1-Tema: Sotsial filasofiyanin’ mazmun-ma’nisi ha’m waziypalari. Joba


-Tema: Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi


Download 189.83 Kb.
bet3/7
Sana19.03.2020
Hajmi189.83 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

6-Tema: Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi.

Jobasi:

  1. Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi.

  2. Ja’miyettin’ sotsialliq qurami. Ja’miyettin’ etnik qurami.

  3. Ja’miyettin’ demografik qurami.

  4. Ja’miyettin’ klassliq qurami.

  5. Ja’miyet quraminin’ basqa elementleri.

Ja’miyet tusinigi, en’ aldi menen adamlar topari, olardin’ birligin sipatlaydi. Biraq ja’miyet tek g’ana adamlar jiyindisi emes. Ja’miyet bul en’ aldi menen o’z-ara bir-biri menen sotsialliq baylanista bolg’an adamlardin’ birligin sipatlaydi. Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi ondag’I bar adamlar turli sotsialliq birlikler ha’m toparlar arasinda turli baylanis ha’m qatnasiqlardi qamtip aladi.

Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi tiykarin onda bar bolg’an turli sotsialliq birlikler quraydi. Sotsialliq birlikler degende xalq, klass, millet, jamaa’t, miynet topari, shan’araq kibiler na’zerde tutiladi.

Sotsialliq birlikler waqtinsha qisqa mu’detli ha’m biyqarar boliwi mu’mkin. A’ynen biyqarar ishki baylanis ha’m qatnasiqlar menen o’z ara baylang’an adamlar jiyindisinan ibarat sotsialliq birlikler ja’miyet sotsialliq turmisinin’ ma’zmunin bildiredi.

Sotsialliq birliklerdin’ o’zine ta’n turleri degende to’mendegiler na’zerde tutiladi:


  1. Belgili sotsialliq birliklerdi qurawshi adamlardin’ jiyindisi olar arasindag’I obiektiv ta’rizde ju’z beretug’in sotsialliq-baylanis ha’m qatnasiqlar tiykarinda qa’liplesedi.

  2. Sotsialliq birlikler adamlar sotsialliq turmisinin’ bar boliw ko’rinisi esaplanadi.

  3. Sotsialliq birliklerdin’ qaliplesiwine ha’r turli ekanomikaliq ha’m ma’nawiy zatlar ta’sir korsetedi.

Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi onin’ sotsialliq quramda oz ko’rinisin tabadi. Ja’miyettin’ sotsialliq qurami turli sotsialliq birliklerden quraladi,

Ja’miyettin’ sotsialliq qurami degende sotsialliq klassliq quram, demografik quram kibiler na’zerde tutiladi.

Ja’miyettin’ sotsialliq quramin to’mendegi ko’rgizbeli sizilma arqali sipatlaw mu’mkin.

Sxema 1.

Ja’miyettin’ jasaw ornina ko’re qurami.

Ja’miyettin’ klassliq qurami

Ja’miyettin’ professional qurami.

Ja’miyettin’ demografik qurami

Ja’miyettin’ etnik qurami
Ja’miyettin’ sotsialliq qurami:

Ja’miyettin’

sotsialliq quraminin’ tiykarlarinan birin onin’ etnik qurami bolip esaplanadi.

Ja’miyettin’ etnik quramina uriw, qa’wim, elat, millet kiredi.



Sxema 2.

Ja’miyettin’ etnik qurami:


Uriw, qa’wim. Elat Millet
Uriw aymaq-etnik quraminin’ da’slepki ko’rinisi esaplanadi. Uriwshiliq insaniyat tariyxinin’ a’yemmgi dawirine ta’n bolip, jasaw ushin gures, sirtqi dushpannan saqlaniw maqsetinde ag’ayinliq tiykarindag’I birlesiw na’tiyjesinde payda boladi. Uriwshiliqtin’ ekanomikaliq tiykarin jerge ja’ma’’t iyeligin quraydi. Qawim keliip shig’iwi uliwmaliq tiykarg’a iye bolg’an, keyinshelik o’z ara bir-birinen pariqlanatug’in uriwlardan ibarat adamlardin’ tariyxiy etnik birligi esaplanadi..

Elat aymaq, til ma’deniy jaqtan uliwmaliqqa iye bolg’an, ekanomikaliq baylanislar qa’liplese baslag’an tariyxiy etnik birlik esaplanadi.

Millet elatlar birlesiwi na’tiyjesinde payda bolg’an tariyxiy etnik birlik esaplanadi.

Millettin’ tiykarg’ibelgileri:



  1. Aymaqliq birlik

  2. Til birligi

  3. Ekanomikaliq o’mir birligi

  4. Ma’nawiy ruwxiy birligi

Millet- tariyxiy quram tapqan, milliy birlikti an’law ruwxiyati, urp-a’detler ha’m qa’diriyatlar jalg’izlig’i tiykarinda belgili aymaqta jasawshi, ekanomikaliq baylanislar menen baylanisqan adamlardin’ sotsialliq erkin birligi. Jer juzinde 3 min’g’a jaqin millet bolip, ol insaniyattin’ orta esapta 96% birlestiredi.

Milletin’ ma’nawiy ruwxiiy birligi onin’ sanasinda, milliy sanada o’z ko’rinisin tabadi.

Milliy sana milletin’ ozi menen birge qaliplesip baradi ha’m onin’ rawajlaniwin ta’miyinleydi. Milliy sana milletin’ tariyxi, tagdiri ha’m keleshegi menen baylanisli bolg’an ma’pler ha’m maqsetlerdi korsetiwshi, millet wakilleri iskerligin ma’lim maqsetlerge qarata joneltiriwshi idealar, pikrler sistemasin sipatlaydi.

Milletin’ o’miri ha’m rawajlaniwinda milliy o’zlikti an’law a’hmiyetli orin tutadi. Milliy o’zlikti an’law quramali protsess. Milliy o’zlikti an’law uliwma maplerdi ustin qoya biliw menen tuwridan turi baylanisli.

Milliy o’zlikti an’law millet ma’plerin an’lay aliw ha’m qorg’awdin’ basli faktori esaplanadi.

Milliy o’zlikti an’law o’z millet tariyxin biliw (tariyxiy eslew), milliy urp-a’detlerge ma’resimlerge mu’nasabet , o’z milliy tiline mu’na’sabet milliy ar-namis usag’anlarda ko’rinedi.

Ja’miyet sotsialliq quraminin’ ahmiyetli ta’repin demografik quram quraydi.

Biz «Ja’miyet o’miri ha’m rawajlaniwinin’ tabiyiy faktorlari» temasinda ja’miyetke ta’sir korsetetug’in a’hniyetli tabiyiy factor- xalq tig’izli menen tanisqan edik.

Xaliq tig’izlig’I ja’miyettin’ demografik quraminda o’z ko’rinisin tabadi.

Ja’miyettin’ demografik qurami xaliq tig’izlig’I menen bir qatarda, onin’ jaylasiwi, jas, jinis belgileri,migratsion protsessler, xaliqtin’ salamatliq darejesi esapqa aliniwi kerek.



Sxema 3.

Ja’miyettin’ demografik qurami:


Xaliqtin’ fizikaliq ha’m ruwxiy salamatlig’i

Migratsiya protsessleri

Xaliqtin’ jas belgileri ha’m jinisqa ko’re qurami
Ja’miyettin’ demografik quramin esapqa aliw ja’miyet ekanomikaliq o’mirin sholkemlestiriwde tiykarg’I orinda turadi. Ja’miyette keshetug’in demografik ha’m ekanomikaliq protsesslerdi uliwma bir-birinen ajiratip bolmaydi, olar o’z ara baylanisli ha’m bir-birine kerekli boladi. Oni « ekanomika – xaliq tig’izlig’I « ha’m « xaliq – ekanomika « sistemalari arqali sipatlaw mu’mkin. Ekanomikanin’ osiw belgileri xaliqtin’ uliwmaliq sani ha’m tig’izlig’I menen baylanisli. Usi waqitta ja’miyet o’mirinin’ barshe tarawlari ( ekanomikaliq, sotsialliq-siyasiy ha’m ma’nawiy ) degi unamli yaki unamsiz ozgerislerge xaliqtin’ uliwma sani tig’izlig’I menen bir qatarda ja’miyette keshetin migratsiya protsessleri xalitin’ fizikaliq ha’m ruwxiy salamatlig’I kibi zatlar ta’sir ko’rsetedi.

Ja’miyettin’ klassliq qurami onin’ tiykarg’I ta’repin quraydi. Ja’miyettin’ klassliq qurami degende klasslar, toparlar, qatlamlar na’zerde tutiladi.

Ja’miyettin’ klassliq quraminin’ tiykarin klass quraydi. Klasslar tariyxiy ha’diyse. Olar ja’miyet rawajlaniwinin’ tiykari esaplanadi. Klasslardin’ tiykari, kelip shig’iw sebeblerin en aldi menen ja’miyettin ekanomikaliq o’mirinen islep shig’ariwshi ku’shler ha’m islep shig’ariwshi qatnasiqlardan qidiriw lazim. Islep shig’ariwdin’ rawajlaniwi sotsialliq millet tawar ayirbaslawdin’ payda boliwi ha’m rawajlaniwi jeke mu’lktin’ payda boliwi klasslardin’ kelip shig’iw sebebleridir.

Ja’miyet rawajlaniwi protsessinde onin’ klassliq qurami o’zgerip barg’an. Sotsialliq topar degende, urp-a’detler yaki nizam menen bekkemlengen a’wladtan-a’wladqa miyras sipatinda o’tetug’in huqiq ha’m minnetlerge iye bolg’an klasslar quramindag’I sotsialliq birlikler na’zerde tutiladi. Ayrim shig’is ma’mleketlerinde kastaviy boliniw bar bolg’an. Ma’selen: Hindistan.

Sotsialliq qatlam degende intelligentsiya-ziyalilar na’zerde tutiladi. Ja’miyettin’ professinal ( kasp-kor ) ha’m mag’liwmatina ko’re qurami ja’miyet quraminin’ tiykarg’I ta’repin quraydi. Professinal ha’m mag’liwmatqa ko’re ja’miyet quraminin’ qa’liplesiwi diyqanshiliqtin’ otiriqshi turmistin’ sharwashiliqtan ajiralip shig’iwi awil xojalig’inan o’nermentshilik ha’m sawdanin’ ajiralip shig’iwi ha’m aqliy miynettin’ fizikaliq miynetten ajiralip shig’iwi menen baylanisli turde ju’z bergen. Ha’zirgi zaman ja’miyettin’ strukturasinda stratalar ayriqsha orin iyeleydi.

Ja’miyettin’ sotsialliq quraminda jasaw orinina ko’re xaliqtin qurami esapqa aliniwi lazim.

Jasaw ornina ko’re xaliqtin’ qurami degende adamlardin’o’mirleri otetug’in jasaw orinlarina qatnasiqlari na’zerde tutiladi.

Turli klass, sotsialliq topar, qatlam wa’killeri jasaw orinlarina ko’re:



  1. Qalalilar

  2. Awil xalqina bolinediler.

Qala xalqinin’ awil xalqinan parqli ta’repleri degende:

  1. Adamlar ba’ntliginin’ kopshilik sanaat islep shig’ariw menen baylanislig’I

  2. O’zine mas manawiy ortaliq, bilim aliw, mag’liwmatti asiriw, ma’nawiy mu’tajliklerdi qandiriw imkaniyatlarinin’ bar ekenligi

  3. Tan’law imkaniyatinin’ ken’ligi

  4. Mag’liwmat darejesinin’ joqarilig’i

  5. O’zine mas shan’araq ha’m shan’araq qatnasiqlari na’zerde tutiladi.

Ja’miyettin’ o’mirin sholkemlestiriw ha’m basqariwda bul turdin’ orni ulken ekenligin umitpaw lazim.

Ja’miyet rawajlaniw tariyxi tsivilizatsiya tariyxi 2 jo’neliste ko’rinetug’in protsessleri menen baylanisli halda keshedi. Olar urbanizatsiya ha’m rualizatsiya protsessleri.

Urbanizatsiya – qalalasiw, sotsialliq o’mirde qala orninin’ juda kop artip bariwin sipatlayin protsess.

Rualizatsiya awil turmisinin’ a’hmiyettin bo’rttiriw tiykarinda juzege kelgen: awillasiw, awil turmisina qaytiw ma’nilerin sipatlaydi.

Ha’zirgi da’wirde urbanizatsiya ha’m rualizatsiya protsessleri ja’nede o’z ara bir birin ornin basip kelmekte.

Sonday qilip ja’miyetti sotsialliq turmisi onin’ sotsiallliq quraminda o’z ko’rinisin tabadi.


Tayanish tusinikleri:

Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi, ja’miyettin’ sotsialliq qurami, etnik quram, demografik quram, klassliq quram, mag’liwmat da’rejesine ko’re ja’miyettin’ qurami, urbanizatsiya, rualizatsiya.


Qadag’alaw ushin sorawlar:

  1. « Ja’miyettin’ sotsialliq turmisi « tusinig’inin’ mazmuni.

  2. Ja’miyettin’ etnik quramina neler kiredi?

  3. Ja’miyettin’ etnik qurami. Milliy ha’m milletler ara qatnasiqlardi tariyplen’.

  4. Sotsialliq klass ne?

  5. Sotsialliq qatlam ne?

  6. Sotsialliq toparlar ne?

  7. Intelligensiya qanday birlikke ta’n?

  8. Urbanizatsiya degende neni tusinesiz?

  9. Rualizatsiya qanday protsess?

7-Tema: Ja’miyettin’ siyasiy turmisi.
Reje:


  1. Ja’miyettin’ siyasiy turmisi tu’sinigi. Siyasiy sistema.

  2. Ma’mleket – ja’miyet siyasiy sistemasinin’ tiykari.

  3. Demokratik ma’mleket ha’m onin’ o’zine ta’n belgileri.

  4. Prezident I.A.Karimov shig’armalarinda ja’miyetimiz siyasiy turmisin rawajlandiriwdin’ tiykarg’i jo’nelisleri ma’selesi.

Ja’miyetimiz siyasiy turmisi degende klaslar, milletler, siyasiy ku’shlerdin’ o’z-ara qatnaslari, olardin’ ma’mleket ha’kimiyatin qolg’a kirgiziw ha’m bekkemlew barisindag’i sanali iskerligi na’zerde tutiladi. Ja’miyettin’ siyasiy turmis tarawi siyasat tu’sinigi ja’rdeminde sa’wlelenedi. Siyasiy klaslarinin’ klaslarg’a, milletlerdin’ milletlerge, ma’mleketlerdin’ ma’mleketlerge qatnasin sa’wlelendiredi. Siyasat quramali sotsial qatnas ko’rinisi sipatinda ma’mleket ha’kimiyatinin’ rawajlaniwi menen baylanisli halda ju’zege keledi.

Siyasat ma’mleket ko’leminde ha’m ma’mleketler ara qatnaslarda a’melge asiriladi, ja’miyetti basqariw menen baylanisli iskerlik. Ko’p jag’daylarda “ma’mleket siyasati” degen tu’sinik ken’ qollaniladi. Ha’r qanday ma’mlekettin’ siyasati 2 ko’riniste sa’wlelenedi:


  1. Ishki siyasat

  2. Sirtqi siyasat

Ja’miyettin’ siyasiy turmisi onin’ siyasiy sistemasinda o’z sa’wlesin tabadi.

Siyasiy sistema degende ja’miyette belgili siyasiy funktsiyalardi orinlaytug’in sotsial institutlar sistemasi na’zerde tutiladi.

Siyasiy sistema 2 ko’riniste sa’wlelenedi:


  1. Ma’mleket siyasiy sistemasi

  2. Xaliqara siyasiy sistema

Ayriqsha aling’an ma’mlekettin’ siyasiy sistemasi degende ma’mleket, siyasiy partiyalar, ja’ma’a’t sho’lkemleri na’zerde tutiladi.

Ja’miyet siyasiy sistemasinin’ a’hmiyetli ta’repin basqariw quraydi.

Ja’miyet siyasiy sistemasinin’ qurami to’mendegi sxemada sa’wlelenedi:

Sxema 1.


Ja’miyettin’ siyasiy sistemasi.

Ma’mleket. Siyasiy partiyalar. Ja’ma’a’t sho’lkemleri.

Materialliq islep shig’ariw qanshelli za’ru’r bolmasin, ha’r bir salamat insa’n ha’m ja’miyettin’ turmisi ko’pten-ko’p tarawlar menen baylanisli tu’rde keshedi. Insa’nlar jasawdin’ ekonomikaliq jag’daylarina iye boliwi ushin belgili ta’rizde birikkenler ha’m bul jag’day sotsial iskerliktin’ ha’r tu’rli ko’rinislerin keltirip shig’arg’an ha’m sol tiykarda siyasiy sistema rawajlang’an.

Ja’miyettin’ siyasiy sistemasi ja’miyet rawajlaniwi protsessinde payda bolg’an. Ja’miyet da’slep insa’nlar iskerlikleri ha’m sol tiykarda rawajlanatug’in sotsial baylanis ha’m qatnaslari arnawlilig’i.

Ja’miyettin’ siyasiy turmisinin’ tamirlari insa’nlardin’ miynet iskerliklerine barip taqaladi.

Insa’nlar iskerligi uliwma ta’rizde alg’anda, sotsial xarakterge iye. Olar o’z-ara bir birleri menen birlespesten, baylanispastan turip iskerlikke kirise almaydi. Insa’nlar sotsial iskerliklerinin’ quramalilasip bariwi, olardi basqariwdi keltirip shig’aradi. Basqariw sebepli insa’nlar birlesedi ha’m sol tiykarda olardin’ iqtiyajlari qandiriladi. Basqariw insa’nlar iskerlikleri xarakterine baylanisli. En’ a’yyemgi ma’mleketlerden baslap insa’nlar o’z o’mirlerin dawam ettiriw ushin birlesiwleri lazim bolg’an. Bul birlesiw da’slep ta’biyiylik, qan-qandasliq tiykarinda ju’z bergen. Sonday uriwshiliq, qa’wimlik sistemasi ha’m qatnasiqlari rawajlang’an.

Ja’miyet basqariwinin’ tariyxiy 2 formasi bar:



  1. O’z-o’zinen basqariw ya’ki toparliq basqariw. O’z-o’zinen basqariwdin’ belgisi sonnan ibarat, onda ja’miyet ag’zalarinin’ barlig’i qatnasadi ha’m sol tiykarda o’z ma’plerin ta’miynleydi.

  2. Arnawli basqariw. Basqariwdin’ bul tu’ri onda ma’jbu’riylik ta’replerinin’ barlig’i menen xarakterlenedi. Arnawli basqariw degende belgili sho’lkem ja’rdeminde basqariw na’zerde tutiladi. Ha’r qanday arnawli basqariwdin’ tiykarg’i buwinin ma’mleket ha’kimiyati quraydi.

Ma’mleket ja’miyet siyasiy siatemasinin’ tiykarg’i buwini esaplanadi. Ma’mleket – ja’miyet rawajlaniwinin’ belgili basqishinda juzege kelgen ja’miyettin’ siyasiy sho’lkemi.

Ma’mleket insa’niyat tsivilizatsiyasi rawajlaniwinin’ jemisi ha’m ko’rinisi, xaliqlar ha’m milletler turmisin huqiq ha’m nizam tiykarinda sho’lkemlesiwinin’ siyasiy formasi esaplanadi.

Ma’mlekettin’ o’zine ta’n belgileri:


  1. Ha’kimiyattin’ barlig’i. Bunda belgili waziypalari bolg’an sho’lkem ha’m birlespeler na’zerde tutiladi.

  2. Xaliq(puqaralar)

  3. Aymaq ha’m shegaralar.

  4. Suverenitet.

  5. Nizam do’retiwshilik.

Ma’mlekettin’ o’zine ta’n waziypalari bar. Olar: aymaqliq aniqliq ha’m shegaralar qol qatilmaslig’in, ma’mleket qa’wipsizligin ta’miynlew, ja’miyette tinish ha’m pa’ra’wa’n turmisti ta’miynlew, jinayatshiliqqa qarsi gu’resiw, puqaralardin’ huqiq ha’m mu’lk qolqatilmaslig’in qorg’aw, sirtqi baylanislar, funktsiyalardi a’melge asiriw.

Ma’mleket, onin’ kelip shig’iwi ma’selesi a’yyemnen filosoflardi qiziqtirip kelgen.

A’yyemgi grek filosofi Platon(b.e.sh. 427-347) “ideal ma’mleket” ta’liymatin jaratqan. Ideal ma’mlekettin’ kelip shig’iwin “idealar du’nyasina” baylanisqan ha’m Grek polis – ma’mleketin na’zerde tutqan. Onin’ pikirinshe, ideal ma’mlekette kosmos, ma’mleket ha’m ayrim insa’n o’z-ara bir-birine talpinadi. A’dalatli insa’n a’dalatli ma’mleketke uqsaydi. Ideal ma’mleket a’dil basqariwg’a tiykarlang’an ma’mleket. Nizam ha’m a’dillik onda ja’mlengen boliwi lazim.

Aristotel pikirinshe, ma’mleketti ja’miyetten ajratiw mu’mkin emes. Aristotel ma’mleketti en’ joqari da’rejedegi insa’nlar birlespesi, dep bilgen. Onin’ pikirinshe, da’slep shan’araq, onda er ha’m hayal qatnaslari, son’ basliq ha’m qul mu’na’sebetleri kelip shiqqan. Shan’araqlar birlesip topardi, bir neshe toparlardan ma’mleket payda bolg’an. Rawajlang’an ja’miyet – bul ma’mleket. Aristotel nizamsiz insa’ndi haywan dep esaplag’an. Nizam bolsa ma’mleket sebepli kelip shiqqan. Ma’mlekettin’ waziypasi ma’deniyatli, aristokratik aqil-oyg’a iye adamlardi ta’rbiyalaw. Jaqsi ha’m jaman ma’mleketler o’z-ara bir-birinen ma’mleket basinda turg’an basliqlar ta’rbiyasi menen pariqlanadi.

Ataqli Orayliq Aziya oyshili Abu Nasr Farobiy(873-950)din’ a’dalatli, paziyletli ja’miyet, ma’mleket haqqindag’i pikirleri diqqatqa ilayiqli. Oyshildin’ armanindag’i a’dil ja’miyette insa’nlardin’ o’nimli miynetine, ilim iyelerine, olardin’ aqil-oyina, paziyletli a’dep-ikramlilig’ina joqari baha beriledi. Onin’ pikirinshe, a’dalatli ja’miyette ten’ huqiqliliq ha’m erkinlik saltanati hu’kimranliq qiladi. Jeke ha’kimlikke shek qoyiladi. Ma’mleket basshilarin puqaralardin’ o’zleri saylaydi. Saylang’an basliqlar xaliq ma’pine keri ha’reket qilsa, olar o’z a’melinen shetletiledi. Arzudag’i ma’mleket g’ayratkerleri o’z iskerliklerinde a’dalat, ten’ huqiqliliq, puqaralardin’ ma’plerin ko’zlep is ju’ritedi.

Abu Rayhon Beruniy(973-1048)din’ pikirinshe, ja’miyetti basqariw a’meldarlardan o’z tinishlig’inan aniq mu’ddet dawaminda ayriliw, zorliq ko’rsetiwshilerden ziyan ko’rkenlerdin’ huqiqlarin tiklew, gu’na’ka’rlardi jazalawdan ibarat boliwi kerek. A’dil hu’kimranliqtin’ tiykarg’i waziypasi joqari ha’m to’mengi qatlam wa’killeri ortasinda a’dillik ornatiw esaplanadi.

Basqariw formalari, du’zilisi ha’m ondag’i bar bolg’an siyasiy rejimge ko’re ma’mlekettin’ tu’rli ko’rinisleri bar.

Ma’mleket basqariw formasina qaray monarxiya ha’m respublika ko’rinislerine iye.

Ma’mlekettin’ monarxiya formasi ha’kimiyattin’ bir adam (monarx) ta’repinen basqariwg’a tiykarlanadi.

Respublikada ha’kimiyat saylaw arqali ju’zege keledi.

Ma’mleket du’zilisine qaray unitar, federativ, konfederativ ma’mleketlerden ibarat.

Demokratiyaliq ma’mleket degende barliq puqaralardin’ tiykarg’i huqiq ha’m erkinliklerine kepillik beriledi, ha’kimiyat sistemasinin’ bo’liniwi tiykarina qurilg’an, ha’mmenin’ nizam aldindag’i ten’ligin ta’miynleytug’in, ja’miyettegi barliq ku’shlerdi birlestirip, ma’mleket rawajlaniwina jumsaytug’in ma’mleket na’zerde tutiladi.

G’a’rezsiz O’zbekstannin’ rawajlaniw joli demokratiyaliq huqiqiy ma’mleket ha’m erkin puqaraliq ja’miyet quriwdan ibarat.

Ja’miyetimiz siyasiy turmisin rawajlandiriw, huqiqiy demokratiyaliq ma’mleket ha’m erkin puqaraliq ja’miyetti ornatiw ma’seleleri Respublika Prezidenti I.A.Karimov miynetlerinde ha’r ta’repleme dodalang’an ha’m teoriyaliq tiykarlang’an.


Tayanish tu’sinikler:
Ja’miyettin’ siyasiy turmisi, siyasiy sistema, siyasiy sana, siyasat, siyasiy iskerlik, siyasiy institutlar, ma’mleket, siyasiy partiyalar.
Qadag’alaw ushin sorawlar:


  1. “Ja’miyettin’ siyasiy turmisi” tu’siniginin’ ma’nisin tu’sindirin’.

  2. Siyasat – bul…?

  3. Ja’miyettin’ siyasiy sistemasi degen ne? onin’ quraminda neler bar?

  4. Ma’mleket, onin’ kelip shig’iwi ha’m a’hmiyetin dodalan’.

  5. Ma’mleket haqqinda ilimiy-filosofiyaliq qaraslar.

  6. Ma’mlekettin’ qanday formasi ha’m ko’rinislerin bilesiz?

  7. Demokratiya tu’siniginin’ mazmun-ma’nisi?

  8. Demokratiyaliq ma’mleket qanday belgilerge iye?


8-Tema: Ja`miyettin` ma`nawiy turmisi

Joba:

  1. Ja`miyettin’ ma'nawiy turmis tu'sinigi.Ja'miyet ma'nawiy turmisindag'i quramalli elementler.

  2. Ja’miyet ma’nawiy tu’rmisinin’ miyrasi ha’m jan’alaw

  3. Ja’miyetlik sananin’ ja’miyet ma’nawiy tu’rmisinda tiykarg’i derekleri.

  4. Ma’nawiyat.Ma’deniyat. ha’m Qa’driyatlar.

  5. Prezident I.Karimov shig’armasinda ja’miyet ma’nawiy tu’rmisin rawajlantiriwdag’i ma’shqalalari.

Ja’miyettin’ ma’nawiy tu’rmisi degende adamlardin’ ma’nawiy islep shig’ariwi

iskerligin. Onin’ na`tiyjeleri ha’mde ma’nawiy islep shig’ariw jag’dayinin’ qa’liplesetug’in baylanis ha’m qatnasiqlar na’zerde tu’tiladi.

Ma’lim islep shig’ariwsiz ja’miyettin’ o’zi boliwi mu’mkin emas,islep shig’ariw insanlardin’ mu’ta`jliklerin qandiriwg’a qaratilg’an.Islep shig’ariw iskerligi eki ko’riniste boladi.

1 )Materialliq islep shig’ariw iskerligi.

2)Ma’nawiy islep shig’ariw iskerligi.

Ma’nawiy islep shig’ariw degende sana, ideyalar, ko’z qaraslardi islep shig’ariwdi na’zerde tutamiz.

Demek, ja’miyettin’ ma’nawiy tu’rmisi degende onnan islep shig’arilg’an har qiyli ko’rinisler,ideyalar na’zerde tutiladi.

Ja’miyettin’ ma’nawiy turmisi ayriqsha duzilisge iye. Onin’ tiykarg’i derekleri degende:

a)ma’nawiy iskerlik

b)ma’nawiy mu’ta`jlik

v)ma’nawiy o’zlestiriw

g)ma’nawiy mu’na’sebetler na’zerde tutiladi.
Ma’nawiy iskerlik yamasa ma’nawiy islep shig`ariw insan iskerliginin’ a`hmiyetli ko`rinisi bolip, adamlardin’ ma’nawiy mu`ta`jligin qandiriwg’a qaratilg’an zatlardi na`zerde tutadi.Ma`nawiy islep shig’ariw adamnin’ o`mirine aktiv qatnasti bildiredi. Ha`zirgi waqitta ma’nawiy islep shig’ariw o`zinin’ bir qatar ko`rinisleri menen materialliq islep shig’ariwda ayriqsha ko`rinedi.

a) Eger materialliq islep shig’ariw na`tiyjeleri na’rseler du`nyasin islep shig’ariwg’a, materialliq qa`driyatlardi jaratiwg’a qaratilg’an bolsa, ma’nawiy iskerlik na`tiyjeleri ideyaliq bilimler, ma’nawiy qa`driyatlardin’ qa`liplesiwine alip keledi;

b) Materialliq islep shig’ariw insanlar o`mirine tikkeley za’ru`r na`rselerdi jaratiwg’a qaratilg’an ha`lda ma’nawiy islep shig’ariw ja’miyet o`miri ushin u`lken a`hmiyetke iye;

v) Materialliq islep shig’ariw na`tiyjelerine o’nim predmeti xarakterine iye bolsa, ma’nawiy islep shig’ariw na`tiyjeleri basqasha ko`rinisleri, bilim, xabarlar formasinda ko`rinedi;

g) Ma’nawiy islep shig’ariw ja’miyet o`mirinin’ basqa barliq tarawlari (ekonomikaliq, sotsialliq, siyasiy) nin` ja`nede jetilisip bariwina xizmet etedi;

d) Ma’nawiy islep shig’ariw tu`rli forma ha’m ko`rinislerinen ibarat bolg’an bilimnin’ qa`liplesiwi ha’m rawajlaniwina xizmet qiladi;

e) Ma’nawiy islep shig’ariw sotsialliq pikirdin’ rawajlaniwina xizmet qiladi.Bunday ideya ideologiyada a`hmiyetli orin tutadi;

j) Ma’nawiy islep shig’ariw du’nyanin’ teorialiq ratsional biliw tiykarinda quriladi;

z) Ma’nawiy islep shig’ariwda do`retiwshiliktin’ u`stinligi ko`rinedi;

y) Ma’nawiy islep shig’ariw degende islep shig’ilg’an ideyalardi ja’miyet o`mirinde jasawi da na`zerde tutiladi;

Ma’nawiy islep shig’ariw jag’dayi insannin’ sanasin o`siredi ha’m bayitadi, ha`zirgi waqitda adamnin’ ma’nawiy mu`tajligin qandiriwg’a qaratilg’an bilimler, ideyalar, ko`rkem obrazlar ha’m basqa ma’nawiy qa`driyatlardi islep shig’ariwg’a qaratilg’an boladi.

Ma’nawiy ha’m materialliq islep shig’ariwdi hesh qashan bir-birinen ajratip bolmaydi. Bul aniq islep shig’ariw jag’daylarinin’ o`z-ara u`zliksiz baylanisi bolip 2 ta`repleme boladi.

Ma’nawiy islep shig’ariw jag’daylarinin’ o`zi u`zliksiz rawajlanip baradi. Da`slep ma’nawiy islep shig’ariw xaliq do`retiwshiliginde o`z ko`rinisin tawadi.

Aqliy miynettin’ fizikaliq miynetten ajralip shig’iwi ma’nawiy islep shig’ariw bag’darlarinin’ qa`liplesiwine ha’m rawajlaniwina xizmet qiladi. Usi tiykarinda ma’nawiy islep shig’ariw ekonomikalanip barg’an.

Ma’nawiy islep shig’ariw jag’daylari onin’ na`tiyjesinde jaratilg’an barliq na`rseler: a`debiyat, a`dep-ikramliq, til, sanaat, pa`n ja`miyeti ma’nawiy o`mirinin’ qa’liplesiwine ha’m rawajlaniwina sebepshi bolg’an.

Ma’nawiy islep shig’ariw ken’ ma`nidegi tu`sinik bolip, bul jag’daylar:

a) obrazlar, ideyalar, teoriyalar jaratiladi.

b) insanin’ o’zi ha’m ja’miyet rawajlanip baradi.

Ja`miyettin’ ma’nawiy o`miri u`zliksiz bir-birine baylanisli jag’daylar diziminen ibarat. Bul dizimlerdin’ tiykarg’i elementi ma’nawiy mu`tajlik, ma’nawiy iskerlik ma’nawiy o`zlestiriw tu`siniliwi lazim.

Usi tiykardan qarag’anda,ja`miyettin’ ma’nawiy o`miri mu`tajligin qandiriwg’a qaratilg’an dep aytiwimizg’a boladi. Ma’nawiy mu`tajlik degende ma’nawiy qa`driyatlardi jaratiw ha’m o`zlestiriw mu`tajligi na`zerde tutiladi. Insan o`z ta`biyatina ko`re tek «qarnin toydiriw», «tirishilik ma`selesi» menen g’ana jasay almaydi. Olarda materialliq mu`tajliginen de a`hmiyetge iye bolmag’an ma’nawiy mu`tajlikte bar. Bul mu`tajlik «kewil mu`jtajligi» dep te aytiladi. Insannin’ aqliy jetikligi, a`dep-ikramliqqa intiledi. Ol o`z ta`biyatina ko’re du`nyani ko`birek bilip baradi, ba`rha’ma suliwliqqa jaqinlasadi, bulardin’ ha’mmesi ma’nawiy mu`tajlikke tiyisli.

Insaniyat ja`miyetinin’ rawajlaniwinin’ to`mengi basqishlarinda ma’nawiy mu`tajlikler materialliq mu`tajliklerden ayrilmag’an ha’m adamlardin’ ku`ndelikli o`mirinde ha’m iskerligi menen ko`rsetilgen halda bolg’an. Materialliq islep shig’ariw rawajlaniwina ma’nawiy mu`tajligi ushin da`slepki mu’mkinshilikler jaratilg’an da`wirden baslap ma’nawiy islep shig’ariwdi jolg’a qoyiw arqali ma’nawiy mu`tajliklerdi qandiriw mu`mkinshiligi jaratildi.

Tariyxtan ma’nawiy mu`tajlikler materialliq mu`tajliklerden keyin qa`liplesken, biraq bul ma’nawiy mu`tajlik tek materialliq mu’tajliklerden kelip shig’adi, degen bir jaqlama tu`sinikti keltirip shig`armaydi.

Ma’nawiy o`zlestiriw, degende ma’nawiy qa`driyatlar: bilim, til, a`debiyat, sanaat, a`dep-ikramliq normalari na`zerde tutiladi.

Ma’nawiy islep shig’ariw na`tiyjeleri (bilimler, ko’rkem-o`ner ha’m basqada do`retiwshilik)nin’ ja`miyet o`mirine kirip bariwi ma’nawiy o`zlestiriw boladi.

Ja`miyet o`z-ara bir-biri menen baylanisqa kirisken adamlar ja`miyet toparlari bolip, ja’miyet ag’zalari arasinda obektiv ta`rizde ju`zege kelgen baylanis ha’m qatnasiqlar sotsialliq qatnasiqlar dep aytiladi. Adamlar arasindag’i baylanislar ha’m qatnasiqlar qansheli ayriqsha bolmasin, olar 2 tiykarg’i ko`rinisge iye:

a) Materialliq, ekonomikaliq qatnasiqlar.

b) Ma’nawiy qatnasiqlar.

Ma’nawiy qatnasiqlarg`a a`dep-ikramliq, siyasiy, huqiqiy, diniy siyaqli qatnasiqlardi kiritiw mu`mkin.

Materialliq, ekonomikaliq qatnasiqlar insan sanasinan tisqarida olarg’a baylanisli bolmag’an halda rawajlanadi. Ma’nawiy qatnasiqlar sana arqali a’melge asadi ha’m bunnan ja`miyettegi ideyalar, ma’nawiy qa`driyatlar, ma’nawiy qatnasiqlar g`a, a`hmiyetke iye da`rejede ta`sir ko’rsetedi.

Ma’nawiy qatnasiqlardin’ o’zine ta’n ko`rinisi insanlarara qatnasiqlar esaplanadi.

Ja`miyet ma’nawiy o’miri ma’nawiyattaniw tu’siniginde o’z ko`rinisin tawadi.

Ma’nawiyat – adamlardin’ o’z-ara qatnasiqlari ha’m o’mirlik ta’jriybesi dawaminda payda bolatug’in ha’m rawajlanatug’in qa`driyatlar ko’rinisi. Ma’nawiyat insannin’ insan bolip qa’liplesiwine tiykar bolatug’in tiykarg’i derek.

Ma’nawiyat ken’ qamrawli tu’sinik bolip

- ishki du’nyasi, ruwxiylig’i, o’z-o’zin an’lawi.

- oyshillig’i, talantligi, xareketshen’ligi.

- aqil-parasati, ziyrekligi, jaqsiliqti jamanliqtan, aqildi ashiwdan ajiratip biliwdi talantliqti bildiredi.

Ha’zirgi waqitta ma’nawiyat ja’miyettegi ma’nawiyat tiykarinda qollaniladi.

Til, a’debiyat, sanaat, diniy isenim, pa’n, xabar tarawlari, g’alaba xabar qurallari, ta’lim-ta’rbiya ja’miyet ma’nawiyatinin’ tu’siniletug’in ja`miyetlik ko’rinisi esaplanadi.

Ja’miyet ma’nawiy o’mirinin’ tiykarg’i ja’miyeti ja`miyetlik sana quraydi. Ja`miyetlik sana ja’miyet o’mirinin’ bolmistin’ insan miyindegi tiykari esaplanadi.

Ja`miyetlik sana ja’miyette jaratilg’an ha`r qiyli sotsiologik qaraslar (a’dep-ikramliq, siyasiy, huqiqiy, diniy, ilimiy h.t.b.) oy pikirler, ideyalar ko’rinislerin o’z ishine aladi.

Ja`miyetlik sana ja’miyet ma’nawiy o’mirin o’zinde sa’wlelendirgen quramali bolg’an ja`miyetlik realliq esaplanadi. Ja`miyetlik sana quramali strukturag`a iye. Ja`miyetlik sananin’ strukturasina

a) Ja`miyetlik sana tarawlari;

b) Ja`miyetlik sana da`rejeleri;

v) Ja`miyetlik sana formalari kiredi.

Ja`miyetlik sana tarawlarinda ku’ndelikli ha’m teoriyaliq sana, da’rejelerine - ja`miyetlik ruwxiy ha’m ja`miyetlik ideologiya, formalarina – etikaliq, estetikaliq, diniy, siyasiy, huqiqiy sana kiredi. Sonday-aq, ja`miyetlik sananin’ arnawli formalari bar. Bul pa’n ha’m filosofiya.

Ja`miyetlik sana ja’miyette keshetug’in o’zgerisler, jag’daylardi an’law arqali qa’liplesedi.

Ja’miyet ma’nawiy o’mirinde a’mel qilatug’in uliwmaliq nizam – ja`miyetlik sananin` salistirmali g’arezsizligi dep ju`ritiledi.

Bul nizamg’a boysiniw ja`miyetlik sana ha’m bolmistin’ birligi ha’m u’zliksiz baylanislig’inda, ja`miyetlik sana rawajlaniwindag`i miyrasliliqta, ja`miyetlik sananin’ ja’miyet turmisina aktiv ta’sirinde ko`rinedi.

Respublika Prezidenti Islam Karimov ta’repinen islep shig’ilg’an demokratik huqiqiy ma’mleket ha’m erkin puqaraliq ja’miyetti quriw konsepsiyasinin’ tiykarg’i bag’dari ja’miyet ma’nawiyatina tiyisli problemalardi quraydi. Ol «O’zbekistannin’ o’z g`arezsiz ha`m rawajlaniw joli» shig`armasinda O’zbekistandi rawajlandiriwdin’ ma’nawiy ha’m a’dep-ikramliq tiykarlari u`stinde toqtalip «O’zbekistandi jan’alaw ha’m rawajlantiriw to’rt tiykarg`a bag`darlanadi. Bular:

- Uliwmainsaniy qa’driyatlarg’a sadiqliq.

- Xalqimizdin’ ma’nawiy miyrasin bekkemlew ha’m rawajlandiriw.

- Insanlardin’ o’z imkaniyatlarin erkin a’melge asiriw.

- Watang’a sadiq ekenligin da’lillep berdi.

Ma’mleketimizde milliy ma’nawiyatimizdi tiklew ha’m rawajlandiriw ma’mleket siyasatinin’ u’stin tarawlarina aylang’anlig’i ja’miyet ma’nawiy o’mirine itibardin’ ku’sheygenliginen derek beredi.


Download 189.83 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling