1-Tema: Sotsial filasofiyanin’ mazmun-ma’nisi ha’m waziypalari. Joba


Download 189.83 Kb.
bet6/7
Sana19.03.2020
Hajmi189.83 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

Tayanish tu'sinikleri:
Adam, insan, individ, shaxs, antropogenez, sosiogenez, antropososiogenez, ekzistensiya.
Qadag’alaw ushin sorawlar:
1. «Adam», «insan» tu'siniklerin tariyplen'. Olardag'i uliwmaliq ha'm pariqlar nelerden ibarat.

2. Ayyemgi Hind filosofiyasinda insan mashqalasi.

3. Ayyemgi Qitay filosofiyasi insan haqqinda.

4. Oyaniw dawiri filosofiyasinin' insan haqqindag'i ko'z-qaraslari.

5. Orta asir Orayliq Aziya ulamalarinin' insan haqqinda.

6. Nemis klassik filosofiyasi insan haqqinda.

7. Insan mashqalasi ha'zirgi zaman filosofiyasinda.

8. Shaxs tu'siniginin' mazmun manisi.

9. «Insan antropososiogenez jemisi» degen pikirdi qanday tu'sinesiz? Tariyplep berin'.

10. Shaxstin' rawajlaniwinda sotsialliq faktordin' tutqan orni.


13- Tema: Jamiyet ham shaxs.

Joba:

1.Jamiyet ham shaxs,olardin' uzliksiz birligi ham baylanisligi.

2.Jamiyet ham shaxs arasindagi munasebetker haqqindagi filosofiyaliq pikirler.

3.Jamiyet ham shaxs arasindagi munasebetler.Shaxtin' tarixiy tipleri.

4.Shaxstin' jamiyetke tasiri.Shaxs erkinligi ham juwapkershiligi.

5.G'arezsizlik sharayatinda insan huqiqlari ham erkinlikleri.


Jamiyet ham shaxs munasebetleri filosofiya tariyxinda turlishe analiz qilingan.«»

Negizindejamiyethamshaxsmunasebetleriadamhamalemmunasebetlerinin' tikkeleydawami.Adamzatijamiyette,sotsialliqfaktorlartasirindeshaxsbolipjetilisedi.

Adam tiri tabiyattagi en joqari tur,tabiyat evolutsiyasinin' jemisi.Onda adam zatina tiysli barshe o'zgeshelikler jamlengen.Adam evolutaion rawajlaniw protsessinde insan sipatinda jetilisken.Jamiyet,sotsialliq munasebetler onin insan sipatinda jetilisiwne alip kelgen.Insan-jamiyetlesken (sotsiallasqan) adam.Insan-sotsialliq tariyxiy barliq.Ane usi belgisi menen barliq basqa tiri janzatlardan parq qiladi.Ondagi barshe paziyletler,tariyxiy rawajlaniw sebepli juzege kelgen.Indivit ozine say sezimleri menen basqalardan pariqlanatugin ayriqsha alingan adam.Indivittin' ozine say sezimlerine: a)onin' tabiyati;

b)ruxiy jagdayi (xarakteri,temperamenti,jagadyi,yadi)

V)ozine say pikirlew tarizi kiredi

Indivittin' ozine gana say belgileri- individualliq tusiniginde ipadalanadi.Individualliq: a)adamnin' basqalardan pariqli,tek ozine gana tan belgileri;

b)bul insanga tan qabiletler talantta korinedi.

Individualliq har bir insannin' omiri,turmis tarizi,onin' iskerliginin' barliq tarawlarina tiyisli.

Individualliq ayriqsha alingan insannin' aniq is hareketleri,tajriybesi,qabileti,adet ham konlikpelerin sawlelendiredi.Ayne waqitta individualliq insandagi biytakrarliqdur.Insandagi biytakrarliq: a)onin' rawajlaniwnin' individual basqishinda

b)shaxs bolip jetilisiwde sawlelenedi.

Insannin' individual rawajlaniw basqqshi alg'ashiqi jamiyet dawirine duziliwge tuwri keledi.Bul basqishta insan ozinin fizikaliq barligin tamiynlewdi birinshi oringa qoyadi.Indivittin' barliq iqtyajlari tek ruw jamatinde qandiriladi.Ruw jamatinin' idirawi sotsialliq miynet boliniw,jeke mukikshilik,shanaraqliq munasebetler insannin' individtan shaxs basqishina otiwne imkan jaratadi.

Shaxs tusiniginde aldingi temada korip otkenimizdey,insannin' jamiyettegi orni,orinlaytugin waziypalari sawlelenedi.Har bir shaxs- insan,biraq har bir insandi shaxs,dep atay almaymiz.Shaxstin' jetilisiwi algashqi omirdin' idarwi,jeke muliktin' payda boliwi,adamlar arasinda janasha sotsialliq munasebetlerdin' jetilisiwi ham rawajlaniwi menen baylanisli.

Shaxs ozine tan sotsialliq belgilerine iye bolgan,qabileti,on'ligi,miynet ham sotsialliq-siyasiy iskerlgi menen jamiyetke tasir korsetetugin adam.

Jamiyet ham shaxs arasindagi munasebet mashqalali xarakterge iye bolip,bul protsess jamiyettin' insanga ham insannin' jamiyetke tasirinde korinedi.

Jamiyettin' shaxsqa tasiri maselesi jamiyetlik pikir tariyxinda turli qaraslardi keltirip shigargan.Ingliz filosofi Jon Lokk (1632-1703) insan tuwilganda,onin' an'i "taza taqtayshaga" usaydi.Jaman sotsialliq ortaliq jaman narselerdi jazadi ham jaman admnin' jetilisiwne alip keledi.Jaman adam jaman ortaliqti jaqsilay almaydi,dep esaplaydi.

Feyerbax insannin' an'indag'i o'zgeris jamiyetinin' ozgeriwne sebepshi boladi dep esaplaydi.

Jamiyettin' insanga tasiri,awele onin' shaxs bolip jetilisiw protsessinde korinedi.

Jamiyettin' shaxstin' jetilisiwi protsessine tikkeley tasir ko'rsetedi.Jamiyettin' shaxsqa tasiri: a)mega muhit b)makro muhit v)mikro muhit darejesinde amelge asadi.

Mega muhit insaniyat duniyasi,dawir muhitinin' insanga tasiri.

Makro muhit insan omir keshirip atirgan jamiyet,mamleket.

Mikro muhit insandi orap algan,ogan tikkeley tasir korsetetugin muhit (shanaraq,miynet jamaati)

Shaxstin' jamiyetke tasiri sotsialliq muhittin' turli korinislerinde turlishe keshedi.Shaxstin' jamiyetke tikkeley tasiri mikro muhitta korinedi.Makro ham mega muhitke tasiri ol tiyisli bolgan sotsialliq topar,millettin' tasirinde korinedi.Shaxtin' jamiyetke tasiri onin' qanday shaxs ekenligine baylanisli boladi.Shaxslardin' olarga tan belgilerine kore: a)apiwayi;

b)talantli;

v)ulli;


g)genetikaliq turlerin korsetiw mumkin.Apiwayi shaxstin jamiyetke tasiri tiykarinan tar shen'berde- mikro muhitta tikkeley sezliedi.

Ulli shaxslar,tariyxiy zatlar,genylar oz iskerligi menen jamiyetke tasir etiwi,onin' omirinde teren' iz qaldiriw mumkin.Bunday jagdayda shaxs tariyxina subiekti darejesine koteriledi.Tariyxiy rawajlaniw,onin' jonelisine ulli shaxslar sezilerli darejede tasir korsetedi.

Jamiyet ham shaxs arasindagi baylanislarga sotsialliq-tariyxiy koz qarastan jandasiw mumkin.Bul narse,bir tarepten, shaxtin' jamiyetke tasiri turli dawirlerde ozine tan sawleleniwin keltirip shigaradi.Ekinshiden,jamiyet turli dawirlerde shaxs aldina turli waziypalardi qoyadi.Sogan kore,shig'is madeniyatinda danaliq,batirliq,kemtarliq,adillik qadirlengen;Ayyemgi Gretsiyada aqilli barkamalliqqa erisiw joqari bahalangan;sanaatlasqan jamiyette isbilermenlik,basshiliq qadirlengen.

Jamiyet penen shaxs arasindagi baylanis shaxstin' tariyxiy tiplerinde oz korinisin tabadi:Shaxtin' tariyxiy tipleri degende: a)jeke garezllilik;

b)shaxs garezsizligi;

v)erkin shaxs nazerde tutiladi.

Jeke garezlilkik insaniyat jamiyeti rawajlaniwnin' tomengi basqishina tan.Algashqi jamiyette shaxstin talaplari,tek jamaatte qandirilgan.Demek ol jamaaga garezlili.Arxaik jamiyetlerde ele insan shaxs bolip jetilispegen.Bul rawajlaniwdin' indivit basqishi,dep juritiledi.Quldarliq,feodalizm duziminde shaxs oz xojeyinlerine garezli.Mulik iyeleri bul jamiyetlerde garezli subekt bolip esaplanadi.Jeke garezlilik islep shigariw usili menen baylanisli.Daslep tsivilizatsiyaga deyin tek ozlestiriwge tiykarlangan islep shigariw usili bar edi.Keyinshelik agrar tsivilizatsiya dawirinde (qulshiliq,feodalliq) shaxs mulk iyesine garezli bolip qaldi.Bul garezlilik qulshiliqqa-putkilley garezlikti,feodal jamiyette bolsa qisaman garezlilikti sawlelendirer edi.Insannin: shaxsqa aylaniw protsessi onin' malim darejede ozin ozi an'law,talaplari shen'berinde ken'eyiwi,manawiy

Iqtiyajlari menen baylanisli edi.Qulshiliq feodalizm da’wirinde jetistirilgen onimler manawiy iqtiyajlardi qandiriw ushin jeterli emes edi.

Shaxs penen jamiyet ortasinda oz-araqatnasiqtin’ ekinshi basqishi kapitalizm da’wirinde Tovar islep shig’ariw menen baylanisli.Bul basqish materialliq boysiniwshiliqqa tiykarlang’an shaxs g’arezsizligi dep ju’ritiledi.Bir jag’inan kapitalizm da’wirinde jamiyetke ka’sip o’nerdi erkin erkin tan’lap alatug’in, bir jerden ekinshi jerge ko’she alatug’in erkin jumisshi kushi kerek. Sonin’ menen bir qatarada erkin miynetkesh o’z jumis kushin zat , Tovar sipatinda satiwi ha’m onin’ ornina o’zine kerek bolatug’in zatlardi erkin aliwi tiyis. Bul jag’day jumisshi ku’shinin’ tovarg’a aylang’anlig’inan ko’rsetedi.

Erkin shaxs postindustrial ja’miyetke o’tiw basqishinda payda bola basladi. Bul ja’miyette bilim , axparot, kasiplik sheberligi ustin esaplanadi, xizmet ko’rsetin tarawi jedel rawajlana basladi. Qudiretli materialliq texnik baza, rawajlang’n islep shig’ariwshi ku’shleri bolg’an menen bunday jamiyette shaxs rawajinin’ materialliq ha’m manawiy faktorlari boladi. Ashiq , erkin jamiyet erkin shaxstin’ rawajlaniwi zaruriy shart shariyatlardi jaratadi. Shaxs tek ashiq erkin jamiyette g’ana erkin bola aliwi mumkin. Sonin’ ushin ha’m g’arezsizlikke erisken demokratik rawajlaniw jolin tan’lap alg’an mamleket ha’m ja’miyette insan en’ joqarg’I qadriyatqa aylanadi.

Ja’miyet ha’m shaxslar arasindag’I o’z ara baylanis ha’m mu’nasebetler oylawi sonnan derek beredi ja’miyettin’ sivilizatsiyali rawajlaniwi shaxs ro’linin’ ju’da’ o’sip bariwina alip keledi. Bul jag’day shaxs erkinligi menen juwapkershiligi ma’selesin qiyin ma’selege aylandiradi.Sol mu’nasebet penen erkinliktin’ o’zi ne?Erkin shaxs qanday shaxs?Siyaqli sorawlarg’a juwap tabiw kerek boladi.En’ da’slep erkin shaxs degende g’arezsiz shaxs na’zerde tutiladi. G’arezsiz shaxs g’arezsiz pikirlew, islew, jasawta’jiriybesine iye bolg’an adam.

Shaxs g’a’rezsizligin ta’miynlewshi en’ za’ru’r kepiliklerinen biri insandag’I erkelik ha’m juwapkershilik sezimlerinin birleskenligidir. Erkinlik mashqalasina filosoflar o’z mu’nasebetlerin bildirgen. Rus filosofi N. Berdyaevtin’ pikirinshe erkinlik sebepli insane tan’law , saylaw imkaniyatina iye boladi. Biraq tek tan’lawdin o’zi g’ana erkinlikti ta’minlep bere almaydi.Haqiyqiy erkinlik jaratiwshiliqti ko’rsetedi.Insan erkinligi jaratiwshiliqtan do’retiwshilikten ajiratiw mu’mkin emes.

Deterministik konseptsiya tareptarlari erkinlik insannin’ ovektiv za’ru’rligin an’lap aliw qabileti , dep tusinedi. ERkinlik tan’law ushin imkaniyat payda bolg’an jag’idayda ju’zege keledi.Erkinlik insannin’ o’z maqsetlerine erisiwdin’ tiykarg’I jag’dayi.Onin’ ushin berilgen imkaniyati. Erkinlik tusiniginin’ so’zlik manisi kisinin o’z qalewi boyinsha is ko’riw imkaniyati.

Erkinlik, shaxs erkinligi volyutalizm ha’m fatalizmFalsaviy jonelislerinin’ tiykarg’I maselesi’ Fatalizm latinsha Fatalis – tag’dirge ta’n, degen manisti an’latadi. Pifagorshilar, Demokrit, Nisshe fatalizm wakilleri esaplanadi. Fatalizm Kalon filosofiyasinin’ en’ za’ru’r wa’killerinen biri. Fatalizm har bir hadiyse ham insannin’ ba’rshe qatti hareketleri tag’diri azalga baylanisli, dep esaplaydi. Fatalizm insane hesh narseni ozgerte almaydi, barshe narse hadiyse protses mazmuni jonelisi aqibetleri aldinan belgilengen degen ideyani ilgeri suredi. Ha’m bul menen insandi hesh qanday iskerlik korsetpewge passivlikte tag’dirge boysindiriwg’a shaqiradi.

Valyontarizm latinsha voluntas – sabir degen manisti bildiredi .Valyontarezm koz qarasinin’ belgili wakili Shopengauer bolip esaplanadi.Valyontarezm filosofiyasi ayyemnen ilgeri surilgen.Bulk oz qaras xristianliq filosofiyasinin’ belgili wakili Avgusttin’ taliymatinda sawlelengen.Valyontarezm shaxs sabirin birlemshi dep aytiladi ha’mde taruyxiy protsesler ayiriqsha shaxslardin suvektiv qalewlerine tiyisli amelge asadi. Degen ideyag’a tiykarlanadi.

Fatalizm ham valyontarezm ha’m shaxs arasindag’I mu’nasebetler maselesine suvektip iykemlesedi.

G’arezsiz shaxsqa tiyisli tiykarg’I belgi erkinlik dir. Erkinlik tusiniginin’ sozlik manisi kisinin’ o’z qalewi boyinsha is tutadi. Erkinlik jamiyet turmisinin’ tu;rli tarawlari menen tuwridan tuwri baylanisli. Usig’an kore erkinlik degende: a) ekonomikaliq b) siyasiy v) manawiy erkinlik nazerde tutiladi. Ekonomikaliq erkinlik, bul majbur etiw , ekospluatasiyasinda ayiriqsha. Usi waqitta ekonomikaliq erkinlik insane tarepinen siyasiy miynettin turin tan’lap aliwda payda boladi .Bunda shaxs ha’m o’z umtiliwshiliqlari ha’m real jamiyettin’ real imkaniyatlarinan kelip shig’adi.

Siyasiy erkinlik turmis keshiriw ushin za’ru’r huqiq ha’m erkinliklerdi paydalilig’I menen xarakterlenedi. Rawajlang’an jamiyette mamleket insannin’ haq huquqlarin kepillep beredi. Saylaw- saylaniw huqiqi adilli mamleket duzimi xaliqtin’ mamleket ahimiyetine tiyisli maselelerdi sheshiwdegi qatnasiwi yag’niy demokratik huqiq ha’m erkinliklerden paydalaniw siyasiy erkinlik tusinikinde sawlelemedi.

Manawiy erkinlik degende daslep hu’jdan erkinligi jamiyet manawiy turmisinda qatnasi manawiy bayliqlarg’a lazzet aliw , doretiwshiliktin’ ol yaki bul turi menen shugillaniw soz erkinligi siyaqlilar nazerde tutiladi.

Erkinlik juwapkershilik penen tikkeley baylanisli.Erkinlik ham juwapkershilik insan iskerliginin’ oz-ara u’zliksiz baylanisi eki jag’inan sho’lkemlestiredi. Juwapkershilik daslep juwapkerlik manisin bildiredi.Juwapkershilik sotsial ahmiyetli minnet ham waziypalardin’orinlaniwi belgili tarbiyaliq formalarg’a amel qiliw boyinshashaxstin/ jamiyet ag’zalari aldindag’I juwapkershiligi .Erkinlik siyaqli juwapkershilik ham har turli korinislerde payda boliwi mumkin.Siyasiy huqiqiy adep ikramliliq juwapkershilik shaxs jamiyet juwapkershiligi ha’m x.k solardin’ qatarinan.

Juwapkershilik jamiyet sotsiyalliq topar tariypine shaxsqa qoyilatug’in talaplar tiykarinda payda boladi.Bul talaplardin’ shaxs tarepinen o’zlestiriliwin onin’ qatti hareketleri iskerliginde payda boladi.Shaxstin payda boliwinda juwapkershilik tuyg’isin tarbiyalaw tiykarg’I orindi tutadi.Juwapkershilik shaxstin’ jamiyet paydasin qay darejede teren’ an’lay aliwi na’zerde tutiladi. Erkin shaxs daslep jamiyet aydasin an’lag’an jamiyet aldindag’I o’z juwapkershiligin teren’ bile alatug’in insane. Jamiyet turmisi ha’m rawajlaniwi insane iskerligine onimi ha’m korinisi eken. Insan qansheli juwapkershilikti teren’ seze alsa sonsheli ol oyinda iskerlik korsetedi.

Shaxs erkinligi sotsialliq rawajlamiw faktori esaplanadi.


Tayanish tusinikler:
Shaxs, g’arezsiz shaxs, erkinlik, juwapkershilik, bag’iniwshiliq, kamil insan.
Qadag’alaw ushin sorawlar:

  1. Jamiyet ha’m shaxs arasindag’I dealektik baylanislilig’in qanday tusinesiz?

  2. Adam, insan , indivit , shaxs tusiniklerine tarip berin’, olar arasindag’I mu’nasebetkerdi payda etin?

  3. Jamiyet penen shaxs arasindag’I mu’na’sebetler haqqindag’I qanday filosofiyaliq pikirler alg’a surilgen?

  4. Fatalizm degen ne?

  5. Valyontarezim filosofiyaliq joneliste jamiyet penen shaxstin’ munasebeti qanday dodalang’an?

  6. Shaxstin’ tariyxiy tiplerge ajiraliwinin’ tiykarg’I faktorlari, degende neni nazerde tutasiz?

  7. « Erkin shaxs» tusinigin tariplen’?

  8. Shaxs erkinligi ha’m juwapkershiligi haqqinda nelerdi ayta alasiz ?


14-tema:Sotsialliqrawajlaniwta’biyiy-ta’riyxiy

Protsess sipatinda.
Joba:

1.Sotsial rawajlaniw.Sotsial progress.Regress.

2.Sotsial rawajlaniw haqqindag’i filosofiyaliq ko’z-qaraslar.

3.Sotsial rawajlaniw quramali dialektik protsess sipatinda.Evolyutsion rawajlaniw.Krizislik rawajlaniw.

Sotsial rawajlaniw mashqalasi filosofiya ta’riyxinda a’yyemnen alimlardi qiziqtirip kelgen.A’yyemgi grek filosofi Platon ja’miyetler rawajlaniwinin’ u’sh basqishi haqqinda pikir ju’ritedi.Bular:a)ja’miyetke shekem bolg’an da’wir,ta’biyiy rawajlaniw ta’riyxi; b)ja’miyettin’ sotsial jag’dayi; v)ideal ja’miyet.Ideal ja’miyet degende Platon insaniyat arziwindag’i ja’miyetti na’zerde tutadi.

XVI a’sir ingliz ta’riyxshisi Kollingvud ja’miyetler ta’riyx pa’ni do’gereginde 4 basqishtan ibarat imperiyani quraydi,bular: a)shig’is ja’miyeti; b)grek ja’miyeti; v)rim imperiyasi; g)German imperiyasi dep esaplag’an.

Frantsuz utopisti Sen-Simon (1760-1825 jillar) ja’miyetler ta’riyxin da’wirlestiriwde ondag’i bar bolg’an ekonomikaliq sistemani tiykar qilip aldi ha’m bulardi; a)antik da’wir(qulshiliq penen baylanisli); b)orta a’sir ja’miyeti-feodalizm menen baylanisli ha’m v)iri sanaatqa tiykarlang’an ja’miyet dep atadi.Sanaatlasqan ja’miyetti rawajlaniwdin’ pozitiv da’wiri dep ko’rsetedi.

Nemis klassik filosofiyasinin’ iri wa’kili Lyudvig Feyerbax ja’miyet rawajlaniwinin’ sebeplerin dinnen izleydi.

Frantsuz alimi Ogust Kont (1798-1857)ja’miyettin’ rawajlaniw sebeplerin ma’na’wiy rawajlaniwdan izleydi ha’m insaniyat ja’miyeti rawajlaniwi 3 basqishta a’melge asadi,bular ja’miyet rawajlaniwininin’ ha’mme ushin uliwmaliq bolg’an :a)teologik ; b)metafizik; v)pozitiv basqishlari boladi ,degen pikirdi alg’a su’rgen.

Sotsial rawajlaniw-bul ja’miyet rawajlaniwi.Bul-onin’ o’tmishten ha’zir arqali keleshekke qaray o’zgerip bariwdan ibarat bolg’an protsess esaplanadi.Insaniyat bir neshe min’ jilliq ta’riyxqa iye.Onin’ rawajlaniw protsesin ta’riyx pa’ni u’yrenedi.Ta’riyx grekshe historian so’zinen aling’an bolip ,o’tmish waqiyalar haqqinda ra’wiyatlar,bolip o’tken ha’diyseler,degen ma’nini an’latadi.

Insaniyat o’tmishinin’ o’zine ta’nligi ,ko’p tu’rliligin u’yreniw tiykarinda sotsial bilimler payda boladi.Ta’riyxiy protseslerdin’ filosofiyaliq juwmag’i menen ta’riyx filosofiyasi ya’ki isteriosofiya shug’illanadi.

A’yyemnen alimlar ta’riyxti filosofiyaliq jaqtan an’lawg’a umtilg’an.

Ta’riyxti an’law-insaniyat ta’riyxinin’ a’hmiyetin,jo’nelisin tu’siniw degeni.Bunday an’lawdin’ tiykarinda «Insaniyat ja’miyeti ta’riyxiy rawajlaniw protsesinde o’zgerip barama?Eger o’zgerip barsa ,bul o’zgerisler qanday ta’rizde keshedi?»degen sorawlarg’a juwap beriwdi talap etedi.

Ja’miyetler rawajlaniwi «sotsial progress»tu’sinigi arqali sa’wlelenedi.Progress latinsha ilgerilenbe ha’reket,jen’is degen ma’nilerdi bildiredi.Sotsial progress ja’miyet rawajlaniwinin’ sa’wlelendiretug’in tu’sinik esaplanadi.Progresstin’ zidi,onin’ kerisinshesi-regress.Eger sotsial progress insaniyat ja’miyeti rawajlaniwinin’ to’mennen joqarig’a,quramaliliqtan an’satliqqa bariwdi bildirse,regress-onin’ kerisi:ja’miyettin’ joqari basqishinan arqag’a ,sotsial o’mirdin’ to’men da’rejesine tu’sip qaliwin bildiredi.Ja’miyetke alg’a qarap rawajlaniw –progresske ta’n bolg’ani siyaqli,arqag’a qaytiw ,isten shig’iw,regresske ta’n esaplanadi.

Insaniyat rawajlaniwinin’ tiykarin ne belgileydi?Sotsial progrestin’ miyzanlari barma?Bul ma’sele sotsial filosofiyaliq pikirler ta’riyxinda tu’rlishe sheshilgen.Misali, Batis Evropa oyshilllari insan sanasi,aqili sotsial progresti belgileytug’in miyzan ,dep esaplag’an.Keyinshelik,XIX a’sirdin’ aqiri XX a’sirdin’ baslarinda islep shig’ariwshi ku’shler ha’m islep shig’ariw mu’na’sebetleri sotsial progress miyzani,degen ko’z-qaras alg’a su’rildi.Ha’zirgi da’wirde sotsial progrestin’ miyzani ja’miyettin’ insanpa’rwarliq da’rejesi esaplanadi.

Sotsial rawajlaniw ne?Ol qay ko’riniste keshedi?Ta’riyxiy protsestin’a’hmiyetin ne quraydi?Insaniyat rawajlaniwi ta’riyxi qaysi jo’neliste a’melge asadi?degen sorawlarg’a a’yyemnen alimlar juwap izlegen.Ta’riyxiy protsesler,onin’ maqseti,jo’nelisleri haqqinda a’yyemnen bir qatar teoriyalar jaratilg’an.Bular:

1.Ta’riyxiy protsesler,sotsial rawajlaniwdin’ siziqli teoriyalari.

2.Tariyxiy aylanba teoriyasi.

3.Ta’riyxiy rawajlaniw haqqindag’i ha’zirgi zaman teoriyalari.

Ta’riyxiy rawajlaniwdin’ siziqli rawajlaniw ekenligi haqqindag’i qaraslar degende a’lemnin’ jaratiliwinan baslang’an rawajlaniw joli bir jo’neliste ,tegis dawam etiwi na’zerde tutiladi.

Ko’p g’ana antik da’wir alimlari ta’riyxiy rawajlaniwdi siziqli rawajlaniw sipatinda izertlegen.Antik da’wir alimlari Pifagor(er.al.480-410 jillar)ha’m Demokrit(er.al.460-370jillar)insaniyat ta’riyxi ha’r dayim ilgeri rawajlang’an,bul jabayiliqtan altin a’sirge qarap baratug’in rawajlaniw ,dep esaplag’an.

Ayirim filosoflar,ma’selen Gesiod,Seneka (er.al.5-4j, er.al.6-5j)ja’miyet rawajlaniwin regress-arqag’a qaytiw ta’rizinde tu’singen.Olardin’ pikirinshe ,sotsial rawajlaniw «altin a’sir»den «temir a’siri»ne qarap baradi,yag’niy arqag’a qaytadi.Bunday ja’miyet jemiriledi,a’dep jog’aladi.

Sotsial rawajlaniwdin’ shen’berliligi ya’ki ta’riyxiy aylanba teoriyasi a’yyemgi grek filosoflari Platon,Aristotel ta’repinen alg’a su’rilgen.Olar insaniyat rawajlanip baradi,lekin bul rawajlaniw shen’ber ta’rizinde ju’zege keledi ha’m ja’miyet rawajlaniwi na’tiyjesinde ha’r dayim o’zinin’ baslang’ish jag’dayina qaytadi,dep esaplag’an.

Orta a’sir filosoflari sotsial rawajlaniwdi inkar etpegen,lekin bul rawajlaniwdi Qudayg’a baylanisli tu’sindirgen.

Insaniyat ta’riyxinan uliwmaliq ha’m ha’r tu’rlilik Italiyaliq filosof Djambattista Viko(1668-1744)ta’repinen tiykarlap berilgen.Ol o’zinin’ «Milletlerdin’ uliwmaliq ta’biyati tuwrisindag’i jan’a pa’nnin’ tiykarlaniwi»kitabinda jer ju’zindegi barliq milletler rawajlaniwinin’ u’sh da’wiri do’gereginde tsillik rawajlanip bariwi tuwrisindag’i ta’riyxiy aylanba teoriyasin islep shiqqan.Bular:

1.»Qudaylar a’siri»-sponsorlarg’a boysiniw da’wiri.

2.»Qaxramanlar a’siri»-aristokratik ma’mleket da’wiri.

3.»Insanlar a’siri»-wa’killikli monarxiya ya’ki demokratik respublika da’wiri.Ha’r bir basqish aqirinda inqirazg’a ushiraydi ha’m bo’leklenip ketedi ha’m ha’r sapari ta’riyxta sol ta’rizdegi aylanba ha’reket ta’kirarlanadi,dep esaplag’an.

Ha’zirgi zaman filosofiyasinda ta’riyxiy rawajlaniw mashqalasi boyinsha tiykarinan eki tu’rli ko’z-qaras bar:

a)ja’miyet rawajina formatsion jandasiw.

b)tsivilizatsion jandasiw.

Ta’riyxiy protseslerge formatsion jandasiwina ko’re ,insaniyat ta’riyxi ta’biyiy-ta’riyxiy protsess.Bul protsess sotsial-ekonomikaliq formatsiyalardin’ izbe-izlikte orin almasiwi protsesi.Sotsial –ekonomikaliq formatsiyalar tuwrisindag’i filosofiyaliq ta’liymat Karl Marks(1818-1883)ta’repinen ilgeri su’rilgen.Bul ta’liymatqa ko’re sotsial rawajlaniwdin’ belgili basqishinda turg’an ja’miyet sotsial-ekonomikaliq formasi esaplanadi.Ja’miyetler rawaji sotsial –ekonomikaliq formatsiyalardin’ o’z-ara almasiliwi ta’rizinde keshedi.Marks ja’ha’n ta’riyxin bir formatsiyadan ekinshi formatsiyag’a o’tiwden ibarat siziqli rawajlaniw sipatinda ko’rsetti.Markstin’ sotsial rawajlaniw tuwrisindag’i ko’z-qaraslari ta’riyxin materialistik tu’siniw teoriyasi,dep ju’ritedi.

Formatsiyali rawajlaniw degende

1.Ibtidoiy topar sistemasi

2.Qulshiliq

3.Feodalizm

4.Kapitalizm

5.Sotsializm formatsiyalari na’zerde tutiladi.

Sotsial rawajlaniwg’a formatsion mu’na’sebet ta’riyxtin’ a’hmiyetin tu’siniwge belgili da’rejede imkan beredi,lekin Marks ta’repinen ilgeri su’rilgen ta’riyxti materialistik tu’siniw teoriyasinin’ bir ta’replemeligi aniq bolip qalmaqta.Ta’riyxiy rawajlaniwdin’ ha’mme basqishlarinda sotsial-ekonomikaliq mu’na’sebetler ja’miyet o’miri tiykarin belgilewi sha’rt emes.Tu’rli xaliqlar ,ma’mleketlerdin’ ta’riyxin u’zliksiz rawajlandirip bariwshi sotsial-ekonomikaliq formatsiya sipatinda tu’siniw jeterli emes.Ha’zirgi da’wirde ja’miyetler rawajlaniwin 5 formatsiyadan ibarat ,rawajlaniwdin’ o’zi u’zliksiz siziqli rawajlaniw ta’rizinde keshedi,degen qaras sotsial rawajlaniwdin’ pu’tkil quramaliqlarin tu’siniwge jeterli imkan bermeydi.XIX-XX a’sirlerde sotsial rawajlaniwg’a tsivilizatsiyali jandasiwi qarar taba basladi.Bug’an ko’re ,insaniyat ta’riyxi ko’pten-ko’p tu’rli tsivilizatsiyalar ta’rizinde sa’wlelenedi.

Tsivilizatsiyaliq jandasiw filosoflar Nikolay Danilevskiy,Osvald Shpengler,Arnold Toynbi kibi alimlar ta’repinen islep shig’ilg’an.Ja’miyet rawajlaniwina tsivilizatsiyali jandasiw belgili ja’miyettin’ sotsial-ruwxiy ko’rinisi,xaliqtin’ mentaliteti haqqinda pikir ju’ritiw,ja’miyet rawajlaniwinda ma’deniyattin’ ornin tuwri tu’siniw ikanin beredi.Ta’riyxiy rawajlaniw bul insaniyat tsivilizatsiyasinin’ ju’zege keliwi ha’m rawajlaniwi.

Sotsial rawajlaniwg’a tsivilizatsiyali mu’na’sebet ma’deniy rawajlaniwdi insan ha’m ja’miyet rawajlaniwinin’ tiykari faktori sipatinda alip qaraw imkanin beredi.

Tsivilizatsiyali jandasiw insaniyat ta’riyxina o’zine ta’n ta’kirarlanbas sotsial waqiyaliq dep qarawg’a tiykarlang’an.Bunda ha’r bir tsivilizatsiya o’zinin’ ju’zege keliwi ha’m rawajlaniwi protsesinde belgili tiykarg’i basqishlardi basip o’tedi.Ja’miyet ta’riyxina tsivilizatsiyali jandasiw formatsion jandasiwdan bir qatar o’zgeshelikleri menen pariqlanadi:

1)Ol barliq ja’miyetlerdi emes ,ba’lki ja’miyet rawajlaniwindag’i ayriqsha basqish,ayriqsha tsivilizatsiyalardi u’yreniwge qaratilg’an.

2)Formatsion qarasta tiykarg’i itibar ja’miyet o’mirinin’ ekonomikaliq faktorlarina qaratilg’an bolsa,tsivilizatsiyali jandasiwda ma’na’wiy faktorlar tiykar sipatinda alinadi.

Bul jandasiwg’a ko’re tsivilizatsiyali rawajlaniw 2 basqishta sa’wlelenedi.

Bul: a)Tsivilizatsiyag’a shekem bolga’n rawajlaniw;

b)Tsivilizatsiyali rawajlaniw.

Nikolay Danilevskiy (1822-1885)ma’deniy-ta’riyxiy rawajlaniw(tsivilizatsiya)nin’ tiplerin iskerlik tu’rleri tiykarinda qurg’an.Onin’ pikirinshe,tsivilizatsiya insan iskerliginin’ en’ a’hmiyetli 4 tu’ri :a)diniy; b)ma’deniy; v)siyasiy; g)ekonomikaliq-siyasiy tiplerde ko’rinedi.Usinday tiri organizmlerde bolg’aninday ja’miyettin’ ma’deniy-ta’riyxiy tipleri o’z-ara bir-biri ha’m sirtqi ortaliq penen gu’resedi ha’m ha’r bir tip 4 basqishti o’z basinan keshiredi:tuwiliw,ku’shke toliw,kekseyiw ha’m o’liw(degradasiya).O’lim ma’deniy-ta’riyxiy rawajlaniw nizamlari haqqinda pikir ju’ritedi.

Nemis alimi Osvald Shpengler (1890-1936)uliwma insaniy ma’deniyat joq,ayriqsha,basqalardan pariq qilatug’in ma’deniyat bar,dep esaplaydi.Ol insaniyat ta’riyxinda 8 ma’deniyat tu’ri:Misr,Hind,Bobil,Qitay,Grek-Rim,Arab,Batis Evropa ha’m Mayya ma’deniyatlarin ko’rsetken.Ha’r bir ma’deniy organizm belgili bir da’wirde ju’zege keledi(shama menen min’ jil),son’ tsivilizatsiyag’a aylanadi ha’m o’ledi.Ma’deniyattin’ ha’r bir tu’ri o’zinin’ shuqir mazmunina iye ha’m insaniyat ta’riyxinda a’hmiyetli orin tutadi.Ma’deniyatlar tag’diri,tili ha’m qa’lbin an’lay biliw ta’riyxin an’lay biliw esaplanadi deydi alim.

Sotsialliq rawajlaniwg’a tsivilizatsiyali jandasiw wa’kili ingliz alimi Arnold Toynbi(1889-1975)bolip esaplanadi.Ta’riyx ,dep pikir ju’ritedi alim,ayriqsha o’zine ta’n tsivilizatsiyalar ta’riyxtan ibarat.Toynbi tsivilizatsiyani dinamik xarakterge iye,dep biledi.Ha’r bir tsivilizatsiya ju’zege keliw,rawajlaniw,jemiriliw ta’riyxiy basqishlarin o’z basinan keshiredi ha’m o’z ornin jan’a tsivilizatsiyag’a bosatip beredi.Arnold Toynbi sotsial rawajlaniwdin’ sebeplerinen biri dep ma’na’wiy joqarilawdi ko’rsetedi.Alim tsivilizatsiyalar arasinda Orta Aziya tsivilizatsiyasina ayriqsha orin ajiratqan.Ol o’zinin’ «Ta’riyxti biliw»shig’armasinda tsivilizatsiyanin’ 13tipin ajiratip ko’rsetken.Sotsial rawajlaniw ,ta’riyxtin’ a’hmiyetli mahqalasi XIX a’sir aqiri ha’m XX a’sirde nemis filosofi Karl Yaspers,amerikaliq alimlar Olvin Toffler ha’m Fransis Fukuyama qaraslarinda o’z sa’wleleniwin tapqan.Nemis filosofi Karl Yaspers (1883-1969)1949 jilda basip shig’arilg’an «Ta’riyxtin’ ma’nisi ha’m waziypasi»shig’armasinda ja’miyettin’ obiektiv nizamlari barlig’in inkar etedi.Ol sotsialliq rawajlaniw haqqinda «Ja’ha’nlik waqit oqi»ideyasin ilgeri su’redi ha’m ja’ha’n rawajinin’ bir-birinen pariqlanatug’in 4da’wirdi ko’rsetip o’tedi.Da’slepki eki da’wirde adamlar tilge iye boldi,miynet qurallarin jaratti ha’m otti payda etti.Bunin’ na’tiyjesinde er.al.5-3min’ jilliqta Hindstan,Qitay,Misr,Mesopatamiya ma’deniyati ju’zege keldi.

U’shinshi da’wir er.al.8-2 a’sirler Gretsiyadan Qitayg’a shekem ma’na’wiy joqarilaw qarar tapti.Bul da’wir sheksiz imkaniyatlardi ju’zege keltirdi.To’rtinshi da’wirdi 17-20a’sirlerde Evropada ilimiy-texnik tsivilizatsiyanin’ qarar tabiw da’wiri boldi dep ta’riypleydi alim.

Amerikaliq alim Frensis Fakuyama sotsial rawajlaniw haqqinda «ta’riyxtin’ intihosi»ideyasin ilgeri su’rdi.Ol ta’riyxtin’ intihosida ja’miyet ha’m ma’mleket insan ushin maqul ko’riniske kele bildi,ja’miyette liberal ideyalar jen’iske erisedi.Ja’miyetti ju’zege keliwinin’ en’ maqul joli-liberalizm dep esaplaydi.Alim insaniyat ta’riyxinin’ a’hmiyetin ja’miyet ag’zalarinin’ barliq ma’plerin qanaatlandira alatug’in ,barliq siyasiy qarama-qarsiliqlar sheshimin ta’miynley alatug’in ja’miyet quraladi degen juwmaqqa keledi.

Sotsial rawajlaniwdin’ a’hmiyetli mashqalalarinan birin onin’ qay ta’rizde keshiwi mashqalasi esaplanadi.Sotsial rawajlaniw dialektik qarama-qarsiliqli protsess,onin’ aqibetinde eski,alding’i ja’miyettin’ ornin jan’a ja’miyet iyeleydi.Demek,ja’miyet rawajlaniwi onin’ bir sipat basqishinan ekinshisine o’tiwi.Bunday o’tiw o’z xarakterine ko’re eki tu’rde sa’wlelenedi.

1.Evolyutsion rawajlaniw.

2.Inqilobiy rawajlaniw.

Evolyutsiya latinsha ebolitio so’zinen aling’an bolip ,rawajlaniw,ha’wij aldiriw ma’nilerin an’latadi.Evolyutsion o’tiw tadrijiy rawajlaniw usili esaplanadi.Bunda sotsial rawajlaniw a’ste-aqirinliq penen ju’zege keledi.Ja’miyet rawajlaniwinin’ krizislik joli onin’ bir sipat basqishinan ekinshisine partlaw joli menen ,zorliq joli menen o’tiwi.Krizis arabsha so’z bolip,awdarilmaq,ko’terilmek ma’nilerin bildiredi.Krizislik ja’miyet rawajlaniwinin’ basqishpa-basqish,tadrijiylik jag’dayinan keskin sipat o’zgerislerine o’tiw protseslerin an’latadi.Ja’miyettin’ bir jag’dayinan ekinshisine partlaw joli menen o’tiwi sotsial krizisler arqali a’melge asiriladi.Sotsialliq krizis ja’miyet o’mirinin’ barliq tarawlari-ekonomikaliq,sotsialliq,siyasiy,ma’na’wiy o’mirdegi keskin burilislardi ,keskin sipat o’zgerislerin keltirip shig’aradi.Sotsialliq krizis dep siyasiy sistemani zorliq penen awdarip taslaw na’zerde tutiladi.Ulli oyshillar krizis wayrangershilikke tiykarlang’an adamlardin’ materialliq ha’m ma’na’wiy tiykarlarina ziyan jetkizetug’in ,qa’diryatlardi joq qilatug’in sotsial ha’diyse ekenligin ko’rsetken.

O’z g’a’rezsizligin qolg’a kiritken O’zbekstan sotsial rawajlaniwdin’ evolyutsion jolin tan’lap aldi.Bul jol sotsial rawajlaniwdin’ «O’zbek modeli»ati menen belgili.Bul jol a’hmiyeti Respublika Prezidenti I.Karimovtin’ «O’zbekstannin’ o’z g’a’rezsiz ha’m rawajlaniw joli»shig’armasinda a’meliy jaqtan tiykarlap berilgen.Rawajlaniwdin’ «O’zbek modeli»sotsial qorqiwsiz,krizislik sekiriwlersiz,o’zimizge ta’n tadrijiy joldan bariw ,bazar mu’na’sebetlerine basqishpa-basqish o’tiwdi na’zerde tutadi.


Download 189.83 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling