyasi bilan uning fazodagi vaziyatini aniqlab bo‘lmaydi. Buning uchun biror ko‘shimcha shart kiritish zarur. Bunday qo‘shimcha shart sifatida birinchi proyeksiyalar tekisligiga perpendikulyar bo‘lgan ikkinchi tekislikka buyumning tasvirini olish mumkin. Bu ikki proyeksiyalar tekisligidagi tasvirlar buyumning fazodagi vaziyatini aniqlaydi.

Ortogonal proyeksiyalash usuli texnik chizmalarni chizishda, inshootlarni loyihalashda eng ko‘p qo‘llaniladi. Bu usul tasvirning yaqqolligini bermasa ham, grafik ishlarni qulayroq qilib, aniq bajarilishini ta’minlaydi va buyumlarning tekislikdagi tasvirlari orqali ularning o‘lchamlarini oson va qulay aniqlaydi.

Texnik chizmalarni tuzishda proyeksiyalanuvchi buyumni o‘zaro perpendikulyar tekisliklarga nisbatan shunday joylashtirish kerakki, unda buyumning asosiy o‘lchamlari va elementlari qulay holda tasvirlansin. Faqat shundagina buyum tasvirlariga qarab uning fazodagi ko‘rinishini tasavvur etish mumkin.


  1. Nuqtaning ortogonal proeksiyalari.

Fazoda o’zaro perpendikulyar ikki P1 va P2 tekisliklar sistemasini ko’rib chiqamiz.



P1 tekislikni gorizontal joylaymiz va uni gorizontal proyeksiyalar tekisligi deb ataymiz. Unga perpendikulyar bo’lgan P2 tekislikni esa vertikal holda joylaymiz va uni frontal proyeksiyalar tekisligi deb qabul qilamiz. Proyeksiyalar tekisliklarining o’zaro kesishuv chizig’i Ox proyeksiyalar o’qi deyiladi (5.1-shakl, a).

Ikki tekislik o’zaro kesishib, fazoni to’rt qismga bo’ladi. Ularni «chorak»lar yoki «kvadrat»lar deyiladi.





  1. b)


c) d)


5.1-shakl
Fazoda joylashgan ixtiyoriy A nuqtadan P1 va P2 tekisliklarga perpendikulyar qilib proyeksiyalovchi to’g’ri chiziqlarni o’tkazamiz. Proyeksiyalovchi to’g’ri chiziqlar P1 va P2 tekisliklar bilan kesishib, tegishlicha A1 va A2 nuqtaning proyeksiyalarini aniqlaydi. A1 nuqta A ning gorizontal proyeksiyasi, A2 esa uning frontal proyeksiyasi bo’ladi. A nuqtadan P1 tekislikkacha bo’lgan AA1 masofa uning frontal proyeksiyasi A2 dan Ox o’qigacha bo’lgan masofaga teng, A nuqtadan P2 tekislikkacha bo’lgan masofa esa 1 dan Ox o’qigacha bo’lgan masofaga tengdir.

A nuqtadan P1 tekislikkacha bo’lgan masofa - uning balandligi, A nuqtadan P2 gacha bo’lgan masofa esa uning uzoqligi deb ataladi.

P1 tekislikni Ox o’q atrofida soat strelkasining yo’nalishi bo’yicha, 90o burchakka burib, uni P2 bilan jipslashtiramiz. Natijada, A nuqtaning A1 va A2 proyeksiyalari Ox o’qiga perpendikulyar bo’lgan bog’lanish chizig’iga tegishli bo’lib qoladi. Hosil bo’lgan tekis chizma epyur deyiladi (5.1-shakl, b). CHizmada berilgan V nuqta ikkinchi chorakda joylashgan. Uning gorizontal V1 va frontal V2 proyeksiyalari birinchi chorakning orqa tomonida bo’ladi. Epyurda V1 va V2 proyeksiyalar Ox o’qidan yuqorida va unga perpendikulyar bo’lgan bog’lanish chizig’ida yotgan bo’ladi.

Uchinchi chorakda joylashgan S nuqtaning gorizontal S1 proyeksiyasi Ox o’qidan yuqorida, frontal S2 proyeksiyasi esa Ox o’qidan pastda joylashadi.

To’rtinchi chorakda joylashgan D nuqtaning gorizontal D1 va D2 proyeksiyalari Ox o’qidan pastda joylashadi.

Ko’pchilik hollarda obhektning haqiqiy shaklini va uning chiziqli o’lchamlarini aniqroq bilish maqsadida, uning uchinchi proyeksiyasini yasashga to’g’ri keladi. P3 profil proyeksiyalar tekisligi P1 va P2 tekisliklariga perpendikulyar bo’ladi. P1, P2 va P3 tekisliklar o’zaro kesishib Ox, Ou, Oz koordinata o’qlarini hosil qiladi.

5.1-shaklda A nuqtaning uchta ortogonal proyeksiyalari yasalgan. Bu erda A1, A2 va A3 lar mos ravishda A nuqtaning gorizontal, frontal va profil proyeksiyalari deyiladi.

Nuqtaning fazodagi vaziyati x, y, z koordinata o’qlaridagi qiymatlari orqali ifodalanadi, ya’ni A(x,y,z).

O’zaro perpendikulyar bo’lgan P1 va P2 proyeksiya tekisliklari asosida hosil bo’lgan chizmani Monj1 chizmasi deb ataladi.


  1. Download 0.58 Mb.

    Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling