1 ma’ruza: ta’limda axborot texnologiyalari fanining predmeti, maqsadi va vazifalari


Download 1.3 Mb.
Pdf ko'rish
Sana02.12.2020
Hajmi1.3 Mb.

1 - MA’RUZA: TA’LIMDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINING PREDMETI

MAQSADI VA VAZIFALARI 

 

REJA   

1.Ta’limda  axborot tenologiyalari fanining predmeti, maqsadi va vazifalari. 

 2.Axborot tushunchasi, axborotning xususiyati axborotning asosiy tavsifi, axborotning 

sintaktik, semantik va pragmatik o’lchovlari, 

3.Ma’lumotlarni kodlash, kompyuterning ishlash prinsiplari. 

 

Tayanch  iboralar: AKT, texnologiya, kommunikatsiya, boshqaruv 

 

Ta’limda  axborot tenologiyalari fanining predmeti, maqsadi va vazifalari. 

Axborotlashtirish  faoliyatining  rivojlanishida  ularni  yig’ish,  saklash,  qayta  ishlash    va  

jamiyatda  ilmiy  axborotlarni tarqalishi natijasida yangi ilmiy yo’nalish — informatika vujudga 

keldi.


 

XX  asrning  50- yillarida  yangi  fan  –  informatikaga  asos  solindi.   Informatika   termini 

fransuz  so'zlari   information (axborot)  va   automatique (avtomatika)  negizida  hosil  bo'lgan. 

Informatika   kompyuter  texnikasini  qo'llashga  asoslanib  inson  faoliyatining  turli  sohalarida 

axborotlarni  izlash,  to'plash,  saqlash,  qayta  ishlash  va  undan  foydalanish  masalalari  bilan 

shug'ullanuvchi fandir.Qisqa qilib aytganda, informatika kompyuter texnikasi asosida axborotlar 

ustida  bajariladigan  amallar  va  ularni  qo'llash  usullarini  o'rganadigan  fandir.emak,  informatika 

uchun asosiy ashyo – axborot. U informatika fanida asos tushuncha sifatida qabul qilingan. 

 

 



Informatika tavsifi.  Informastiya iste’molchisi  -  axborotni kaerda va kaysi  anik 

masala  uchun  ishlatilishi,  foydalanish  turi  va  vazifasiga  karab  unga  baxo  beradi.  Shunga  ko’ra 

informatikani progmatik, semantik va sintaktik jabxalarga ajratish mumkin. 

 

Fanni o‘qitishdan maqsad - zamonaviy axborot texnologiyalari asoslari, zamonaviy shaxsiy 



komp’yuterlar va ulaming atrof qurilmalari, sistemali dasturiy ta’minoti, amaliy dasturiy vositalar, 

zamonaviy  kommunikasion  texnologiyalar,  Web-  dizayn  asoslari,  dasturlash,  Microsoft 

Officening dasturiy vositalari haqidagi bilimlar bilan qurollantirishdan iborat. 

Informatika va axborot texnologiyalari fanining vazifasi: 

informatika va axborot texnologiyalari haqida bir butun tasawur hosil qilish; 



informatika va axborot texnologiyalarining har bir inson hayotidagi va jamiyatning 

rivojidagi rolini ochib berish; 

informatikaning  texnik  va  dasturiy  vositalarining  mohiyati  va  imkoniyatlarining  ochib 



berish; 

axborot tizimlari va texnologiyalarini nima maqsadida va qanday qo’llash haqida tushuncha 



hosil qilishdan iborat. 

Fan bo‘yicha talabalaming bilim, ko‘nikma va malakalariga quydagi talablar qo‘yiladi: 

zamonaviy  axborot  texnologiyalari,  zamonaviy  dasturlash  texnologiyalari  kompyuter 



tarmoqlari,  axborot  tizimlari  va  ulaming  turli  sohalarda  qo‘llanilishi,  axborot  xavfsizligi  va 

axborotlarni himoyalash, elektron tijoratga doir bilimga; 

axborotning sintaktik, semantik va pragmatik oMchovlari, axborot jarayonlarining apparat 



va  dasturiy  ta’minoti,  operatsion  tizimlar,  algoritmlash  va  dasturlash,  vizual  dasturlash 

texnologiyalari, amaliy dasturlar bilan ishlash texnologiyalari, kompyuter tarmoqlari va ularning 

turlari, tarmoq resruslari, axborot tizimlari, ulaming mohiyati, qoMlanilishi va vazifalari, elektron 

hujjat  aylanishi  tizimi,  avtomatlashtirilgan  axborot  tizimlari,  zamonaviy  multimedia  tizimlari, 

axborot  xavfsizligining  tashkiliy  va  huquqiy  asoslari,  axborotlami  himoyalashning  texnik  va 

dasturiy vositalaridan, elektron tijoratlardan foydalanish ko‘nikmasiga; 

-axborotlarga  ishlov  berish  qurilmalari,  axborot  jarayonlarining  dasturiy  ta’minoti,  operasion 

tizimlar,  xizmat  ko‘rsatuvchi  dasturlar  va  utilitalar  bilan  ishlash,  dasturlash  tillari  va  vizual 

dasturlash orqali dastur tuzish, amaliy dasturlar bilan ishlash (matnli, elektron jadval, taqdimotlar, 


grafik, ma’lumotlar bazalari va ulami boshqarish tizimlari), kompyuter tarmoqlaridan foydalanish, 

turli  veb  sahifalar  yaratish  dasturlari  bilan  ishlash,  elektron  hujjat  aylanishi  tizimi,  zamonaviy 

multimedia tizimlari imkoniyatlaridan foydalanish malakasiga ega 

 

Informatika urganadigan va uzaro boglangan uchta asosiy tushuncha bor. Bular  axborot, algoritm 



va EXM dir. 

Axborot tushunchasi, axborotning xususiyati axborotning asosiy tavsifi, axborotning 

sintaktik, semantik va pragmatik o’lchovlari 

 

Axborot tushunchasi 

Informatika sohasining asosiy resursi bu – axborotdir. 

Axborot - olamdagi butun borliq, undagi ro’y beradigan xodisalar va jarayonlar xaqidagi xabar 

va ma’lumotlardir. Axborot inson nutqida, kitobdagi matnlarda, musavvir tasvirida va 

boshqalarda mavjuddir. 



Axborot va uning turlari 

Axborot - olamdagi butun borliq, undagi ro’y beradigan xodisalar va jarayonlar xaqidagi xabar 

va  ma’lumotlardir.  Axborot  inson  nutqida,kitobdagi  matnlarda,  musavvir  tasvirida  va 

boshqalarda mavjuddir. 

Axborot va uning turlari.  

Axborot  manbalari  va  iste’molchilarninghar  xilligiaxborot  shaklining  turli  ko’rinishda 

bo’lishiga olib  keladi: 

–  Belgili – turli ishoraviy belgilardan iborat axborotlar. Bular biror voqea-xodisalar 

haqidagi axborotlarni uzatishda foydalaniladi. 

–  Matnli  –  xarf,  raqam  va  belgilar  to’plamidan  tarkib  topgan  ma’lum  ma’noni 

anglatuvchi so’zlardan iborat axborot. 

–  Grafik – tasvirlardan iborat bo’lgan tasavvur ko’rinishidagi axborotlar.  

–  Video va audeo ko’rinishdagi ma’lumotlar  

Axborot nima? 

Ma’lumki,  axborot  (lotincha  informatio  -  tushuntirish,  xabar  olish  bayon  etish,)  -  biror 

hodisa, kishi faoliyati yoki muayyan bilim haqidagi ma’lumotlar to’plamini ifodalaydigan fanning 

umumiy tushunchalaridan biridir. Axborot inson sezgi organlari orqali tashqi dunyodan oladigan 

xabarlar mazmuni va ma’nosidir. 

Kundalik hayotda kimningdir manfaatiga mos keluvchi ixtiyoriy ma’lumot yoki xabarni 

axborot  deb  atashadi.  Masalan,  qandayodir  muhim  hodisa  yoki  kimningdir  faoliyatiga  doir 

ma’lumotlar.  «Xabar  bermoq»  iborasining  ma’nosi  «avval  noma’lum  bo’lgan  biror  xabarni 

yetkazishdir. 

Axborot  —  atrof-muHitdagi  ob’ektlar,  voqealar,  ularning  parametrlari,  xususiyatlari  va 

holati  haqidagi  ma’lumotlar  bo’lib,  ularni  axborot  tizimlari  (tirik  organizmlar,  boshqaruvchi 

mashinalar va shu kabilar) qabul qilib,foydalanadilar 

Biror ob’ekt yoki voqea haqidagi bitta axborot ma’lumoti (gazetadagi maqola, e’lon, xat, 

telegramma, hikoya, chizma, radioeittrish va shu kabilar) uni tushunish, unga qiziqish nuqtai-

nazaridan turli toifadagi kishilar uchun turlicha axborot miqdorida yetkaziladi. 



Axborot ma’lumotning tavsifi emas, u ma’lumot va uning iste’molchisi o’rtasidagi o’zaro 

munosabatni  bildiradi.  Iste’molchisiz  ma’lumot  ma’noga  ega  emas.  Ma’lumot  iste’molchi 

tomonidan o’zlashtirilgandagina axborotga aylanadi. 

Axborot turli shakllar va ko’rinishlarda mavjud bo’lishi mumkin.: 

❖ 

Matnlar, rasmlar, chizmalar, fotosuratlar ko’rinishida; 



❖ 

Yorug'lik nuri va tovush signallari ko’rinishida; 

❖ 

Radioto’lqinlar ko’rinishida; 



❖ 

Elektr va nerv impulslari ko’rinishida; 

❖ 

Magnit yozuvlari ko’rinishida; 



❖ 

Imo-ishora va mimika orqali; 

❖ 

Hid va ta’m ko’rinishida; 



❖ 

Avloddan avlodga o’tuvchi irsiy xromosomalar va shu kabilar ko’rinishida. 

Axborot  xossalari  nuqtai  nazaridan  qaralayotgan  moddiy  va  nomoddiy  dunyoning 

predmetlari, jarayonlari, voqealari informatsion ob’ektlar deyiladi.. 

Axborot  qandaydir  manbadan  qabul  qiluvchiga  xabar  yoki  ma’lumot  ko’rinishida  ular 

o’rtasidagi  aloqa  kanali  orqali  uzatiladi.  Manba  xabarni  uzatishida  uni  uzatiladigan  signalga 

aylantirib  kodlashtiradi.  Ushbu  signal  aloqa  kanali  orqali  uzatiladi.  Natijada  qabul  qiluvchida 

qabul  qilingan  signal  hosil  qilinib,  u  qabul  qilingan  ma’lumotga  aylantirilishi  uchun  signaldan 

asliga qaytarish maqsadida dekodlashtiriladi. 

Misollar: 

1.  Ob-havo  prognozi  ma’lumotlari  axborot  qabul  qiluvchiga  (teletomoshabinga)  manbadan  - 

meteorolog-mutaxassisdan aloqa kanali - televideniye signallarini uzatuvchi apparatura orqali 

televizorga uzatiladi; 

2.  Jonli  mavjudot  o’zining sezgi  organlari (ko’zlari, quloqlari, burni, terisi, tili va  shu kabilar) 

orqali  tashqi  dunyodan  axborot  oladi,  uni  muayyan  ketma-ketlikdagi  nerv  impulslariga 

aylantiradi,  nerv  tolalari  orqali  uzatib,  o’z  xotirasida  miyaning  neyron  strukturalari 

ko’rinishida saqlaydi, impulslarni qayta ishlash yoki tahlil qilish natijasida o’z harakatlarini 

boshqaradi yoki tovush signallari beradi, ya’ni o’z faoliyatda foydalanadi. 

Axborotni  qayta  ishlash  -  bir  xil  informatsion  ob’ektlarni  ba’zi  algoritmlarni  bajarish 

asosida  boshqa  informatsion  ob’ektlardan  olishdir.  Axborotni  qayta  ishlash  axborot  ustida 

bajariladigan asosiy amallardan biri va axborot turli-tuman bo’lishi va uning ko’lamini (hajmini) 

oshirishning asosiy vositasidir. 

Axborot ustida quyidagi amallarni bajarish mumkin: 

Axborot  ustida  muayyan  amallar  bajarishga  oid  barcha  jarayonlar  informatsion  jarayonlar 

deyiladi. 

Axborotni  qayta  ishlash  vositalari  -  insoniyat  tomonidan  yaratilgan  turli  qurilmalar  va 

tizimlardir, birinchi navbatda axborotni qayta ishlovchi univenrsal mashina - kompyuterdir. 

Kompyuterlar  axborotni  ba’zi  algoritmlarni  bajarish  asosida  qayta  ishlaydilar.  Tirik 

organizmlar va o’simliklar axborotni o’z sezgi organlari va tizimlari orqali qayta ishlaydilar. 

•  yaratish; 

•  uzatish; 

•  qabul qilish; 

•  foydalanish; 

•  eslab qolish; 

•  o’zlashtirish; 

•  ko’chirish; 

•  rasmiylashtirish; 

•  tarqatish; 

•  almashtirish; 

•  kombinatsiyalash; 

•  qayta ishlash; 

•  bo’laklarga bo’lish; 

•  ixchamlashtirish; 

•  yig'ish; 

•  saqlash; 

•  izlash; 

•  o’lchash; 

•  buzish; 

•  va boshqalar 


Axborot xossalari 

Axborot quyidagi xossalarga ega: 

•  ishonchlilik; 

•  to’liqlilik; 

•  qimmatlilik; 

•  dolzarblilik; 

•  tushunarlilik; 

•  qulaylilik; 

•  qisqa va lo’ndalilik; 

va boshqalar. 

Ma’lumotlarni o’lchov birliklari. Axborotni o’lchash 

Said  Ahmadning  «Kelinlar  qo’zg'oloni»  asaridagi  axborot  miqdori  qancha  yoki 

pasportingizdagi fotosuratda qancha axborot miqdori mavjud degan savolga qanday javob olish 

mumkin?  Bunday  savollarga  javoblar  olish  uchun  axborotni  o’lchashda  ishlatiladigan  birliklar 

bilan tanishib chiqamiz. 

Axborotning eng kichik o’lchov birligi sifatida bir bit qabul qilingan ( bit — inglizcha 

binary, digit — ma’nosi ikkilik raqam). 



Axborot nazariyasida bit - ikki teng ehtimolli holatdan birini farqlash imkonini beruvchi 

axborot miqdoridir.. 

Hisoblash  texnikasida  bit  «0»  yoki  «1»  belgilaridan  birini  qabul  qiluvchi  va  saqlovchi 

xotiraning eng kichik bo’lagidir. 

Amaliyotda ko’pincha axborotning kattaroq o’lchov birligi  — bayt ishlatiladi. 1 bayt  8 

bitga  teng.  Kompyuter  klaviaturasidagi  barcha  256  belgini  kodlashtirish  uchun  8  bit  zarur 



(256=2

i12345

)

Axborot  texnologiyasi  -  bu  axborotni  bir  ko`rinishdan  ikkinchi,  sifat  jihatidan  yangi 

ko`rinishga  keltirish,  axborotni  yig`ish,  qayta  ishlash  va  uzatishning  usul  va  vositalari 

majmuasidan foydalanish jarayonidir. 

• 

Har qanday maxsulotning o’lchov birligi mavjud, masalan litr, metr, kilometr, kilogramm, 



volt, amper, kubometr va boshqalar.  

• 

Xuddi  shunga  o’xshash  axborotning  ham  o’lchovi  mavjud.  Ikkilik  sanoq  tizimida 



axborotning eng kichik birligi bit xisoblanadi, bir bit bu bitta “1” yoki bitta “0”.  

• 

Bunda signalning mavjudligi “1” bilan yoki yo’qligi “0” bilan ifodalanadi. Bitlarning butun 



deb qaraladigan tutash ketma-ketligi bayt deb ataladi. Bayt 8 bitga teng deb qabul qilingan.  

• 

Shuningdek katta hajmdagi ma’lumotlar sig’imini o’lchash uchun kilobayt (kb), megabayt 



(mb), gigabayt (gb), terrabayt (tb) va x.k.o’lchamlar mavjud: 

–  1 Kb =1024 bayt,  

–  1 Mb=1024 Kbayt, 

–  1 Gb =1024 Mbayt, 

–  1 Tb =1024 Gbayt.  

Axborotni kodlashtirish - ma’lum ob’ektlar haqidagi ma’lumotlarni belgilangan qoidaga  

ko’ra ixcham shaklda ifodalash. Kodlashtirish natijasida axborotni kompyuterda qulay ravishda 

qayta ishlash amalga oshiriladi. Axborot kodlashtirilganida uning muayyan bir qismi yoki bo’lagi 

yoki axborot to’liq holda shartli belgilardan iborat kodga almashtiriladi. 

Kodlashtirish tizimi - ob’ektlarni kodlar bilan belgilash qoidalari to’plamidir. 

•  Quyidagi axborot o’lchov birliklari ham keng qo’llaniladi: 

 


 

Маълумотларни ўлчов бирликлари

Ахборот ўлчов

бирлигининг номи

2 нинг даражалари

кўринишда

ифодаланиши

Байтлардаги ифодаланиши

Килобайт

2

10

1024 байт

Мегабайт

2

20

1024 килобайт

1048576 байт

Гигабайт

2

30

1024 мегабайт

1073741824 байт

Терабайт

2

40

1024 гигабайт

1099511627776 байт

Петабайт

2

50

1024 терабайт

1125899906842624 байт

Экзабайт

2

60

1024 петабайт

1152921504606846976 байт

Зеттабайт

2

70

1024 экзабайт

1180591620717411303424 байт

Йоттабайт

2

80

1024 зеттабайт

12089281614629174706176 байт

1

бит = 0 ёки 1 рақамидан бири



 

 

1.1-rasm.Ma’lumotlarni  o’lchov birliklari. 



Semantik  (ma`noli)  adekvatlik –  ob`ektning  uning  obraziga  (qiyofasiga)  muvofiqlik 

darajasini  aniqlaydi.  Semantik  nuqtai  nazar  axborotning  ma`noli  mazmunini  hisoblashni 

ko’zlaydi. Bunda axborot aks ettirgan ma`lumotlar tahlil qilinadi, ma`nolar bog’liqligi ko’riladi.. 

Masalan, axborotni kodlar orqali ifodalashni ko’rsatish mumkin. 



Sintaktik  adekvatlik –  axborotning  mazmuniga  tegmagan  holda,  uning  rasmiy-

strukturaviy  xarakteristikalarini  ifodalaydi.  Sintaktik  darajadagi  axborotni  ifodalash  usulida 

axborot elituvchi turi, uzatish va qayta ishlash tezligi, ifodalash kodining o’lchamlari, bu kodlarni 

o’zgartirish  aniqliligi  va  ishonchliligi  hisobga  olinadi.  Axborotning  mazmuniga  ahamiyat 

berilmaganligi sabali, bunday axborot ma`lumot deb ataladi. 

Pragmatik 

(foydalanuvchanlik) 

adekvatlik – 

axborot 


bilan 

foydalanuvchining 

munosabatlarini aks ettiradi, axborotni uning asosida amalga oshiriladigan boshqarish sistemasi 

maqsadiga muvofiqligini ifodalaydi. Axborotning pragmatik xususiyatlari faqat axborot (ob`ekt), 

foylanuvchi va boshqarish maqsadlarining umumiyligida namoyon bo’ladi. Adekvatlikning ushbu 

shakli axborotdan amaliy foylanish bilan bevosita bog’langan.   

Faqat dolzarb axborotgina ahamiyatga ega va u kutilgan natijaga erishish imkonini beradi. 

Biroq axborotni shoshilib, to’liq shakllanmagan holda yoki kechiktirilib uzatilishi undan unumli 

foydalanish imkonini bermaydi. 

Axborotning  qimmatliligi  uning  qanchalik  muhimligi  va  inson  faoliyatgda  qo’llanilib, 

ijobiy natija olishnishi bilan baholanadi. 

Agar qimmatli va dolzarb axborot tushunarsiz ifodalangan bo’lsa, u foyda keltirmasligi 

va qimmatlilik ahamiyatini yo’kotishi mumkin. 

Axborot uning iste’molchisiga tushunarli bo’lgan tarzda ifodalanishi kerak. 

Axborot  iste’molchi  tomonidan  qulay  tarzda  tushunilib,  mohiyati  anglanishi  va  undan 

oqilona  foydalanish  imkoniga  ega  bo’lishi  kerak.  Biroq  manbalarda,  o’quv  darsliklari  va 

qo’llanmalarda ba’zi axborotlar murakkab tarzda, tushunib yetish qiyinchilik tug'diradigan holda, 

ba’zilarida esa lo’nda va ravon tilda bayon etiladi. 



Biror  ob’ekt  haqidagi  axborot  qisqa  (ortiqcha  belgilarsiz,  lo’nda)  yoki  keng  (ortiqcha 

belgilar bilan, ko’p jumlali holda) bayon etilishi mumkin. Qisqa axborot kam xotira sig'imi talab 

qilib, undan foydalanish qulay. 

Umuman  axborotning  ikki  turini  alohida  ajratib  o’tish  mumkin:  uzluksiz  va  uzlukli 



(diskret) Uzluksiz axborot - fazo, vaqt; uzlukli axborot - ma’ruza, teledastur va hokazolar. 

Odatda  kod  harflar,  raqamlar  va  ba’zi  maxsus  belgilardan  iborat  alfavit  asosida  yaratiladi.  Har  bir  kod 

o’zining 

uzunligi 

va 


tarkibi 

bilan xarakterlanadi. Kodning uzunligi - koddagi 

1 Kilobayt (Kbayt) = 1024 bayt = 2

1

 bayt, 



1 Megabayt (Mbayt) = 1024 Kbayt = 2

20

 bayt, 



1 Gigabayt (Gbayt) = 1024 Mbayt = 2

30

 bayt. 



Keyingi  paytlarda  qayta  ishlanadigan  axborot  hajmi  ortib  borishi  munosabati  bilan 

axborotning katta o’lchov birliklari ham kiritildi::1 Terabayt (Tbayt) = 1024 Gbayt = 2

40

 bayt, 


1 Petabayt (Pbayt) = 1024 Tbayt = 2

50

 bayt, 



1 Eksabayt (Ebayt) = 1024 Pbayt = 2

60

 bayt, 



1 Zettabayt (Zbayt) = 1024 Ebayt = 2

70

 bayt. 



1 Yottabayt (Ybayt) = 1024 Zbayt = 2

80

 bayt, 



belgilar pozitsiyasi sonini bildirsa, uning tarkibi koddagi belgilarning ma’lum bir alomatga ko’ra 

joylashish tartibini belgilaydi. 



Ma’lumotlarni kodlash, kompyuterning ishlash prinsiplari. 

Obyekt  uchun  uning  kodli  belgisini  berib  almashtirish  jarayoni  kodlashtirish  deyiladi. 

Kodlashtirish tizimida ikki metodan foydalaniladi: 

•  tasnifli kodlashtirish tizimi; 

•  qayd qiluvchi kodlashtirish tizimi. 

Tasnifli  kodlashtirish  tizimida  ob’ektlar  avvaldan  sinflarga  yoki  iyerarxik  (daraxtsimon) 

ob’ektlar tizimiga ajratilib belgilab chiqiladi. 



Misol:  Oliy  ta’lim  tizimida  ta’lim  darajalari,  bilim  sohasi,  yo’nalishlar  va  mutaxassislik 

ma’lumotlari quyidagi ob’ektlarga ajratilib kodlashtiriladi. 

X X X X X X X 

Ta’lim dasturi 

darajasi kodi 

mutaxassislik kodi; 

- yo’nalish kodi; 

- ta’lim soHasi kodi; 

- bilim soHasi kodi; 

Ta

,



limning  xalqaro  standart  tasniflash  tizimiga  muvofiq  bakalavriat  yo’nalishi  5  raqami 

bilan  belgilanadi.  Magistratura  yo’nalishi  esa  5  va  A  belgilari  bilan  belgilanadi.  Masalan: 

bakalavlar quyidagicha kodlashtiriladilar - 5140100, 5211300, 5520400 va 5340800; magistrlar 

5A140101, 5A211301, 5A520403 va 5A340800. 

                                                           

Odatda  kod  harflar,  raqamlar  va  ba’zi  maxsus  belgilardan  iborat  alfavit  asosida  yaratiladi.  Har  bir  kod 

o’zining 

uzunligi 

va 


tarkibi 

bilan xarakterlanadi. Kodning uzunligi - koddagi 



«Biznes  va  boshqaruv»  yo’nalishi  uchun  standartda  belgilangan  umumiy  kod  -  340  000, 

Bakalavriatning «Soliqlar va soliqqa tortish» yo’nalishi kodi - 5340800, magistraturaning «Davlat 

soliqlari va yig'imlari» mutaxassisligi kodi - 5A340802 

Qayd qiluvchi kodlashtirish tizimida ob’ektlar avvaldan sinflarga ajratilmaydilar. 

Masalan:  Fakultetning  barcha  talabalari  o’quv  guruhlariga  ajratilib,  ularga  tartib  nomeri 

beriladi. Har bir guruh ichida Har bir talaba alfavit tartibi bo’yicha o’z qayd nomeri beriladi. 



1.  Sanoq sistemalari 

Sanoq sistemasi berilgan maxsus belgilar (raqamlar) yordamida sonlarni yozish usulidir. 

 

Insoniyat faoliyatida pozitsion va nopozitsion sistemalaridan foydalaniladi. 



Nopozitsion sanoq sistemalarida sondagi raqamning hissasi (ya’ni, uning sonni ifodalash 

uchun ahamiyati) uning pozitsiyasiga bog'liq emas. Masalan, rim sanoq sistemasida XXXII (o’ttiz 

ikki) sonida X raqamining ixtiyoriy pozitsiyadagi hissasi o’nga teng. 

Pozitsion  sanoq  sistemasida  sondagi  har  bir  raqam  hissasi  o’zining  pozitsiyasi,  ya’ni 

o’rni  bilan  bog'liq.  Masalan,  757,7  sonida  birinchi  7  raqami  yuzliklar  soni,  ikkinchi  7  raqami 

birliklar soni va uchinchi 7 raqami 1 ning o’ndan bir hissalari sonini anglatadi. 

757,7 sonining o’zini esa quyidagi hisoblanadigan ifoda orqali belgilash mumkin: 700 + 

50 + 7 + 0,7 = 7*10

2

 + 5‘Sh



1

 + 7*10° + 7*10

-1

 = 757,7. 



Ixtiyoriy pozitsion sanoq sistemasi o’zining asosi xarakterlanadi. 

Pozitsion  sanoq  sistemasining  asosi  ushbu  sistemada  sonlarni  ifodalash  uchun 

ishlatiladigan raqamlar va belgilar sonidir. 

Sanoq sistemasi asosi sifatida ixtiyoriy natural sonni - ikki, uch, to’rt, o’n va hokazo sonni 

ishlatish mumkin. Demak, ikkilik, uchlik, to’rtlik va ko’plab sondagi saplab sondagi sanoq 

sistemalaridan foydalanish mumkin. Har bir q asosli sanoq sistemasida sonlarni qisqacha 

quyidagicha ifodalash mumkin: 

Hayotda 

o’nlik 


sanoq 

sistemasi keng foydalaniladi. Undan tashqari ikkilik sanoq sistemasi, shuningdek sakkizlik, o’n 

oltilik sanoq sistemalaridan ham foydalaniladi: 

❖ 

ikkilik sanoq sistemasida 0 va 1 raqamlari; 



❖ 

sakkizlik sanoq sistemasida 0, 1, ..., 7 raqamlari; 

❖ 

o’n oltilik sanoq sistemasida 0, 1, ..., 9 raqamlari bilan birga inglizcha A, B, C, D, E, F 



harflari ishlatiladi. 

Sakkizlik va o’n oltilik sanoq sistemasidagi sonlarni ikkilik sanoq sistemasiga o’tkazish 

juda oson: sondagi har bir raqamni unga ekvivalent bo’lgan ikkilik triada yoki tetrada bilan 

almashtirish kifoya Masalan, 



537, 1

8

 = 101 011 111,001

2

 ; 1A3, F

16

 = 1 1010 0011, 1111

2

 

a

n-1 



q

 

bunda



 

ai 

razryadlari.

 

n-2 


—1 



—^m 

+ a


n—

2 q +... + ai q + a

0

 q + a



i q +... + a

—m

 q ,


 

- sanoq sistemasining raqamlarin va m - mos ravishda butun va kasr qismi

 


Ikkilik  sanoq  sistemasidagi  sonni  sakkizlik yoki  o’n  oltilik  sanoq  sistemasiga  o’tkazish 

uchun  sonni  butun  qismi  o’ng  tomonidan,  kasr  qismining  chap  tomonidan  boshlab  triadalarga 

(sakkilik) yoki tetradalarga (o’n oltilik) ajratib olinib, mos ekvivalent raqam bilan almashtiriladi. 

Masalan: 



10101001,10111 = 10 101 001, 101 110 =251,56 

M

M

M

*

 

2

 



5

 

1



5

  6


 

10101001,10111 = 1010 1001, 1011 1000 = A9,B8 

M

 

*

  I

 

G

16

 

                                                                A                         9          v      a 

Misol:  O’nlik  sanoq  sistemasidagi  0,35  sonini  ikkilik,  sakkizlik  va  o’n  oltilik  sanoq 

sistemasiga o’tkazing: 



1.  Axborotni kompyuter xotirasida tasvirlash 

Sonlar kompyuter xotirasida qanday ko’rinishda tasvirlanadi? 

Butun sonlar ishorali yoki ishorasiz saqlanishlari mumkin. 

Ishorasiz butun sonlar xotiradan bir yoki ikki bayt joyni egallaydilar. Bir baytli formatda 

00000000

2

 dan 11111111



2

 gacha, ikki baytli formatda esa 

00000000 00000000

2

 dan 11111111 11111111



2

 gacha bo’lgan diapazon oralig'idagi 

ikkilik sanoq sistemasidagi sonlar saqlanadilar. 

Ishorasiz (musbat) butun sonlar qiymatlarining diapazoni 

Misollar: 

a) 72


10

 = 1001000

2

 sonining bir baytli formatda tasvirlanishi: 



Razryadlar 

tartibi 


Sonning bitlari 

b) shu sonning o’zi 2 baytli formatda quyidagicha tasvirlanadi: 



 

 

Razryadlar tartibi Sonning bitlari 

c) 65535 soni 2 baytli formatda tasvirlanishi: 

Ishorali  butun sonlar  odatda xotiradan bir, ikki yoki  to’rt  bayt  egallaydilar, bunda eng 

chap (so’nggi) razryad ishora uchun ajratiladi. «:plyus» ishorasi nol bilan, «minus» ishorasi 1 bilan 

belgilanadi. 

Ishorali butun sonlar qiymatlarining diapazoni 

1.1-jadval  


Sonning 

baytlardagi 

formati 

Diapazon 

Tartib 

bilan 


yozilishi 

Oddiy ko’rinishda yozilishi 

-2

7



 ... 2

7

-1 



-128 ... 127 

-2



15

 ... 2


15

-1 


-32768 ... 32767 

-2



31

 ... 2


31

-1 


-2147483648 ... 2147483647 

Ishorali butun sonlarni bir baytli formatda tasvirlanishini ko’rib chiqaylik. Bunda ishora 

uchun 1 razryad ajratiladi, son uchun 7 ta razryad ajratiladi. 

Kompyuter  texnikasida  ishorali  sonlarni  uchta  ko’rinishda  tasvirlash  (kodlashtirish) 

mumkin: to’g'ri kod, teskari kod va to’ldiruvchi kod. 

Oxirgi  ikki  shakl  keng  qo’llaniladi,  chunki  kompyuterning  arifmetik-logik  qurilmasida  turli 

amallarni qo’shish amali orqali bajarilishini osonlashtiradi. 

Musbat sonlar to’g'ri, teskari va to’lodiruvchi kodlarda bir xil - ikkilik sanoq sistemasida 

son qanday tasvirlansa, shunday holda har bir ikkilik raqam mos razryadlarda tasvirlanadi. 

Masalan: 

Manfiy sonlar to’g'ri, teskari va to’ldiruvchi kodlarda turlicha tasvirlanadilar. 

1.  To’g'ri  kod.  Ishora  razryadiga  1  raqami  joylashtiriladi,  sonning  ikkilik  raqamlari  uchun 

ajratilgan  razryadlari  mos  ravishda  o’sha  sonning  ikkilik  sanoq  sistemasidagi  raqamalari 

joylashtiriladi. Masalan: 

2. Teskari kod. Sonning ikkilik sanoq sistemasidagi har bir raqami mos ravishda teskari raqamga 

almashtiriladi, ya’ni 1 - 0 ga, 0 esa 1 ga. Masalan: 

-1 con: 

Сов модулининг коди: 



0 0000001 

Coniir тескaри коди 

1111110 

1

  1  1  1  1  1 

 

■ 127 сонк: 

Сон нодулининг 

КОДИ



0 1111111 



Соннинг 

тескнрн 

коди 

:

 

QQQOOO

3. 


To’ldiruvchi kod. Teskari kodning kichik (o’ng tomonda joylashgan) razryadiga 1 ni qo’shish yo’li 

bilan hosil qilinadi. Masalan:

 

 


Kompyuterlarda arifmetik amallar qo’shish amali orqali bajariladi. Masalan, ayirish 

amalini bajarish uchun kamayuvchiga ayiriluvchining teskari yoki to’ldiruvchi kodi qo’shiladi

Arifmetik-logik qurilmada shunday qilib, ayirish amali qo’shish amali orqali bajariladi. 

Kompyuter  texnikasida  haqiqiy  sonlar  deb  butun  va  kasr  qismlaridan  iborat  sonlarga 

aytiladi. 

Ularni yozishda vergul o’rniga nuqta yoziladi. Masalan 5 - butun son, 5.1 va 5.0 — haqiqiy 

sonlardir. 

Katta diapazon oralig'idagi sonlarni (ya’ni juda ham katta yoki juda ham kichik sonlarni) 

yozishda  eksponensial  formatdan  foydalaniladi.  Masalan,  1.25  o’nli  sonni  ushbu  formatda 

quyidagi tasvirlash mumkin: 

1.25*10

0

 = 0.125P0



1

 = 0.0125*10

2

 = ... , 



yoki: 

12.5*10


-1

 = 125.0*10

-2

 = 1250.0*10



-3

 = ... . 

q  asosli  sanoq  sistemasidagi  ixtiyoriy  N  sonini  N  =  M  *  q  ko’rinishda yozish  mumkin, 

bunda  M  sonning  mantissasi,  p  —  tartibi  deyiladi.  Sonlarni  bunday  tasvirlash  usuli  suzuvchi 



vergul ko’rinishida tasvirlash yoki eksponensial format ko’rinishida tasvirlash deyiladi.. 

Agar «suzuvchi» vergul mantissadagi ahamiyatli raqam oldida qo’yilgan bo’lsa, mantissaga 

ajratilgan  aniq  sondagi  razryadlar  uchun  sonning  mashinada  saqlanadigan  sonning  aniqligi 

ta’minlanadi. Ya’ni, verguldan keyin mantissaning birinchi raqami 0 bo’lmasligi kerak. Bundan 

shunday xulosani keltirib chiqarish mumkinki, mantissa to’gri kasr bo’lishi kerak. 

Bunday  ko’rinishda  kompyuter  xotirasida  saqlanadigan  sonlar  normallashtirilgan 

haqiqiy son deyiladi. 

Normallashtirilgan haqiqiy sonlarni tasvirlashga doir misollar: 

O’nlik sanoq sistemasi 

Ikkilik sanoq sistemasi 

753.15 = 0.75315*10

3



-101.01 = -0.10101*2

11

 (tartibi 112 = 3



Sh

Bunda 0.75315 -mantissa, 3-tartib. 



-0.000034 = -0.34*10

-4



-0.000011 = 0.11*2

-100


 (tartibi -1002 = -410) 

Haqiqiy sonlar kompyuter xotirasida turlicha tasvirlanishi mumkin. Bunda foydalanuvchi uchun 

bir 

3



To’ldiruvchi kod. Teskari kodning kichik (o’ng tomonda joylashgan) razryadiga 1 ni qo’shish yo’li 

bilan hosil qilinadi. Masalan:

 

 


Haqiqiy sonning formati 

Baytlardagi 

o’lchami 

Qiymatlarining 

diapazoni 

O’nli kasr aHamiyatga 

ega bo’lgan raqamlari 

soni 


Oddiy 

10



-45

 .  10


38

 

7 yoki 8 



Haqiqiy 

10



-39

 .  10


38

 

11 yoki 12 



Ikkilangan 

10



-324

 .  10


308

 

15 yoki 16 



Kengaytirilgan 

10 


10

-4932


 .  10

4932


 

19 yoki 20 



Misol:  -193(io)  =  -11000001(

2

)  sonini  tarkibiy  ko’rinishda  shaxsiy  kompyuter  xotirasida 



razryadlar bo’yicha quyidagicha tasvirlanishi mumkin: 

Muqarrar vergulli formatda ishorasi bilan oddiy ko’rinishda: 

1.3-jadval  

 

 



Sonning 

Tartibi 


Mantissasi 

 

R



az

rya


nom


er

N



 

 

31 



30  29  28  27  26  25  24  23  22  21  20 

19 18 


17  16  15 

 



0  

 

Son 



0  0 



1  0  0 



1  0 

0  0 



0   



0  


ASCII kodlari 

ASCII  (American  Standard  Code  for  Information  Interchange  -  axborotni  almashish  uchun 

ishlatiladigan Amerika stantart kodlari) belgili ma’lumotlarni tasvirlash uchun ishlatiladi. Ushbu 

standartga ko’ra asosiy va kengaytirilgan qismlardagi belgilar uchun mos kodlar berilgan. 

 

Zamonaviy axborot texnologiyalari ta’lim tizimida 

Bundan 3500 yil oldin Konfutsiy “eshitganimni yodimdan chiqaraman, ko‘rganimni eslab 

qolaman, mustaqil bajarsam tushunib yetaman”, degan ekan. Ta’limda informatsion 

hamda pedagogik texnologiyalarni qo‘llaganda o‘quvchi yoki talaba eshitish, ko‘rish, 

ko‘rganlari asosida mustaqil fikrlash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ta’lim jarayonida 

zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalangan holda darslarni tashkillashtirish 

uchun ma’lum bir shart-sharoitlar mavjud. 

Birinchidan, axborot resurslari bo‘lishi kerak. 

Bularga: 

 

Shaxsiy kompyuter; 



 

Proektor; 



 

Multimedia vositalari; 



 

Ushbu jadvaldan ko’rinib turibdiki, suzuvchi vergulli shaklda sonlarni tasvirlash katta 

diapazon oralig'ida sonlarni yuqori aniqlikda yozish imkonini yaratadi. 


 

Skaner (murakkab sxemalar va chizmalarni, negativ plyonkadagi tasvirlarni 



kompyutyerga o‘tkazish uchun); 

 



Raqamli fotoapparat; 

 



Videokamera (video konferensiyalar o‘tkazish va yana boshqa maqsadlar 

uchun); 


 

Printer, nusxa ko‘chiruvchi qurilma (tarqatma materiallarni qog‘ozga tushirish va 



ko‘paytirish va yana boshqa maqsadlar uchun) va boshqa resurslar kiradi. 

Ikkinchidan, maxsus dasturiy ta’minotlar mavjud. Ta’lim tizimida 

multimediya elektr

on o‘quv adabiyotlar, ma’ruzalar, virtual laboratoriya ishlari, har xil 

animatsion va yana boshqa ishlarni yaratishda kerak bo‘ladigan maxsus dasturlar 

hisoblanadi. 

Bu dasturlar juda ko‘p bo‘lib, misol uchun: animatsion roliklar yaratish uchun 

Macromedia F

lash MX dasturidan foydalaniladi. Multimediali taqdimot ma’ruzalarini 

yaratishda hammamizga ma’lum bo‘lgan Power Point va Macromedia Authorware 

dasturidan foydalaniladi. Elektron o‘quv adabiyotlarini yaratish davomida keng 

foydalaniladigan tahrir qiluvchi 

dasturlar ham mavjud bo‘lib, ulardan misol uchun. Adobe 

Photoshop dasturi orqali rasmlarni tahrir qilish, sifatini oshirish uchun foydalaniladi. 



AKT dasturlariga kirish 

AKT ni rivojlantirish uchun ishlatiladigan turli dasturiy ta’minotlar mavjud. Bular: 



Ms Word 

Ushbu dastur mantlarni qayta ishlash dasturiy ta’minotidir. Unda o‘qituvchilar tasvirlar va 

matnlar joylashtirilgan hujjatlar yaratishlari mumkin. 

Ms Excel 

Bu yirik formatli jadval bo‘lib, undan ma’lumotlarni jadval ko‘rinishida taqdim etishda 

foydalanish mumkin. 

Ms PowerPoint 

Microsoft Power Point dasturi yordamida yuqori darajali taqdimot ishlab chiqish va 

slaydlarni namoyish qilish mumkin. 

Photoshop 

Adobe Photoshop yoki oddiygina Photoshop, grafiklarni tahrir qiluvchi dasturdir (xuddi 

DPP taqsimlangan parallel qayta ishlash, tahririy-nashriy dasturidek). Photoshop 

dasturida yuqori darajali tasvirlar yaratish imkoniyatlari mavjud. 



Flash 

Flash dasturi multimedia dasturlarini yaratishda keng qo‘llaniladigan usuldir. Odatda, 

Flash animatsiyalar, reklamalar va veb sahifaning turli qismlarini hamda videoni veb 

sahifaga joylashtirish va Internet dasturlarini rivojlantirishda qo‘llaniladi. 



Movie Maker & Media Player 

Qulay kameralar yordamida tabiat hodisalari, jumladan, atrof-muhitning ifloslanishi va 

boshqa

lar rasmga olinadi, so‘ngra Movie Maker da tahrir qilinadi. Media Player 



yordamida esa filmni namoyish qilsa bo‘ladi. YUqorida keltirilgan Internet resursning bir 

qismi axborot va tasvirlarni yig‘ishda ishlatilishi mumkin. 



 

Download 1.3 Mb.

Do'stlaringiz bilan baham:




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling