1-Tema: Sotsial filasofiyanin’ mazmun-ma’nisi ha’m waziypalari. Joba


Download 189.83 Kb.
bet1/7
Sana19.03.2020
Hajmi189.83 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7

1-Tema: Sotsial filasofiyanin’ mazmun-ma’nisi ha’m waziypalari.
Joba:


  1. Filasofiya ha’m Sotsial filasofiya, olar ortasindag’i uliwmaliq ha’m baylanisliliq.

  2. Sotsial filasofiyanin’ bahs temasi, maqset ha’m waziypalari.

  3. Sotsial filasofiyanin’ ja’miyettegi orni ha’m tiykarg’i funksiyalari.

  4. Sotsial filasofiyanin’ Sotsial- gumanitar pa’nler ortasindag’i orni.

Sotsial filasofiya filasofiyanin’ quram bo’limi bolip insane ha’m ja’miyet haqqindag’I bilimler sistemasi spatinda antic da’wirlerden baslap a’steke aqirin qaliplese basladi. Aytip o’tiw kerek, insannin’ ba’rshe bilimleri da’slep filasofiya shen’berinde qa’liplese baslag’an. Keyinshelik onin’ quraminan basqa pa’nler, ta’biyiy ha’m gumanitar pa’nler ajralip shiqti.

Filasofiyadan basqa pa’nlerdin’ ajralip shig’iwi onin’ ahmiyetin pa’seytpegen, ba’lki du’nyani ja’nede teren’, ja’nede aniq u’yreniw imkanin berdi.

A’lem haqqindag’I bilimlerdin’ rawajlanip bariwi, filasofiya shen’berindegi bilimlerden ayriqsha pa’nlerdin’ ajralip shig’iwi ha’m rawajlaniwina alip keldi.

Da’slep filasofiya quraminan ta’biyiy ha’m Sotsial pa’nler ajralip shiqqan.

Bul ha’diyse uzaq dawam etip, da’slep filasofiyadan matematika, geometriya, astranomiya, keyinshelik geologiya, geodeziya meditsina, mexanika, fizika, ximiya, biologiya kibi pa’nler ajralip shiqqan. Keyinshelik filasofiya quraminan gumanitar ha’m Sotsial pa’nler ( XVIII-XIX) ajralip shig’iw ha’diysesi ju’z Bergen. Aqibetinde Sotsialogiya, etika, estetika, logika, siyasattaniwshiliq kibi pa’nler g’arezsiz ra’wishte rawajlana baslag’an.

Filasofiyaliq bilimlerdin’ rawajlaniwi ja’miyet, onin’ materiyalliq ha’m manawiy turmisi, Sotsial mu’nasebetler, siyasiy, huqiqiy, adep mashqalalarinin’ hal qiliniwi ja’miyet ha’m insane haqqinda ko’plep shig’armalardin’ jaratiliwina sebepshi boldi. Bularg’a Platonnin’ “ Ma’mleket “, “ Nizamlar” , Aristoteldin’ “ Siyasat “, Farabiydin’ “ Fazil qala xalqi”, “ Siyasat ilimi “, Abu Rayxan Beruniydin’ “ A’yyemgi xaliqlardan qalg’an estelikler “, Mirza Ulug’bektin’ “ To’rt ulis ta’riyxi”, Al- marg’inaniydin’ “ Al-Hidoya”, Tomas Gobbstin’ “ Grajdanliq” haqqindag’I, Gegeldin’ “ Ta’riyx filasofiyasi “, “ Huqiq filasofiyasi” kibi shig’armalar, maqalalardi keltiriw mu’mkin.

Filasofiya ha’m Sotsial filasofiya o’z ara u’zliksiz baylanisli. Sotsial filasofiya ja’miyet haqqindag’I filasofiyaliq bilimler sistemasi spatinda filasofiya pa’ninin’ bir bo’limi esaplanadi. Eger filasofiya a’lem ha’m insan mu’nasebetleri mashqalasi menen shug’illansa, Sotsial filasofiya ja’miyet ha’m insan mu’nasebetlerin izertlew menen shug’illanadi.Eger filasofiya a’lem ha’m insan , insannin’ du’nyag’a mu’nasebeti, du’nyanin’ mazmuni,nizamliqlari haqqindag’I pa’n bolsa, Sotsial filasofiya du’nyanin’ quram bo’limi bolg’an ja’miyet haqqindag’I filasofiyaliq bilimler sistemasi esaplanadi. Sotsial filasofiyani filasofiyaliq ta’liymattin’ o’zine ta’n ko’rinisi spatinda dodalaw lazim. Ol filasofiya quramindag’I ontologiya, gnosealogiya, metodologiya, antropologiya ta’limatlari menen tikkeley baylanisli bolip, ol sol ta’liymatlardin’ ja’miyetke izshil en jaydiriliwinin’ na’tiyjesi ha’m o’nimi spatinda arnawli u’yreniledi.

Sotsial filasofiya bolmis filasofiyasi, antalogiya ta’liymati menen tikkeley baylanisli bolg’an halda qa’liplesedi. Filasofiya bolmisti bir pu’tin a’lem spatinda alip u’yrenedi. Soysiyal filasofiya bolmistin’ o’zine ta’n ko’rinisi, Sotsial bolmis, onin’ mazmuni, nizamliqlarin ko’rsetedi.

Sotsial filasofiya gnosealogiya ilimi menen tikkeley baylanisli. Filasofiya a’lemdi biliwge tiyisli mashqalalardi izertlew menen shug’illansa, Sotsial filasofiya insan o’z sanasi menen ja’miyetti biliwge qadirme? Degen sorawg’a juwap izleydi. Filasofiya obiyektiv du’nyanin’ insan sanasinda ko’riniw ma’selelerin, a’lemdi biliw mashqalalari menen shug’illansa, Sotsial filasofiya Sotsial turmistin’ insane sanasinda ko’riniw mashqalalari menen shug’illanadi ha’m Insan sanasi ja’miyetke qanday mu’nasebette? Degen sorawg’a juwap izleydi.

Filasofiyada a’lemdi biliw jollari, usillari islep shig’ilg’an ha’m bul metodologiya ( usillar haqqinda ta’liymat) ta o’z ipadasin tabadi. Sotsial filasofiya insane ha’m ja’miyetti u’yreniw metodologiyasi haqqinda baqs ju’ritedi.

Ko’rinip turg’aninday, filasofiya ha’m Sotsial filasofiya u’zliksiz birlikte ha’m dialektik baylanista.Bul baylanisliliqta filasofiya pa’ni uliwmaliqti ipadalaydi, Sotsial filasofiya bolsa sol uliwmaliq shen’berindegi ayrimliq esaplanadi.

Sotsial filasofiya insane, jamiyet, Sotsial rawajlaniw ha’m Sotsial biliwdin’ mazmuni. Nizamliqlari ha’mde prinsipleri haqqindag’I pa’ndur. Sotsial filasofiya pa’n, ilimiy bilimler rawajlaniwinda a’mel qilatug’in differentsiya ha’diysesinin’ na’tiyjesi esaplanadi. Ilimiy bilimler rawajlaniwinda differentsiya 2 tu’rli ta’rizde keshken.

Da’slepki da’wirlerde adamlardin’ bilimleri filasofiya pa’ni shen’berinde ja’mlengen keyinshelik onin’ tiykarinda basqa ta’biyiy ha’m Sotsial pa’nler ju’zege kelgen.

Ekinshi jo’nelis – belgili pa’n shen’berinde bilimlerdin’ teren’lesiwi aqibetinde onin’ tarmaqlari qa’liplesken, jan’a bilimlerdi o’zinde ja’mlestirgen jan’a tarawlar ju’zege keldi.

Filasofiyaliq bilimlerdin’ rawajlanip, teren’lesip bariwi aqibetinde psixalogiya, formal logika, etika, estetika kibi pa’nler ajralip shiqqan. Ha’zirgi waqitta filasofiyanin’ insan ha’m ja’miyetke tikkeley baylanisli mashqalalari shen’berinde erisilgen ilimiy bilimler Sotsial filasofiyanin’ qa’liplesiwine sebepshi boldi.

Sotsial filasofiya pa’ninin’ u’yreniw obiyekti- ja’miyet. Sotsial filasofiya insaniyat ja’miyetinin’ kelip shig’iwi, mazmuni, qurami haqqinda bahs ju’ritedi.Sotsial filasofiya ja’miyet haqqindag’I en’ uliwma bilimler, tu’sinikler jiynag’i boliwi menen bir qatarda, Sotsial rawajlaniw jolinda kelip shig’atug’in mashqalalardi aqilg’a say hal qiliw, ja’miyet keleshegin aldinnan ko’riw imkanin beredi. Sotsial filasofiya ja’miyetke birdey, bir pu’tin sistema spatinda qarar eken, ja’miyettin’ ayrim tarawlarin izertlewshi pa’n spatinda pa’n wakilleri itibarin ja’miyettin’ normal islewi ushin onin’ ha’r bir bo’limi ha’m unsure haqqinda qanday ro’l oynawina qaratiladi.

Sotsial filasofiya na’zerinen alip qarag’anda ja’miyet o’zin-o’zi sho’lkemlestiriwshi ha’m basqariwshi sistema bolip, ol o’z ishki nizamlari menen ha’reketlenedi, rawajlanadi ha’m quramalasadi. Insan ha’m onin’ sho’lkemleri 9 ma’mleket, siyasiy partiyalar, Sotsial ha’reketler h.t.b ) nizamlar shen’berinde iskerlik jo’nelisleri belgilese, rawajlaniw tezlesedi: kerisinshe bolsa, ja’miyet kriziske ushraydi. Ja’miyetti ha’reketke keltiriwshi ku’shler ha’m sol tiykarinda iskerlik belgileytug’in kishi subatomic – insandur. Adamnin’ kelip shig’iwi ha’m ja’miyettin’ qaliplesiwi insane ha’m ja’miyettin’ o’z-ara baylanislilig’I Sotsial filasofiya izertlewshi en’ ahmiyetli mashqaladur. Sotsial filasofiya ja’miyet ha’m insandi u’zliksiz u’yrenip, rawajlanip bariwshi sistema spatinda u’yrenedi ha’m Sotsial rawajlaniwdin’ mazmun-ma’nisi, forma ha’m ko’rinisleri, Sotsial rawajlaniw nizamlari haqqinda bahs ju’ritedi.

Sotsial filasofiya shen’berindegi en’ ahmiyetli mashqala- ja’miyetti biliw mashqalasidur.Sotsial filasofiya ja’miyette keshetug’in Sotsial waqiya ha’m ha’diyselerdi ilimiy biliwdin’ metodologik tiykarlarin islep shig’adi.

Solay etip, Sotsial filasofiyanin’ mashqalalari degende ja’miyet, insan, Sotsial rawajlaniw ha’m Sotsial biliw mashqalalari na’zerde tutiladi.

Sotsial filasofiya ja’miyetti o’z-o’zinen du’ziliwshi, u’zliksiz rawajlanip bariwshi Sotsial organism spatinda qaraydi, yag’niy ja’miyet ha’m insandi dinamikada- rawajlaniwda alip u’yrenedi.Ha’r bir pa’n a’lemnin’ qandayda bir ko’rinisine tiyisli nizamliqlardi ashiwdi o’z aldina maqset qilip qoyadi.Sotsial filasofiya ja’miyet turmisi ha’m rawajlaniwi Sotsial nizamlarin aship beredi.

Ha’r bir pa’nnin’ mazmuni onin’ tayanish tu’sinikleri, terminlerde ipadalang’anday, Sotsial filasofiyanin’ o’z tu’sinikleri- kategoriyalari bar.

Sotsial filasofiyanin’ tayanish tu’sinikleri degende < ja’miyet>, < Sotsial barliq>, < Sotsial sana>, < Sotsial mu’na’sebet>, < Sotsial islep shig’ariw>, , , < manawiyat>, , , < subiyektiv faktorlar>, , < shan’araq>, < ekanomikaliq turmis>, < Sotsial siyasiy turmis> kibiler na’zerde tutiladi.

Sotsial filasofiya ja’miyet turmisinda ahmiyetli orin tutadi. Bul na’rse onin’ funktsiyalarinda belgili boladi.



  1. Sotsial filasofiyanin’ du’nyag’a ko’z qaras funksiyasi. Sotsial filasofiya filasofiya siyaqli insane du’nyaqarasin qa’liplestiredi. A’lbette insane du’nyaqarasin qa’liplestiriwde ba’rshe bilim tarawlari qatnasadi. Biraq Sotsial filasofiya ja’miyet ha’m insane haqqindag’I uliwma ta’liymat spatinda insanda ja’miyet haqqindag’I, insannin’ ja’miyettegi orni haqqindag’I bilimlerdi qaliplesiwine ja’rdem berdei, ja’miyette ju’z beretug’in tu’rli Sotsial ha’diyselerge o’z sanali mu’na’sebetin qaliplesiwine jardem beredi.

  2. Sotsial filasofiyanin’ metodologik funksiyasi. Sotsial filasofiya ja’miyet sistemasi ha’m rawajlaniwindag’I uliwmaliqti sheshiw, Sotsial turmis tarawlarinin’ ornin ko’rsetip beriw, insane barlig’I ha’m mazmunin jaritiw, insaniyat ta’riyxinin’ mazmunin tu’sindirip beriw menen basqa jeke Sotsial pa’nler ushin o’zine ta’n metodologik tiykar bolip xizmet qiladi.Sotsial filasofiyanin’ metodologik funksiyasi degende, Sotsial filasofiyanin’ ja’miyetti tuwri an’law, ja’miyet ha’m insandi biliwdin’ 2 tiykarg’I metodi qaliplesken.Bular dialektika ha’m metafizika tu’rlishe jandasadi.

- eger dialektika Sotsial turmis tarawlarin u’yreniwde, olar ortasindag’I en’ uliwma universal baylanislarg’a itibar beredi, metofizika baylanisliliqti tek tosinanliq spatinda u’yrenedi.

- eger dialektika Sotsial turmis ha’m insandi u’yreniwde rawajlaniw prinsipinen kelip shiqsa, metafizika rawajlaniwdi itibardan shette qaldiradi, ha’mde oni tek mug’darliq o’zgerisler spatinda talqilaydi.

- eger dialektika a’lemdi ba’rshe ko’rinisleri kibi ja’miyet ha’m insane alemnin’ mazmunina ha’m tosiqlarina amel qiladi, qarama qarsiliqlar birligi ha’m maslig’I ja’miyet ha’m insane barlig’inda belgili boladi, metafizika qarama- qarsiliqlar Sotsial ha’diyselerge mas emes, degen qag’iydag’a tiykarlanadi.

3. Sotsial filasofiyanin’ insanparwarliq funksiyasi. Ol kamil insandi qaliplestiriwge xizmet qiladi. En’ ayyemgi da’wirlerden filasofiyani insane onin’ mazmuni, qadir-qimbati ma’seleleri qiziqtirip kelgen. Negizinde filasofiya insane turmisinin’ ma’nisin oylawdan ibarat. Sotsial filasofiya < Insan ha’m a’lem> mashqalasin hal qiliwg’a ja’rdem beredi.

I.Kant o’zinin’ < Sap aqil tanqiydi> shig’armasinda filasofiyaliq bilimler mazmuni 3 sorawda o’z ko’rinisin tapqan, dep esaplaydi. Bular:

- Men neni bile alaman?

- Men ne qiliwim kerek?

- Nege u’mit qilsam, iseniwim kerek? Insaniyat barliq da’wirlerde olarg’a juwap tabiwg’a umtilg’an.

4. Sotsial filasofiyanin’ boljaw funksiyasi. Sotsial filasofiya Sotsial ha’diyselerdi ilimiy basqariwda ahmiyet an’latadi. Bul jolda Sotsial rawajlaniw nizamlarinan kelip shig’ip, Sotsial ha’diyseler tendentsiyasi ha’m keleshegin, ilimiy boljaw imkanin beredi.

5. Sotsial filasofiyanin’ insanparwarliq funktsiyasi. Onin’ gumanistlik funksiyasi insandi ta’rbiyalawg’a, onda joqari insaniyliq, a’deplilik paziyletlerdi janlantiriwg’a jo’neltirilgen. Insandi qaliplestiriw ha’m rawajlandiriw onda filasofiyaliq pikirlew ma’deniyatin payda etiwdide na’zerde tutadi.

Sotsial filasofiya uliwma filasofiyaliq bilimler menen birgelikte ba’rshe Sotsial-gumanitar pa’nlerdin’ metodologik tiykari esaplanadi.

Sotsial filasofiya Sotsialogiya, ta’riyx, antropologiya, psixalogiya, etnografiya, ekanom teoriya kibi pa’nler menen birlik ha’m baylanisliliqta boladi.

Sotsial filasofiya Sotsialogiya menen baylanisli. Sotsial filasofiya ja’miyettin’ en’ uliwmaliq mashqalalari u’stinde bahs ju’rgizse, Sotsialogiya konkret ja’miyettin’ konkret mashqalalarin izertlewdi na’zerde tutadi.Sotsial filasofiya ta’riyxti an’lawda metodologiyaliq tiykar esaplanadi.
Qadag’alaw ushin sorawlar.


  1. Sotsial filasofiya predmetine ta’rip berin’.

  2. Sotsial filasofiyanin’ filasofiya menen baylanisi.

  3. Sotsial filasofiyanin’ funksiyalari u’stinde toqtalip o’tin’.

  4. Sotsial filasofiyanin’ du’nyag’a ko’z qaras funksiyalarin tu’sindirip berin’.



2-Tema. Sotsialliq filosofiya tariyxi
Joba:


  1. Sotsial filosofiyaliq pikirlerinin’ formalaniwi ha’m rawajlaniwi. En’ a’yyemgi da’wirlerden XIX a’sirlerge shekem.

  2. XIX a’sirde sotsialliq filosofiya. Sotsialliq filosofiyanin’ pa’n sipatinda filosofiyadan ajralip shig’iwi.

  3. XX a’sir sotsialliq filosofiya.

  4. Prezident I.Karimov shig’armalarinda sotsialliq filosofiya ma’seleleri.

Sotsialliq filosofiyaja’miyet haqqindag’i filosofiyaliq bilimlerdi o’zinde ja’mlestiredi. Filosofiya pa’ninin’ formalaniwi ha’m rawajlaniw tariyxi ayni waqitta sotsialliq filosofiyag’a da tikkeley baylanisli, tiykarinan filosofiyaliq bilimler en’ a’yyemgi da’wirlerden baslap insane ha’m onin’ a’lemge mu’na’sibeti problemmasin o’z ishine aladi. Filosofiya tariyxi a’yne waqitta sotsialliq filosofiya tariyxidur.

Sotsialliq filosofiyanin’ tariyxi alimlardin’ pikirinshe 3 basqishti o’z ishine qamrap aladi.



  1. Sotsialliq filosofiyanin’ formalaniwi ha’m rawajlaniwi.Bul XIX a’sirge shekem bolg’an da’wirdi o’z ishine aladi.

  2. XIX a’sir sotsialliq filosofiyanin’ arnawli jo’nelisi sipatinda ajralip shig’iwi.

  3. XX a’sirde sotsialliq filosofiyanin’ rawajlaniwi.

Sotsialliq-filosofiyaliq bilimlerdin’ formalaniwi ha’m rawajlaniwi antic da’wir filosofiyasinan baslap sol XIX a’sirge shekem bolg’an da’wirdi o’z ishine aladi. Bul da’wirde ilgeri su’rilgen filosofiyaliq qaraslar tek ga’na a’lem, ta’biyat haqqindag’i bilimlerdi, a’yne waqitta ja’miyet ha’m insane haqqindag’i, insannin’ ja’miyetke bolg’an mu’na’sibeti haqqindag’i bilimlerdi de o’z ishine qamrap alg’an edi. Sonnan kelip shiqqan halda sotsialliq-filosofiyaliq bilimler en’ a’yyemgi da’wirlerden baslap tu’rlengen degen juwmaqqa keliw orinli. Sotsialliq-filosofiyaliq bilimler a’yyemgi Shig’is ma’mleketleri – Qitay, Hindistan, Orayliq Aziyada formalang’an. Eramizdan alding’i VI-V a’sirlerden baslap a’yyemgi Gretsiya filosofiyasinda ja’miyet, insan problemmalari boljaw etilgen.

Grek filosoflari Platon (e.a. 427-347- jillar) ha’m Aristotel (e.a. 384-322-jillar)din’ ja’miyet, insane, onin’ ja’miyetke mu’na’sibeti haqindagi sotsialliq-filosofiyaliq qaraslar uzaq waqit dawaminda ja’miyetti ilimiy an’law jollarin ko’rsetip bergen.

Aristoteldin’ filosofiyaliq qaraslarinda ja’miyetge baylanisli bir qatar problemmalar ko’terilgen. Bular: ja’miyettin’ kelip shig’iwi; miynet bo’listiriliwi; qulliq, tabaqalaniwinin’ kelip shig’iwi, ta’lim-ta’rbiya, ekonomika, siyasiy o’mir ma’seleleri ha’m basqalar.

A’yne waqitta Aristotel qaraslarinda ja’miyetti filosofiyaliq an’lawdin’ 2 tiykarg’i ta’repi o’z ko’rinisin tapqan. Bul, birinshiden, Aristoteldin’ a’dep-ikramliq ta’limati ha’m ekinshiden, ma’mleket haqqindag’i ta’limati. Aristotel ja’miyetti ma’mleket penen uzviy birlikte alip qaraydi. Aristoteldin’ pikirinshe, ja’miyetti ma’mleketten ajiratip bolmaydi, insan siyasiy janzat esaplanadi. Aristotel 158 a’yyemgi Grek qala ma’mleketleri tariyxin tiklewge muvvaffiq bolg’an.

Ja’miyet haqqindag’i baslang’ish filosofiyaliq qaraslar a’yyemnen baslap Orayliq Aziya shen’berinde formalang’an. Orayliq Aziyadag’i sotsialliq-filosofiyaliq bilimlerdin’ formalaniwi uzaq tariyxqa iye. Olda’slep bay ma’nawiy miyrasimiz – xaliq awizeki ijodida, son’ bolsa a’yyemgi jazba ma’deniy esteliklerinde o’z ko’rinisin tapqan. Bul ma’deniy esteliklerde: a) a’yyemgi bitikler; “Avesto” , b) ulli alimlarimiz qaldirg’an derekler kiredi.

Ja’miyet ha’m insandi filosofiyaliq an’law problemmalari Orayliq Aziyaliq ulli ajdadlardi Abu Nasr Farabiy,Abu Rayxan Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Alisher Nawayi, iri alim shayirlar Yusup Has Hajip, Ahmet Yugnakiy shig’armalarinda ko’terilgen.

XIX a’sirge shekem filosofiyaliq qaraslarda sotsialliq filosofiyag’a tiyisli eki problemma o’z sheshimin tapqan.


  1. Ja’miyetti , onin’ quramin filosofiyaliq boljaw

  2. Ja’miyet tariyxin filosofiyaliq an’law

Ingliz filosofi Tomas Gobbs (1588-1679), fransuz oyshili Jan Jak Russo (1712-1778), Sen Simon (1760-1826), ingliz alimlari Adam Smit ha’m David Rikkardo jamiyet, onin’ qurami haqqinda ilimiy bilimlerdi alg’a su’rdi. Ma’selen, Jan Jak Russo “Adamlar ortasindag’I ten’sizliktin’ kelip shig’iwi ha’m onin’ sebepleri haqqindag’i dodalaniwlar” shig’armasinda mu’lkiy ten’sizlik, ja’miyettin’ bay ha’m kambag’allarg’a bo’liniwi sotsialliq ten’sizliktin’ birinshi basqishi. Ekinshi basqish ma’mlekettin’ payda boliwi menen baylanisli. Ushinshi basqishta ha’kimyat jawiz ha’m a’dalatsizliq ha’kimyatina aylanadi dep boljaw tiykarinda ideal jamiyet ideyasin alg’a su’redi.

Ja’miyet tariyxin filosofiyaliq an’law sotsialliq filosofiyada en’ a’yyemgi da’wirlerden baslap ju’zege kelgen esaplanadi. Bul tariyx filosofiyasi dep ju’ritiledi. A’yyemgi Grek alimlari Geradot ( e. a. 485-425 jillar a’tirapinda), Fukidid (e.a. 460-480), Demokrit, Platon, Aristotel shig’armalarinda ja’miyet tariyxi haqqindag’i pikirler ilgeri su’rilgen.

Tariyx filosofiyasi problemmalari Avgustin Avreliy (354-430), Foma Akvinskiy (1225-1274) shig’armalarinda sa’wlelendiriledi.

Alimlar Volter (1694-1778), Djambattita Viko (1668-1744), Iogan Gottlib Fixte (1762-1814), Ijgann Gotfrid Gerder (1744-1803) shig’armalari tariyxti filosofiyaliq an’lawg’a qaratilg’an.

Fransuz filosofi Volter o’zinin’ pu’tkil o’mirin ja’miyet ma’plerinen jiraq monaxiya hakimyatina qarsi bag’ishladi ha’m ja’miyetti aqil-zakawat tiykarinda o’zgerttiriw mu’mkinligine isendi. Nemis alimi, ma’ripatpa’rwar Gerder “insaniyat tariyxi filosofiyasdina tiyisli ideyalar” shig’armasinda Germaniyada XVIII a’sir aqirina shekem hu’kim su’rgen tariyxti teologik tu’siniwge qarsi gu’resti.

Sotsialliq filosofiya rawajlaniwinin’ ekinshibasqishi XIX a’sirde alg’a su’rilgen filosofiyaliq ideyalrdi o’z ishine aladi. Bul basqishtin’ o’zine ta’n ta’repi sonda, ja’miyet haqqindag’i uzaq tariyx dawaminda toplang’an filosofiyaliq bilimler sotsialliq filosofiyanin’ pa’n sipatinda filosofiya quraminan ajiralip shig’iwg’a g’arezsiz ilim tarawina aylaniwina sebepshi boladi. Sol da’wirdensotsialliq filosofiyanin’ predmeti, mashqalalari shen’berin islep shig’iwbaslandi.

Sotsialliq filosofiyanin’ g’arezsiz ilim tarawina aylaniwinda alimlar Gegel, Marks , Kont, Spenserlerdin’ orni u’lken boladi.

Gegel Vilgelm Fridrix (1770-1831) nemis klassik filosofiyasiniin’ iri g’ayratkeri Gegel o’zinin’ “Rux fonomenlogiyasi”, “Tariyx filosofiyasi” shig’armalarinda ja’miyetti filosofiyaliq an’lawdin’ yaxlit sistemasin isleo shiqti. Ol ja’miyet tariyxinin’ , ondag’i tariyxiy protseslerdin’ a’himyeti, uliwma ja’miyet, onin’ quram du’zilisi, puxaraliq ja’miyet, ma’mleketti basqariq usili, a’dep-ikramliliq, shan’araq haqqindag’i teren’ boljawg’a tiykarlang’an filosofiyaliq bilimlwrdi islep shiqti.

Gegelsotsialliq filosofiyani pa’n da’rejesine alip shiqti.

Sotsialliq filosofiyanin’ formalaniwi ha’m rawajlaniwi K.Marks ati menen tikkeley baylanisli. Ol ja’miyetke materialistik jandasiw tiykarinda o’zine ta’liymat-ja’miyet filosofiyasi-tariyxiy materializm ta’liymatin islep shiqti. Ol ja’miyetti quramali quram du’zilisine iye sotsialliq organizm sipatinda ta’ripledi. Onin’ pikirinshe, ja’miyet rawajlaniwi – tabiyiy – tariyxiy protsess bolip esaplanadi. Ja’miyettin’ ekonomikaliq,sotsialliq filosofiyaliq boljaw tiykarinda ja’miyet rawajlaniwinin’ obiektiv, nizamliq xarakterge iye ekenin tiykarlap berdi ha’m ja’miyetler rawajlaniwi sotsiyal – ekonomikaliq formasiyalardin’ rawajlaniwi ha’mde almasiwi tariyxininan ibarat, degen juwmaqqa keldi. Ol ideyal ja’miyetti kommunizm ideyasinda ta’riypledi. Ma’lim, alimlar, filosoflar a’zel-a’zelden ten’lik, a’da’lat, erik, azatliq, pa’rawanliq qarar tapqan ja’miyetti a’rman etken ha’m bunday ja’miyetke erisiwdin’ jollari haqqindag’i qaraslardi alg’a su’rdi. Biraq Marks taliymatinda sotsiyalliq jagdaylarga klassliq tiykarda jandasiw,klasliq gures , proletariat diktatiwrasi ham klassiz jamiyetke otiw ideyasi onin tariyxiy sheklengenligi, insaniyat maplerine qarsi keliwin korsetedi. Bul narse Marksizim taliymatinin qadirsizleniwine alip keldi. Biraq bulardan tisqari, marksizm taliymati sotsiolliq filosofiyanin ahmiyetli mashqalalarin koterip shiqqanligi menen xarakterlenedi.

Sotsiyolliq filosofiyanin pan darejesinde koteriliwinde Batis filosofiyasinin iri wakili, frantsuz filosifi Ogyust Kont (1798-1857-jillar) tin ozine tan orni bar. Onin qaraslarinda jamiyettin filosofiyaliq analizi ayriqsha orin tutadi. Kont ozinin «pozitiv filosofiya kursi» (6 tomli) kitabinda jamiyetti quramali duziliske iye aqil parasat kornisleri vositasida rawajlanip bariwshi organizm, dep esaplaydi. Onin pikirinshe, pan ham filosofiya jamiyet nizamlarin bilip aliw kerek. Ol jamiyet rawajlaniwin ilim rawajlaniwi menen baylanistiradi ham jamiyet pozitiv ilimler tiykarinda qayta quriladi dep esaplaydi.

Sotsiolliq filosofiyanin mashqalalari ingliz filosofi ham sotsiologi Gerbert Spenser (1820-1903-jillar) shigarmalarinda oz sheshimin tapqan. Spenser «sotsiyalliq statistika», «sotsilogiya tiykarlari» kitaplarinda jamiyetke organic jandasiw ideyasin islep shiqti. Ol jamiyet tap sonday tiri organizim kibi iskerlik korsetedi onin har bir elementi malim funktsiyalardi orinlaydi, dep esaplaydi. Sotsiyalliq rawajlaniwdin tiykargi nizami, Spenser pikirinshe, en maslasiwshan jamiyetlerdin guresidir.

20- asirde sotsiolliq filosofiya rawajlaniwi bir Qatar jonelislerde oz kornisin tapti. Aldin bul dawirde sotsiolliq filosofiya Marksizim ideyalari rawajlaniwi guzetildi. Markstin qaraslarin mafkuralastiriw komunizim ideyalarin omirde qollaniw ameliyati baslandi. Marks talimatindagi sotsiolliq hadiyselerge klasliq jandasiw insaniyat basina ulken baleler keltirgeni jaqin otmish tariyximizdan hammege malim .

20-asirde sotsiolliq filosofiya menen birgelikte sotsiologiya rawajlana basladi. Har turli taliymatlar ilgeri surildi. Bularga neopozitivizim , psixologik sotsiologiya , industrial sotsiologiya jonelisindegi qaraslardi missal tarizde kiritiw mumkin .Sol Orinda sotsiolliq filosofiya menen sotsiologiya arasindagi uliwmaliq ham parqti aniqlaw lazim boldi.



Sotsialliq filosofiya jamiyet, insan, sotsialliq rawajlaniw ham sotsialliq biliwdin en uliwma nizamlari tuwrisinda tartis juritetugin pan. Sotsialliq filosofiya sotsiologiya ushin uliwmaliq koz qarastan tiykar bolip xizmet qiladi . Jamiyettin mohiyati,ishki rawajlaniwi nizaml iqlardi bilmey turip ,aniq jamiyet ham ondagi sotsialliq munasebetlerdi tuwri tusiniw mumkin emes. Eger sotsiolliq filosofiya jamiyet haqqindagi koz qaraslar taliymatlarin ifodalasa,sotsialogiyani aniq jamiyet, ondagi sotsialliq baylanis ham munasebetler qiziqtiradi. Sotsiologiya paninin tiykarshisi frantsuz filosifi ham sotsioligi Emil Dyurkgen (1858-1917-jillari) esaplanadi. Ol jahande birinshi sotsiologiya professori «Sotsiologik jilnama» jurnalinin tiykarshisi.Sotsiologiyanin pan sipatinda rawajlaniwi ingliz alimi Gerbert Spenser ati menen baylanisli . Ol birinshi bolip ,Sotsialogiyanin tiykarlaniwi shigarmasinda sotsiologiya paninin predmeti , mashqalalari,waziypalarin aniqlap berdi.Ogan kore sotsiologiyanin waziypasi jamiyettin en uliwmaliq evoluytsiya nizamliqlarin ashiwga xizmet qilatugin sotsioll faktler ham sotsiol jagdaylardi uyreniwinde. 20 asirdegi sotsiolliq filosofiyaliq bilimlerdin rawajlaniwinda nemis alimlari (O.Shpengler 1880-1936-jillar) ham Karl Yaspers (1883-1969-jillar) fantsuz filosiflari Anri Bergson (1859-1941-jillar) lardin qaraslari ahmiyetli orin tutadi. Shpengler «Evropanin soniwi» shigarmasinda madeniyat ham tsivilizatsiyanin oz ara qarama qarsi qoyadi. 20 asirdegi sotsiolliq filosofiya qaraslarda insane mashqalasina ayriqsha itibar qaratilga. Sotsiolliq rawajlaniwda insane aqil zakawatinin orni, insane qadiriyati insanparwarliq gumanizim ideyalarinin sotsiolliq filosofiyaliq qaraslarinin tiykarin payda etedi. Sotsiolliq rawajlaniwdin jahan koleminde koloniyashiliqtin jasiriliwi jahan kartasinda jana garezsiz mamleketlerdin payda boliwi sotsiolliq filosofiyaliq pikirler payda boliwina turtki boldi SSSrdin jemiriliwi, Ozbekistannin oz garezsizligin qolga kiritiwin sotsiolliq rawajlaniwga janasha jandasiwdi talap qildi. Jamiyet ,sotsialliq rawajlaniwdin mashqalalarina ozine tan jandasiw Respublika Prezidenti Islam Karimov shigarmalarinda oz korinisin tapqan. Islam Karimovtin hazirgi zaman jamiyeti, jahan koleminde keship atirgan sotsiolliq jagdaylar, Garezsizlikti qolga kiritken Ozbekistannin ozine tan sotsiolliq rawajlaniw joli, sotsiolliq rawajlaniwdi «Ozbek modeli» haqqindagi sotsiolliq filosofiyaliq bilimler rawajlaniwinda ahmiyetli orin tutadi

Download 189.83 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
  1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling