1-Tema: Sotsial filasofiyanin’ mazmun-ma’nisi ha’m waziypalari. Joba


Download 189.83 Kb.
bet2/7
Sana19.03.2020
Hajmi189.83 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

Qadag’alaw ushin sorawlar:

  1. Filosofiya ha’m sotsialliq filosofiya, olar arasindag’i baylanisti qalay tu’sinesiz.

  2. Sotsial filosofiya bilimleri qaysi da’wirden rawajlana baslag’an.

  3. Sotsialliq filosofiyanin’ tariyxiy basqishlari nelerden ibarat.

  4. Sotsialliq filosofiyanin’ bo’lek pa’n sipatinda rawajlaniwi.

  5. XX a’sirdegi sotsialliq filosofiyaliq qaraslar.



4-tema: Jamiyet o'miri ham rawajlaniwnin' tabiyiy ham sotsialliq

faktorlari

Joba:

1.Jamiyet o'miri ham rawajlaniwnin' tabiyiy faktorlari.

2.Geografiyaliq ortaliq ham onin' jamiyetke tasiri.Geografiyaliq siyasat.

3.Xaliq tig'izlig'i,onin' jamiyetke tasiri.Demografiyaliq faktor ham demografiyaliq siyasat.

4.Jamiyetke tasir ko'rsetetug'in sotiyalliq faktorlar.
Jamiyet o'miri ham rawajlaniwi menen tabiyat arasindag'i baylanis sotsialliq filosofiyanin' kerekli mashqalalari shen'berine kiredi.

Awele,jamiyet tabiyat evolutsiyasinin' o'nimi ha'm ko'rinisi,obiektiv bolmistin' formasi bolip esaplanadi.Jamiyet tabiyattan ajralip shiqqan.Jamiyet tabiyat penen baylanissiz bar bola almaydi ham jasay almaydi.Jamiyet penen tabiyat ortasindagi baylanis tabiyiy faktorlardin' jamiyetke tasiri tarizinde ko'rinedi.Jamiyetke tasir etiwshi tabiyiy faktorlar degende; a)geografiyaliq ortaliq; b) xaliq tig'izlig'i ham olardin' jamiyetke tasiri nazerde tutiladi.

Jamiyet ham tabiyat dealektlik birlikte,o'z-ara bir biri menen baylanisli,biri ekinshisisiz bar boliwi mumkin emes.Bul baylanis:

a)jamiyettin' genezisinda o'z ko'rinisin tabadi.

b)ane usi sebepli jamiyet ham tabiyattin' birligi zatlar du'zilisindegi uliwmaliqta ko'rinedi.

1)Adam ham haywan tiri tabiyat wakilleri sipatinda du'zilisine ko're uqsas,ayni waqitta onin' o'mirlik funktsiyalari ham o'z ara biri ekinshisine uqsas(maselen:dem aliw,aqat sin'iriw,o'z ara zat almasiw h.t.b.)

2)Jamiyet tabiyattan tisqarida,ogan baylanisli bolmastan bar bola almaydi.Insan tabiyat sebepli,tabiyat bawirinda jasaydi ham iskerlik ko'rsetedi.

3)Tabiyat da jamiyet de materialliq,olar yaxlit materialliq alemnin' ko'rinisleri esaplanadi.

4)Tabiyatta da jamiyette de rawajlaniwdin' uliwma nizamlari amel qiladi.

Biz filosofiya kursinda tabiyat ham jamiyet nizamlari,olar orrasindag'i uliwmaliq ham pariqlar menen tanisqan edik.Jamiyet penen tabiyat ortasindagi uzliksiz baylanistin' tariyxin to'rt dawirge bo'lip u'yreniw mumkin:

1)O'zlestiriw basqishi

2)Agrar basqishi

3)Industrial basqishi

4)Noosfera dawiri

Tabiyat,tabiyiy muhit haqqindagi qaraslar biosfera tuwrisindagi taliymatta o'z ko'rinisin tapqan.

Biosfera tu'sinigi birinshi bolip avstiyaliq alim,geolog Eduard Zyus ilimge kirgizgen ham oni jerdin' janli qabig'i dep tariyplegen.Biosfera taliymati akademik Vladimir Vernadakiy (1863-1945) tarepinen rawajlandirilg'an.Vernadskiy biosferani organizimler tarqalg'an Jer planetasinin' janli qabig'i dep tariyplegen.Biosferanin' joqari rawajlaniw basqishi yaginiy,tabiyattin' insan aqiliy iskerligi salasina aylaniwi noosfera dep atag'an.Demek,noosfera tabiyat ham jamiyet arasindagi o'z ara baylanis ham munasebetlerde insan an'ili iskerliktin' rawajlaniwdin' bas faktorina aylaniwi nazerde tutuladi.»Noosfera» tu'sinigi XX asirdin' 20-jillarinda fransuz alimlari Eduard Lerua ham Per Teyyar de Shardenler tarepinen istimalga kiritilgen.Noosfera tuwrisindagi taliymat akademik V.Vernadskiy tarepinen islep shigilgan.Noosfera,yaginiy «an' tarawi»nin' quramina:

a) insan ham onin' iskerligi,turli forma ham korinislerde ko'rinetug'in insan an'i

b)texnika

v)madeniy-ekonomikaliq komplekslar

g)insan tasiri obekti esaplangan o'li ham tiri tabiyat bo'limi kiredi.

Buni to'mendegi sxema jareminde ko'riw mumkin.

Sxema 1: Noosfera


Madeniy-ekonomikaliq ko'rinisler


Noosfera (aqil tarawi)

Insan. v. texnika

Tiri ham o'li tabiyat bolimi

Jamiyetke tasir etetug'in tabbiy faktor-geografiyaliq ortaliq(muhit) esaplanadi.

Tabiyattin' jamiyetke tasirinin' tiykarg'i tarepi geografiyaliq muhit quraydi.

Geografiyaliq muhit belgili tariyxi dawirde insan ham jamiyet o'mirinde keshetug'in makan.«Geografiyaliq muhit» tu'sinigi sotsialliq filosofiyaga alimlar E.Reklyu ham L.M.Mechnikov tarepinen kirgizilgen.

Geografiyaliq muhit insan o'miri ushin zaru'r bolg'an tabiyat elementleri majmuasi,sotsialliq munasebetler keshiretug'in tabiyiy makan.Geografiyaliq muhit penen jamiyet arasindagi uzliksiz baylanis,munasebet dealektikaliq xarakterge iye.Bunin' manisi sonda, geografiyaliq muhit jamiyetke,jamiyet ham o'z nawbetinde geografiyaliq nuhitqa o'z tasirin o'tkizedi.

Jamiyet tabiyattan aziq-awqat o'nimlerin,islep shigariw narseleri ushin shiyki zatlardi ham energiya dereklerin aladi.Geografiyaliq muhit islep shig'ariwg'a unamli ham unamsiz tasir ko'rsetiw mu'mkin.Geografiyaliq muhittin' jamiyetke tasiri to'mendegilerde o'z ko'rinisin tabadi:

1)Geografiyaliq muhit islep shig'ariwg'a tasir ko'rsetedi.Bul tasir miynet bo'liniwnin' teren'lesip bariwinda,islep shigariw turli tarawlardin' janlaniwi ham rawajlaniwinda ko'rinedi.

2)Ol miynet o'nimdarlig'ina tasir ko'rsetedi.Buni hawa-rayi sharayatin' islep shig'ariwga tasiri misalinda ko'riw mumkin.(Maselen:suw tasqini,qurg'aqshiliq h.t.b).

3)Geografiyaliq muhit,tabiyiy shart-sharayatlar islep shig'ariwshi ku'shler rawajlaniwnin' tezlesiwi ham paseyiwne tasir ko'rsetedi.

4)Geografiyaliq muhit insan qabiletlerinin' rawajlaniwna tasir ko'rsetedi.Bul tasir awele sotsialliq an'nin' jetilsiwi ham rawajlaniwinda ko'rinedi.Ayne waqitta geografiyaliq muhit jamiyettin' manawiy o'mirine tasir o'tkizedi.

5)Geografiyaliq muhit jamiyet rawajlaniwi templarina o'z tasirin o'tkizedi.Ol jamiyet rawajlaniwin tezletiwi yaki paseytiwi mu'mkin.

6)Geografiyaliq muhit sotsialliq islep shig'ariw munasebetlerine tasir ko'rsetedi.Maselen, Orayliq Aziya aymag'inda tabiyiy shart-sharayatlar juda ayyemnen baslap suwgarma diyxanshiliqtin' rawajlaniwna imkaniyat jaratqan.

7)Geografiyaliq muhit jamiyettin' sotsial-ruhiy ko'rinisine tasir o'tkizedi.Jamiyettin' geografiyaliq muhitqa tasiri insan iskerligi ham onin' natiyjelerinde ko'rinedi.Insannin' tabiyatqa tasiri ekologoyaliq iskerlik dep juritiledi.Ekologiyaliq iskerlik tabiyatqa unamli ham unamsiz tasir tarizinde ko'rinedi.Jamiyet ham insan talaplarin qandiriw zaru'riyati ekologiyaliq iskerlikti juzege keltiredi.

Ekologiyaliq iskerlik tabiyat ham jamiyet ortasindagi ten' salmaqliqti saqlawga yaki bul ten' salmaqliqti jemiriliwne xizmet qiliwi mu'mkin.Sog'an ko're insannin' tabiyatqa mu'nasebeti eki formada:

a)aqilg'a muwapiq

b)jawizliq munasebetinde ko'riniwi mu'mkin.

Ekologiyaliq iskerlik,onin' qanday xarakterge iye ekenligi islep shigariwshi ku'shlerdin' rawajlaniw darejesine,sonday-aq sotsial-ekonomiykaliq munasebetker xarakterine baylanisli boladi.

Jamiyetke geografiyaliq muhittin' tasirin uliwmalastiriw geografiyaliq determinizm yaki geografizm filosofiyasi ag'iminda o'z ko'rinisin tapqan.Geografizm ag'imi XVIII asirdin' baslarinda jetilisti.Bul agimnin' filosofiyaliq manisi fransuz alimi Sharl Lun Monteske (1689-1755) shig'armalarinda o'z ko'rinisin tapti.Usi ag'im ag'zalarina XIX asir ingiliz alimi Bokl (1821-1862), E.Relkyulardi ko'rsetiw mumkim.Bokl sotsiologiyanin' geografiyaliq mektebi ag'zasi.Ol ayrim xaliqlardin' tariyxiy rawajlaniw o'zgesheliklerin tabiyiy faktorlar(landshaft,topraq,klimat,aziq-awqatlar) tasiri menen belgileydi.Geografizm ag'imi ozi payda bolgan dawirde XVIII asirde progrssiv orin tutqan,sebebi ol jamiyetti diniy tusiniwge qarsi qaratilgan agim edi.Geografiyaliq muhittin' jamiyetke tasiri geopolitika(geosiyasat) sotsialliq-filosofiyaliq jo'nelisinde o'z korinisin tapti.Geopolitika XX asir 30- jillarinda Germaniyada payda boldi.Bul agimnin' maqseti basqinshiliq siyasatin aqlawdan ibarat edi.Negizinde «geopolitika» atamasin pange shvetsiyaliq alim R.Chellen tarepinen kirgizilgen.Bul atama 1-jahan urisi shen'beeinde ken' qollanila basladi.Nemis alimi F.Retsel (1844-1904) maleket siyasati ham mamlekettin' geografiyaliq jagdayi arasindagi o'z-ara baylanis maselelerin ko'terdi.Ol xaliqlarda «ayriqsha makandi seziw» qabileti bar ekenligin aytqan halda o'z shegaralarin ken'eytiriwge umtilip atirgan xaliqlarga itibar qaratti.K.Xausxofer (1869-1946) manisin tajawizkarkiq tabiyatina iye bolgan «nemis milleti omirlik makani» haqqindagi gipotezani islep shiqti.XX asirdin' 80-jillarinda geosiyasat teoriyasi mamleket siyasatinda o'z ko'rinisin tawa basladi.

Ekologiyaliq siyasat:

a) suw,hawa,topiraq,o'aimlikler ham haywanat duniyasin qorgawda;

b)shigindisiz texnologiyalardi islep shigariwdi jariyalawda;

v)ekologiyaliq talim ham tarbiyani jetilistiriwde ko'rinedi.

Xaliq dinamikasin u'yrenetug'in arnawli pan tarawi bar.Bul-demografiya pani.Demografiya pani,mag'luwnatlarga ko're insaniyat Jer ju'zinde derlik 2 mln jildan beri jasap keledi.

Du’nya xalqinin’ o’sip bariwin to’mendegi sxema arqali ko’rsetiw mu’mkin:

Sxema 2: 6 mlrd

5 mlrd


4 mlrd

2 mlrd


1 mlrd

230 mln


50 mln

10 mln


Neolit qa shekem Neolit aqiri II a’sir basi XIX a’sir

1930-jil 1976-jil 1987-jil 1999-jil


2025-jilda xaliq sani 8 mlrd.qa jetedi, dep boljaw qilinip atir.

Xaliq tig’izlig’i dereginin’ ja’miyetke ta’siri sotsial rawajlaniwdin’ tezlesiwi ya’ki astenlesiwinde sa’wlelenedi.

Xaliq tig’izlig’inin’ja’miyetke ta’siri “xaliq-ekonomikasi” ha’m “ekonomika-xalqi” sistemasinda ayqin sa’wlesin tabadi.

Xaliq tig’izlig’inin’ artip bariwi uliwmaliq ta’rizde alg’anda islep shig’ariwshi ku’shler rawajlaniwinda o’z sa’wlesin tabadi. Biraq xaliq tig’izlig’i onin’ ko’p, kemligi menen g’ana o’lshenbeydi.

Xaliq tig’izlig’inin’ ja’miyetke ta’siri “demografiyaliq faktor” tu’siniginde o’z sa’wlesin tabadi.

Demografiyaliq faktor ko’p qirli tu’sinik bolip, to’mendegilerdi esapqa aliwg’a tuwra keledi:



  1. Xaliq sani ha’m tig’izlig’i

  2. Jas belgileri

  3. Salamatliq da’rejesi

  4. Bilim(mag’liwmat) da’rejesi

  5. Jasaw adressleri

  6. Urbanizatsiya ha’m ruralizatsiya protsessleri

  7. Migratsiya protsessleri h.t.b

Xaliq faktorinin’ ja’miyetke ta’siri ja’miyet turmisinin’ barliq tarawlarinda ko’rinis tabadi. Sol ko’z qarastan xaliq faktorinin’ ekonomikaliq, sotsial-siyasiy, ma’na’wiy turmis tarawlarina, ta’siri haqqinda aytiw mu’mkin.

Xaliq saninin’ artip bariwi ha’r tu’rli filosofiyaliq qaraslarda o’z sa’wlesin tapqan. XVIII a’sirden baslap alimlardi “Xaliq saninin’ artip bariwina qanday jantasiw kerek” degen soraw qiziqtirg’an. Maltusshilik ha’m neomaltusshilik teoriyalari sol da’wirde payda bolg’an.

Ingliz ekonomisti Tomas Maltus(1760-1833) “Xaliq tig’izlig’i nizamshilig’i ta’jriybesi” shig’armasinda xaliqtin’ tez pa’tler menen o’sip bariwi demografiyaliq partlawg’a sebepshi boliwi mu’mkin. Sebebi xaliq saninin’ tez pa’tler menen asip bariwi aziq-awqat o’nimlerinin’ jetispewshiligine alip keliwi mu’mkin. Sonin’ ushin tuwiliwdi sheklew lazim, degen juwmaqqa keldi.

XX a’sirde Batista neomaltusshilik qaraslari ken’ tarqaldi. 1971-jilda J.Forresterdin’ Rim klubina usinilg’an “Du’nya dinamikasi” dep ataliwshi esabatinda insa’niyat haqiyqattan da krizis aldinda turipti, sonin’ ushin xaliq o’siwin shegaralaw joli menen shiykizat bazalari ten’salmaqlilig’in saqlaw haqqindag’i pikir alg’a su’rildi.

Haqiyqattanda, geografiyaliq ortaliq ha’m demografiyaliq faktordin’ ja’miyet turmisindag’i orni ha’m a’hmiyetin biykar etiw mu’mkin emes. Olardin’ ja’miyetke ta’sirin joq qiliwda orinsiz.

Ja’miyet quramali sotsial organizm. Onin’ payda boliwi ha’m rawajlaniwinda ta’biyiy faktorlardin’ tutqan ornin biykarlamag’an halda ja’miyetke ta’sir etetug’in sotsial faktorlar da bar ekenligin itibarg’a aliw kerek. Materialliq islep shig’ariw, ma’deniyat, qa’driyatlar, milliy ideya ja’miyet turmisi ha’m rawajlaniwina ta’sir ko’rsetetug’in sotsial faktorlar esaplanadi.


Tayanish tu’sinikler:

Geografiyaliq ortaliq. Biosfera. Noosfera. Naturalistikaliq ag’im. Geografiyaliq determinizm. Geografiyaliq siyasat. Ekologiyaliq siyasat. Demografiya. Urbanizatsiya. Ruralizatsiya.




Qadag’alaw ushin sorawlar:


  1. Noosfera – bul…?

  2. Ja’miyet ha’m ta’biyat ortasindag’i baylanisliliq nelerde sa’wlesin tabadi?

  3. Geografiyaliq ortaliq – bul…?

  4. Biosfera – bul…?

  5. Geografiyaliq ortaliq ha’m ja’miyet arasindag’i baylanis nelerde ko’rinedi?

  6. Geografiyaliq determenizm filosofiyaliq ag’iminin’ a’hmiyetin tu’sindirin’.

  7. Geografiyaliq siyasat – bul…?

  8. Ekologiyaliq siyasat tu’siniginin’ ma’nisi?

  9. Xaliq tig’izlig’i ha’m onin’ ja’miyettegi orni?

  10. Maltusshilik ha’m neomaltusshilik teoriyalarinin’ a’hmiyeti nede?

  11. Demografiyaliq faktordin’ ja’miyetke ta’siri nelerde ko’rinedi?


5-Tema: Ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisi.
Jobasi:


  1. Ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisi. Ma’terialliq islep shig’ariw ja’miyet ekanomikaliq turmisinin’ tiykari.

  2. Ma’terialliq islep shig’ariw,onin’ strukturasi.

  3. Islep shig’ariwshi ku’shler ha’m islep shig’ariw qatnasiqlari.

  4. Islep shig’ariw qatnasiqlarinin’ islep shig’ariwshi kushler xarakteri ile rawajlaniw darejesine muwapiq keliwi nizami-sotsialliq rawajlaniw nizami sipatinda.

  5. G’arezsiz O’zbekistannin’ ekanomikaliq turmisi ha’m rawajlaniwi.

Adamlardin’ o’z ma’terialliq turmis sha’rayatlarin islep shig’ariw menen baylanisli bolg’an ba’rshe iskerlik tu’rleri ha’m de sol jarayanda qa’liplesetug’in sotsialliq qatnasiqlar ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisi salasin qa’liplestiredi.

Ja’miyet ma’terialliq turmisi salasinin’ tiykari ma’terialliq islep shig’ariw qa’liplestiredi. Ma’terialliq islep shig’ariw degende, da’slep, insan o’miri ushin za’rur bolg’an, ma’terialliq zatlardi islep shig’ariw na’zerde tutiladi.

Usi waqitta ma’terialliq islep shig’ariw insan turmisinin’ ozin islep shig’ariw ha’m qayta islep shig’ariwlardi da o’z ishine aladi.

Ma’terialliq islep shig’ariwdin’ o’zi ja’miyet ag’zalarinin’ ma’terialliq turmis mu’tajliklerin qandiriw zaru’rligi sebebli ju’z beredi.

Ja’miyet adamlari turmisi ushin zaru’r bolg’an ma’terialliq zatlardi ha’m oz’-o’zin islep shig’armastan turip bar bola almaydi. Negizinde insaniyat tariyxi tirishilik dereklerin islep shig’ariwdan baslag’an. Ma’terialliq islep shig’ariw 2 tiykarg’i quramnan quralg’an:


  1. Islep shig’ariwdin’ texnologil usili.

  2. Ekanomikaliq islep shig’ariw usili.

Islep shig’ariwdin’ texnologik usili degende adamlardin’ miynet predmetleri ha’m miynet qurallarina qatnasiqlari na’zerde tutiladi. Ja’miyet ekanomikaliq turmisi haqqinda pikr juritkende «texnika», «texnalogiya» tusiniklerinen ken’ paydalaniladi.

Nemis alimi Ernest Kalpa «Isaniyat tariyxina diqqat penen na’zer taslansa, ol bastan-ayaq miynet qurallarin islep shig’ariwdan ibarat bolg’an» dep quri aytpag’an. Texnika grekshe so’z bolip, sanaat, sheber ma’nilerde qollaniladi. Texnika adamzattin’ turli qurallar, asbap-uskenelerdi jaratiw sanati ma’nisin tastiyiqlaydi. Texnika tusinigi adamlar ta’repinen islep shig’arilg’an asbap-uskeneler, miynet qurallarina tiyisli qollanilg’an. Insan ta’biyatqa ta’sir etiwde olardan paydalang’an.

Texnikanin’ rawajlaniw haqqinda pikr juritkende,insannin’ jaratiw sanaati sipatinda texnika 2millon jilliq tariyxqa iye ekenligin na’zerde tutiw lazim. Texnika da’slep apiwayi asbap-uskeneler, miynet qurallari shen’berinde payda bolg’an. XVII a’sirden baslap Qubla Evropa texnika rawajlaniwi aqibetinde mashina miyneti payda bola basladi. XX a’sirge kelip texnika insan o’miri ha’m iskerliktin’ ba’rshe tarawlarin qamrap aldi.

Ha’zirgi zaman axboratlasqan ja’miyette adamzat turmisi ha’m iskerliginin’ texnika qatnaspay atirg’an birde-bir turi qalmay atir.

Sonnan kelip shig’a otirip texnika tusinigine insan ta’repinen sirtqi dunyani o’zgertiw qurali, insan jasaytug’in ortaliq ha’m insannin’ barlig’I timsalidir, degen ta’riypti beriw orinli.

Texnika - miynet predmetlerine ta’sir ko’rsetiwdin’ qurallari.

Texnalogiya – miynet predmetlerine pa’n ha’m a’meliyat imkaniyatlari, talaplari tiykarinda ta’sir etiw. Texnikani qollaw, onnan paydalaniw usillari texnalogiya dep juritiledi.

Islep shig’ariwdin’ texnologik usili tariyxta 4-turli koriniste payda bolg’an:



  1. Tayar zatlardi o’zlestiriw ( qa’dimgi adamlardin’ ta’biyattan aziq-awqat ha’m qural-jaraq arsenali sipatinda paydalaniwi, temirshilik iskerligi).

  2. Agro-o’netmentshilik texnalogiyasi.

  3. Industrial texnalogiya.

  4. Axborat-kompyuter texnalogiyalari.

Ha’zirgi da’wirde «insan-texnika» mu’na’sabetleri islep shig’ariwdin’ tiykarin quraydi. Ja’miyetler rawajlaniwi islep shig’ariw texnalogiyasi rawajlaniwinda o’z ko’rinisin tapqan. Islep shig’ariw texnalogiyasi rawajlaniwi a’piwayidan quramalig’a qarap barg’an. Bul da’slep asbap-uskenelerden paydalaniw, son’ mexanizatsiyalaw ha’m aqiri onnan avtomatlastiriwg’a o’tiw ta’rizinde ju’z bergen.

Texnika rawajlaniwi pa’ndegi shuqir o’zgerislersiz ju’z bermeydi. Aldinlari pa’ndegi jan’aliqlar texnikag’a usiniladi. Bul izbe-izlikte boladi. Endilikte pa’n ha’m texnikadag’I o’zgerisler bir waqitta ju’z bermekte ha’m bunday o’zgerisler aniq sipat qa’siyetlerine iye. Sonin’ ushin da olar ilimiy-texnika krezis ( pa’n-texnika krezisi ) dep juritiledi.

Pa’n texnika krezisinin’ ha’zirgi basqishi:


  • Mikroelektronika, radiotexnika, radioelektronika:

  • Biotexnalogiya:

  • Kompuyterlestiriw, radiotexnika, radioelektronika, sintetik ximya kibi jan’a jo’nelislerdin’ rawajlaniwi menen xarakterlenedi.

Ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisi ko’p pa’nler ta’repinen uyretilinedi. Ekanomika teoriyasi ma’terialliq islep shig’ariw, onin’ nizamlari, ergonomika insan ha’m onin’ islep shig’ariw iskerligin u’yrenedi.

Ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisi onin’ ekanomikaliq islep shig’ariw usilida o’z ko’rinisin tabadi.

Ekanomikaliq islep shig’ariw usili degende islep shig’ariwshi ku’shler ha’m islep shig’ariw qatnasiqlari na’zerde tutiladi.


Ko’rgizbeli sizilma. Ekanomikaliq islep shig’ariw usili


Islep shig’ariwshi ku’shler

Islep shig’ariw qatnasiqlari


Tutiniw qatnasiqlari

Ayirbaslaw qatnasiqlari

Islep shig’ariw zatlari

Jumisshi ku’shi

Miynet predmetleri

Miynet qurallari

Miynet zatlari


Bo’listiriw qatnasiqlari

Islep shig’ariw qatnasiqlari

Islep shig’ariwshi ku’shler ja’miyet ekanomika turmisinin’ tiykarg’I jag’in bayan etedi. Islep shig]ariwshi ku’shler degende materiyalliq zatlardi islep shig’ariw waqtinda adamlardin’ tabiyatqa munasebeti na’zerde tutiladi.

Islep shig’ariwshi ku’shler degende materiyalliq zatlardi islep shig’ariliw waqti subektiv ha’m predmetli elementleri na’zerde tutiladi.

Materiyalliq zatlardi islep shig’ariw waqtinda adamlar arasinda bolatug’in baylanis h’am qatnasiqlar islep shig’ariw qatnasiqlari dep ju’ritiledi.Ja’miyettin’ ekenomikaliq islep shig’ariw usili onin’ ekanomikaliq diziminde o’z ko’rnisin tabadi.

Ja’miyettin’ ekanomikaliq dizimi degende adamnin’ tabiyatqa munasebeti na’zerde tutiladi. Bul mu’na’sabetler sho’lkemlestiriw - ekanomikaliq munasebetler delinedi.

Islep shig’ariw waqtinda adamlar ortasinda bolatug’in qatnasiqlar islep shig’ariw qantasiqlari yaki sotsialiq ekanomikaliq qatnasiqlar delinedi.

Sho’lkemlestiriw ekanomikaliq qatnasiqlar islep shig’ariwdi sho’lkemlestiriw waqtinda kelip shig’adi.

Sotsialiq ekanomikaliq qatnasiqlar islep shig’ariw zatlarina mu’likshilik qatnasiqlardi sipatlaydi.

Material islep shig’ariw degende en’ aldi insan miyneti na’zerde tutiladi. Uliwmaliq ma’nide alg’anda miynet insan barlig’inin’ tiykarg’I ko’rnisi.Miynet insan menen ta’biyat ortasindag’i zat almasiw payti. Miynet waqti en’ aldi menen insan jasaw sharayatlarin ju’zege shig’ariw waqti. Miynet insang’a sha’ra’yitlardi ha’m o’zin o’zi qayta islep shig’ariwdi na’zerde tutadi.

Miynet waqti islep shig’ariw tu’siniginde konkretlesedi. Islep shig’ariwdin’ o’zi bolsa adamlardin’ ta’biyatqa ha’m oz’-ara bir birlerine mu’nasebetsiz a’melge asiwi mu’mkin emes. Islep shig’ariwshi ku’shler materialliq zatlardi islep shig’ariw waqtinda insannin’ ta’biyatqa qatnasig’in sipatlaydi.

Islep shig’ariwshi ku’shler jumisshi ku’shler islep shig’ariw zatlardan ibarat.

Jumisshi ku’shi - bul miynet qurallarin ha’reketke keltiretug’in, materialliq bayliqlardi islep shig’aratug’in insan. Ha’zirgi waqta jusshi ku’shinin’ mazmuni o’zgerdi. Bu’gin ha’m erkin islep shig’ariwshi ku’shlerge aylanip atirg’an da’wirde insang’a islep shig’ariw ushin islep shig’ariw ta’jriybesi ha’m miynet qiliw ta’jriybesinin’ o’zi jeterli emes. Endi ol ilimiy bilimlerdi iyelegen boliwi lazim.

Islep shig’ariw zatlari - insannin’ ta’biyatqa ta’sir etiwdegi paydalang’an na’rseler, predmetler. Olar arasinda miynet qurallari ayriqsha orin tutadi.. Miynet qurallari ja’miyettin’ ta’biyatqa ta’siri harakterin spatlaydi. Miynet qurallari islep shig’ariwdin’ su’yegin quraydi. Usi waqta islep shig’ariw qurallari texnikani o’z ishine aladi. Texnika degende (maishiy texnika, transport texnikasi, xabar texnikasi) siyaqlilar naz’erde tutiladi.

Miynet predmetleri- insan miyneti jo’neltirilgen na’rse ha’m ha’diyseler , isnsandi sotsialiq islep shig’ariwg’a bag’darlang’an tabiyattin’ bo’limleri.

Materialliq islep shig’ariwdin’ quramalasip bariwi miynet kelsimin keltirip shig’arg’an ha’m rawajlandirg’an.

Islep shig’ariw qatnasiqlari degende materiyalliq zatlardi islep shig’ariw ayirbaslaw , kelsim ha’m o’zlestiriw qatnasiqlari na’zerde tutiladi.

Islep shig’ariw qatnasiqlarinin’ tiykari mu’liklik qatnasiqlar quraydi.

Insaniyat tarixinda mu’liktin’ eki ko’rinisi qarar tapqan:. Jeke ha’m ulumaliq.

Ja’miyetler rawajlaniwi waqtinda mulliktin’ ko’rnisi o’zgerip ha’r tu’rli bolip barg’an.

«O’zbekstan Respublikasindag’i mu’likshilik haqqindag’i nizami» na muwapiq ja’mitetimiz ekanomikasi. Ko’p uklatli ekanomika bolip esaplanadi. Ha’m onin’ negizin 5 tu’rli mu’lik ko’rnisin quraydi:



  • Jeke mu’lik

  • Shirket (ja’maa’) mu’lki

  • Ma’mleket mu’lki

  • Aralas mu’lki

  • Basqa ma’mleketler, xaliq araliq sho’lkemler, yuridik ha’m fizikaliq shaxslar mu’lki.

Joqarida ko’rip shiqqanimizday islep shig’ariwshi ku’shler ha’m islep shig’ariw qatnasiqlari ja’miyettin’ ekanomikaliq usilin bildiredi. Bunda islep shig’ariwshi ku’shler islep shig’ariw usilinin’ mazmuni islep shig’ariw qatnasiqlari bolsa onin’ ekanomikaliq ko’rnisin bildiredi.

Islep shig’ariwshi ku’shler islep shig’ariw qatnasiqlari ha’m olar arasindag’i dealiktikaliq baylanissizliq ja’miyet turmisi ha’m rawajlaniwi a’melge asirilmaydi. Bunday baylanissizliq ja’miyette a’mel qilatug’in uluma sotsialogik nizam- islep shig’ariwshi ku’shlerdin’ islep shig’ariw qatnasiqlari xarakteri xa’m da’rejesine muwapiq keliw nizamda o’z ko’rnisin tabadi.

Bunday islep shig’ariwshi ku’shlerdin’ rawajlaniw da’rejesi islep shig’ariw qatnasiqlari ha’m aldi menen mu’lkiy qatnasiqlarg’a ta’sir o’tkizedi. Usi waqta islep shig’ariw qatnasiqlari ha’m islep shig’ariwshi ku’shler rawajlaniwina ta’sir ko’rsetedi.

Tayanish tu’sinikleri

Ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisi, materialliq islep shig’ariw, islep shig’ariwshi ku’shler, islep shig’ariw qatnasiqlari,mu’lk, texnika, texnalogia, miynet bo’lstiriw.



Qadag’alaw ushin sorawlar:

  1. Ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisi tusinigi neni sipatlaydi?

  2. Ja’miyettin’ ekanomikaliq turmisinin’ tiykarinda ne jatadi?

  3. Ma’terialliq islep shig’ariwdin’ ma’nisin qanday tusinesiz?

  4. Ekanomikaliq islep shig’ariw usili niwe ta’riyiplen’

  5. Texnika, texnalogiya tusiniklarin tusindirin’?

  6. Islep shig’ariwshi ku’shlerdin’ ma’nisi ha’m qurami?

  7. Materialliq islep shig’ariw qanday zarurlikti sipatlaydi?

  8. Islep shig’ariw qatnasiqlarinin’ tiykarin ne quraydi?

  9. Islep shig’ariwshi ku’shler rawajlaniw da’rejesinin islep shig’ariw qatnasiqlari xarakterine muwapiq keliwi nizamnin’ mazmuni ha’m a’mel qiliw maselelerin tusindirin’.


Download 189.83 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling