1-Tema: Sotsial filasofiyanin’ mazmun-ma’nisi ha’m waziypalari. Joba


Download 189.83 Kb.
bet7/7
Sana19.03.2020
Hajmi189.83 Kb.
1   2   3   4   5   6   7

15-Tema: Sotsialliqrawajlaniwdinsubektlerihamxarakterleniwshikushleri.

Reje:

  1. Sotsialliq rawajlaniw taabiyiy tariyxiy protses sipatinda. Sotsialliq ma’pler rawajlaniwin’ xarakterleniwshi ku’shi ekenligi.

  2. Sotsialliq rawajlanuiwdin’ subektleri. Sotsialliq rawajlaniwdin’ subektleri ha’m xarakterleniwshi ku’shleri tuwirisindag’i qaraslar.

  3. Xaliq – tariyx do’retiwshisi: klaslar, milletlerdin’ sotsialliq rawajlaniwdag’i orni.

  4. Ulli insane, tariyxiy shaxs tu’sinigi. Tariyxiy shaxslardin’ sotsialliq rawajlaniwdag’i orni tuwirisinda.

Biz o’tken temada sotsialliq rawajlaniw ma’selesi menen tanistiq. Eger sotsialliq rawajlaniw ta’biyiy-ta’riyxoy protsess b olsa, sotsialliq rawajlaniwdi a’melge kim asiradi, degen soraw kelip shig’adi. Ja’miyet rawajlaniwi kimge ha’m nege baylanisli? Tiykarinda sotsialliq rawajlaniwdin’ ju’zege keliwi eki tu’rli faktorg’a baylanisli: a) obektiv sha’rt-sha’rayatlar; b) subektiv faktorg’a. Belgili ta’riyxiy protsessler obektiv sh’art-sha’rayatlarg’a baylanisli boladi. Bizge ma’lim, ta’biyattag’i ha’r qanday o’zgeris o’z-o’zinen, stixiyali ta’rizde ju’z beredi. Ja’miyet o’mirindegi o’zgerisler bolsa, adamlardin’ arnawli ma’plerin sa’wlelendiretug’in sanali iskerlikleri na’tiyjesinde payda boladi.

Ja’miyettegi ha’r qanday ha’reket o’zgeris, rawajlaniw tiykarinda adamlardin’ mu’ta’jlikleri ha’m ma’pleri jatadi. Ja’miyettin’ a’hmiyetine berilgen ta’riypti bir eslen’. Adamlardin’ o’z mu’ta’jliklerin qandiriw protsessinde basqalar menen baylanis mu’na’sibetlerine kirisiw aqibetinde ja’ma’a’t ha’m ja’miyet kelip shiqqan. Mu’ta’jlik, ma’pler-ja’miyetti ha’reketke keltiretug’in qu’diretli ku’sh. Individler ha’m toparlardin’ iskerliginde olardin’ an’lang’an ma’pleri jatadi. Ja’miyettin’, o’z aldina adamlar, sotsialliq toparlardin’ o’z ma’plerin an’lawda ha’m sol tiykardag’i iskerlikleri aqibetinde sotsialliq rawajlaniw payda boladi. Sotisalliq rawajlaniw subektleri-o’z ma’pleri jolinda sanali, belgili maqsetke jo’nelttirilgen iskerlik alip baratug’in xaliq, millet, klass, shaxslar, ulli insanlar. Sotsialliq rawajlaniw subektlerinin’ sanali iskerligi subektiv fakto dep ju’ritiledi. Subektiv faktor degende ta’riyxti jaratiwshi adamlar iskerligi na’zerde tutiladi. Ta’riyxti adamlar jaratadi, lekin adamlardin’ iskerligi obektiv sha’rt-sha’rayatlarg’a baylanisli boladi.

Sotsialliq rawajlaniwdin’ a’hmiyeti, subektleri, xarakterleniwshi ku’shleri haqqinda qaraslar ilgeri su’rilgen. Volyuntarizm ha’m fatalism teoriyalari usilar qatarinan. Volyuntarizm sotsialliq rawajlaniw nizamlarin biykar etedi ha’m sotsialliq rawajlaniwdag’i sheshiwshi na’rse, bul – erk, barliq janzatlardin’ tiykari, degen qarasti ilgeri su’redi. Og’an ko’re ta’riyxiy protsess oni a’melge asiriwshi subektlerdin’ erk-iqrarina ko’re ju’z beredi. Bunday ko’z-qaras Germaniyada – G.Rikkert, M.Veber; Angliyada B.Rassel, A.Toynbilar ta’repinen ilgeri su’rilgen.

Fatalizm filosofiyaliq jo’nelisi ha’r bir ha’diyse, insaniyattin’ barliq is-ha’reketlerin ta’g’dirge baylap tu’sindiredi. Fatalizm ja’miyet nizamliqlarin biykar etedi.

Jamiyetdegi ha’mme protsessler aldinnan belgilengen, insane bul protsessler jo’nelisin o’zgerttire almaydi. Fatalizimnin’ tiykarg’I ideyasi sol.

Ta’biyatta obektiv nizamlar a’mel qilg’ani kibi, ja’miyet nizamlarin ha’m inkar etip bolmaydi. Lekin, jamiyet nizamlari a’mel qiliw qa’siyetlerge ko’re ta’biyat nizamlarinan pariqlanadi. Jamiyet tabiyiy - tariyxiy protses bolip esaplanadi. Jamiyet taraqiyati sonin’ ushin da tabiyiy – tariyxiy protses, ol zaru’rli ta’rizde keshedi. Tabiyatta bolg’ani siyaqli jamiyetde de uzliksiz ra’wishte ha’reket, o’zgeriw, taraqiyat payda boladi. Ja’miyet taraqiyati sonin’ ushin da tariyqiy protses, bul protses adamlar iskerligi sebepli payda boladi. Adamlar o’z iskerligi menen tariyxti jaratadi. Jamiyet tariyxin jaratiwshlar, tariyx do’ngeleklerin aldig’a ju’rgiziwshiler tariyxtin’ subektleri bolip esaplanadi.

Tariyx taraqiyatinin’ subektleri degende: a) xaliq; b) klasslar, milletler; v) ulli shaxslar na’zerinde tutiladi.

Tariyxiy protsesslerdin’ subektleri xaliq esaplanadi. «xaliq» tu’sinigi awelem bar ma’mlekettin’ xaliqi tu’sinigin ispatlaydi. Sonday-aq, xaliq, elat, el, bir topar kisiler ma’nislerin ispatlaydi.

Xaliq en’ aldi menen sotsialliq birlik esaplanadi. A’yni waqitta xaliq etnik birlikden ya’ki sotsial – ekonomikaliq, klasliq birlikden paariqli esaplanadi. Etnik birlik degende etnos, millet na’zerinde tutiladi. Xaliq wa’kili esaplang’an individ birlik etnosqa baylanisli boladi. Uliwma alg’anda, xaliq ko’p milletli ya’ki jalg’iz milletli boliwi mu’mkin. Xaliq tu’rli sotsialliq toparlardan payda boliwi, qiyin sotsialliq – klasliq quramina iye boliwi mu’mkin.

Xaliq jiyin sotsialliq birlik sipatinda basqa birliklerden o’zine ta’n ta’repler menen pariqlanadi.

Birinshiden, xaliq uliwma tag’dir tiykarinda birlesken adamlar. Jalg’iz aymaqta jasawshi o’z ma’mleketine iye boliwday belgili xaliqqa say belgi esaplanadi. Biraq ha’r dayim ham bul belgi aniq ju’zege shig’abermeydi.

Ekinshiden, xaliq uliwmaliq talpiniwlar, uliwmaliq siyiniw ha’m ideya jolinda birlesiwin ispatlaydi. Istibdodga qarsi milliy azatliq jolindag’I birlesiwdi bug’an missal retinde keltirsek boladi.

U’shinshiden, xaliq - tariyqiy eslew ha’m alg’a ilgerlew jolindag’I birlesiwi. Xaliq jiyini uliwmaliq tag’dir, tariyqiy eslew, uliwmaliq isenim ha’m ideya tariyqiy rawajlaniw jolindag’I birlesken sotsialliq birdemlik. Xaliq tu’sinigi menen bir qatarda dunya de qollaniladi. O’zbek tilinin’ tusindirmeli so’zliginde a’lem o’z o’zinen istiqlali rawajlaniw tu’rinde toplang’an adamlar qalayiq dep ta’riplengen.

Xaliqtin’ formalaniwi qiyin basqishli protsess esaplanadi. Bul protsestin’ da’slepki, to’mengi basqishi, jiyin, topari bolip esaplanadi. Olaman ele oyanbag’an, o’zligin jeterli da’rejede an’lamag’an jiyin.

Ko’p jillar dawaminda xaliqti avomga, alaman jolina qaytariwg’a uriniwlar boldi. Ma’jbu’riy kolliktivlestiriw, g’alabaliq qatag’anlar, buyrokratik rejim ju’zege keltirgen sotsialliq ruwxiy waqiya, “kazarmaviy sotsializm” ta’siri aqibetinde, isbilermenlik buwildi, beyparwaliq ha’r qanday jag’dayda ko’nigiw ko’rsetpesi menen jasaw, ruwiq qaramliq ha’wij aldi.
16-Tema: Tsivilizatsiya
Joba:

1.Tsiviylizatsiya. Tsiviylizatsiya haqqindag’i filasofiyaliq ko’z-qaraslar.

2. Tsiviylizatsiya ha’m ma’deniy Tsiviylizatsiyanin’o’zine ta’n qa’siyetleri.

3. Tsiviylizatsiya shig’is ha’m batis.

4. Ha’zirgi zaman tsiviylizatsiya.
XVIII-a`sir Evropa tariyxinda ag’artiwshiliq a`siri bolip kirdi. Ag’artiwshiliq ha`reketi ha`m ideyalari,da’slep Fransiyada payda boldi ha’m pu`tkil evropa boylep tarqaldi. Bul da’wirde ag’artiwshiliq tamanidan ilgeri su`rilgen ag’artiwshiliq ideyalarina u’lken itbar berildi ha’m ja’miyet rawajlaniwina pa’n ha’m bilimge erisiw mu’mkinligi, rawajlaniwina tosiq bolg’an jawizliq ha’m zorliqti joq qiliw ushin rawajlaniw za’rurligi ken’ dodalandi. Ag’artiwshiliq ideyalarinin’ ken’ tarqaliwi adamlardi keleshekke isenimin oyatadi. Tsiviylizatsiya tuwrisindag’i filasofialiq qaraslar da’l usi da`wirden baslap ju`zege kelgen. Tsiviylizatsiya tu`sinigi fransuz ag’artiwshilari ha’m shotland tariyxshisi ha’m filosifi A.Fergusson ta`repinen du`niya tariyxi protsessinin’ ma’lim bir basqishin sipatlaw ushin paydalaniwg’a kiritildi.

Ag’artiwshilar tsiviylizatsiyasi degende, bir ta’repten ja’miyet rawajlaniwi ushin ma’lim bir basqishti na`zerde tutqan bolsa, ekinshiden, insaniyat aqil-ziyrekligi, ja’rdeminde erisilgen jetiliskenliklerin usi tu`sinik ja`rdeminde sipatlag’an.

Tsiviylizatsiya insaniyat ja’miyeti rawajlaniwin jirtqishiliq ha’m varvarliqtan keyingi belgili bir basqish sipatinda dodalawg’a o’zine ta’n tomendegi ta’riplerge itbar qaratiladi. Tsiviylizatsiya insaniyat rawajlaniwinin’ en’ qa’dimgi, birinshi basqishlardan suwg’arma diyxanshiliq payda boliwi, ma’mleket ha’m huqiqtin’ payda boliwi, qalalardin’ ju`zege keliwi,jaziwdin’ payda boliwi menen pariqlanadi. Sol waqitta tsiviylizatsiya tu’sinigi insan aqil-ziyrekligi menen erisken jetiskenlikleri de tu`siniledi, fransuz ag’artiwshilari tsiviylizatsiya tu`sinigin aqil-oyi ha’m adalatg’a tiykarlang’an ja’miyet,yag’niy ideal ja’miyet ma’nisinde qollandi. Tsiviylizatsiya qiyin ma`zmung’a iye bolg’an filasofiyaliq tu’sinik bolip esaplanadi. Sonin’ ushin da tsiviylizatsiya haqqinda ha’r tu’rli qaraslar bar.

Sonday-aq ingliz sotsiyoligi ha’m tariyxshisi Arnold Toynbi (1889-1975) Tsiviylizatsiya degende ja’miyet rawajlaniwin, en’ aldimen ma’deniy o’siwdi na’zerde tutqan. Du`niya tariyxin u`yrengen Toynbi tsiviylizatsiya ha`r qiyli bolip xaliqlarda tu`rlishe keledi, tariyx o’zine ta’n qasiyetlerine iye bolg’an arnawli tsiviylizatsiyalarda ibarat degen pikirdi alg’a su`redi. Ol “tariyixti biliw” shig’armasinda insaniyat tariyxinda bolg’an tsiviylizatsiya sanin 13 ge keltiredi ha’m tsiviylizatsiyani rawajlantiriwshi ku`sh do`retiwshilik elita yamasa kemshilikten ibarat dep bildiredi. Ol tsiviylizatsiya o’z-o’zinen payda bolmaydi. Onin’ rawajlaniwi ushin ma’lim tariyxiy da’wir o’tiliwi lazim, bunday da’wirdi Toynbi « shaqiriw ha’m juwap » dep belgileydi. Onin’ pikirinshe, tariyxi shaqiriwina kemshilik juwap beredi eken,o’z artinan biyparwa ko’pshilikti ilestiredi, shaqiriw sonday da’wir, bunda ja’miyet qandayda bir qa’wip astinda boladi, shaqiriw ha’m juwap ha`r qanday tsiviylizatsiyanin’ tiykarin quraydi.

Polyak filosifi Konsheki tsiviylizatsiyani adamlar ja’miyettin jiynawdin’ arnawli formasi sipatinda ta`ripleydi.

Nemis filosifi Osvald Shpengler (1880-1936) tsiviylizatsiyani ma’deniyatqa qarama-qarsi qoyadi. Onin’ pikirinshe, ma’deniyat baxitsizliqqa u`shrawi jag’dayinda tsiviylizatsiyag’a aynaladi. Ma’deniyattan tsiviylizatsiyag’a o’tiw do`retiwshilikten o’nimsizlikke, rawajlaniwdan qatip qaliwg’a, qaharmanliq jetekshilikten mexanik «isler» den ibarat. Shpengler pikirinshe, tsiviylizatsiya a’qibetinde ko’rkem-o’ner ha’m a’debiy o’nerge mu’tajlik qalmaydi. Sonin’ ushin da ma’deniy shag’mlardan waz keship, sap texnalogiyag’a o’tiwge mirat etedi.

Insaniyat Shpengler pikirinshe, zoologik birlik. Insaniyattin’ jalg’iz tariyxi joq, tek g’ana arnawli ma’deniyati bar. «ha’r qanday ma’deniyat insanday turmis keshiredi olardin’ o’z balalig’i, o’smirligi, orta jasi ha’m ayyimgi boladi».

Tsiviylizatsiyani tu`sindiriwdin’ tu`rli tiykarlari islep shig’ilg’an

Adam ja’miyetdi rawajlaniwinin’ belgili basqishi tiykarinda tu`sindiriw neolit tsiviylizatsiyasi, nokopitalistik tsiviylizatsiya, ha’zirgi zaman tsiviylizatsiyasi.

Tsiviylizatsiya degende ma’lim bir sotsial-ekonomikaliq formasi tu`sinilgen,alg’ashqi formasi quldarliq x.t.b.

Tsiviylizatsiya geografiyaliq ta’repten parqlaniw tiykarinda bo`lleklengen, Evropa tsiviylizatsiyasi, Aziya tsiviylizatsiyasi.

Diniy ta’nlik tiykar qilip aling’an, xristian tsiviylizatsiyasi, Aziya tsiviylizatsiyasi.

Kelip shig’iw planetar ta’nlikke ko`re, Jer tsiviylizatsiyasi, jerden tisqari tsiviylizatsiya pariqlang’an.

Etnik tiykarg’a ko`re pariqlanatug`in birlikler na’zerde tutilg’an ayyimgi Misr tsiviylizatsiyasi, Bobil tsiviylizatsiyasi.

Tsiviylizatsiya tu`sinigi ma’deniyat tu’sinigi, menen tig’iz baylanisli, ayrim alimlar, ma’selen Shpengler, tsiviylizatsiyani ma’deniyattin’ antiypodi, dep biledi ha’m « Tsiviylizatsiya ma’deniyat tu`sinigi» degen sheshimge keledi.

Tsiviylizatsiya ma’deniyatqa qarama-qarsi qoyiwdin’ tiykarlari bar. Tsiviylizatsiya qarama-qarsi sotsialliq jag’daylar ta’rizine keskin ha’m bul jag’daylar aqibetinde rawajlaniw menen bir qatarda ma’deniyattinin’ jemiriliwi, bayliq ha’m kambag’aliq siyaqli sotsial ha’diyseler ju`zege keliwi ku’zetilgen.

Tsiviylizatsiya problemasina tu`rliyshe ko`z-qaraslardi biykarlamag’an ha’lda onin’ ma’deniyatti menen baylanislig’i arnawli tu`sindiriw, tsiviylizatsiya insaniyattin’ jirtqish ha’m varvarliqtan keyingi ma’deniy rawajlaniw basqishi ekenligin itbarg’a aliw lazim.

Tsiviylizatsiya ma’deniyatlari ha’r qiylig’i tiykarinda rawajlanadi.Ma’deniyatlardin’ tu`rligi olar arasindag’i uliwmaliqti biykarlamaydi. Ma’deniyattin’ insanparwarlig’i olardi bir-birine ta’sir ko`rsetedi ha’m bul ta’sir ma’deniyatlar rawajlaniwinda o’z sipatin tabadi.

Tsiviylizatsiya insannin’ sirtqi a’lemi, ma’deniyatti onin’ ishki a’lemi, Ma’deniyat insan ha’m ja’miyettin’ baylig’i. Tsiviylizatsiya insan ha’m ja’miyettin’ rawajlaniwin sipatlaydi. Tsiviylizatsiya insan ha’m ja’miyettin’ o`zgeriwshen`lik iskeriliginin’ o’nimi.

1.Tsiviylizatsiya ja’miyettin’ sotsialliq sho’lkemlestiriwdin’ usili esaplanadi.

2.Tsiviylizatsiya basinan-aq progressip rawajlaniw sipatinda ju’zege kelgen.Bul rawajlaniwi menen baylanisli ta`rizde keshken. Eger varvarliq da’wirinde en’ ayyimgi adamlar jiyini ta`biyiy a’himetke tayang’an bolsa, tsiviylizatsiya adamlardin’ sotsialliq ta`repten jiynag’in keltirip shig’arg’an.

3. Tsiviylizatsiya sotsiyalliq baylanislardi islep shig’ariw ha’m ang’urlim kobiytip bariwdan ibarat qiyin sotsialliq protsses.

Tsiviylizatsiya artiqsha o’nimnin’ sotsialliq bayliqtin’ payda boliwi menen baylanisli ra`wishte a’melge asti. A`sirese artiqsha o’nim, bayliqtin’ payda boliwi aqibetinde miynet bo’listiriliwi shuqirlasadi, psixologik miynet, fizikaliq miynetten ajralip shiqti, ilimiy bilimler payda boldi, pa’n, filasofiya, sanaat kelip shiqti. Sotsialliq bayliq degende materialliq zatlar ko`rinisindegi bayliq penen bir qatarda ma’nawiy qa’driyatlar da esapg’a aliw lazim, materialliq bayliqlardin’ ang’urlim ko`beyip bariwi bos waqit baylig’inin’ rawajlaniwina alip keledi. Bos waqitti ja’miyet ha’m insan rawajlaniwinin’ a’himetli a’meli bolip esaplanadi. Ja’miyet rawajlaniwi, bayliqtin’ kobiyip bariwi ma’deniyatti sotsialliq mu’na’sebetlerdin’ qarar tabiwi ushin imkaniyat jaratadi. Ja’miyet baylig’in islep shig’ariw adamlar arasindag’i mu’na’sebetler rawajlaniwina alip keledi.

4.Ja’miyettin’ quraminda saldamli o’zgerisler gu`zetile baslanadi. Ja’miyattin’ sotsialiq quraminda ha’r qiyli klasslar,sotsial toparlar,qatlamlar ju`zege keledi.

5. Tsiviylizatsiyanin’ en’ tiykarg’i belgisi, ja’miyet turmisin sho`lkemlestiriw ha’m basqariw menen baylanisli. Basqariwdin’ ja’ma’a’t usilinan parqlaniwshi arnawli basqariw ma’mleket ha’kimyati ju`zege keledi.

6. Tsiviylizatsiya ja’miyettin’ tiykari,subatomic esaplang’an xojaliq ha’m shan’araqtin’ mu’na’sebetlerinin’ rawajlaniwina alip keledi.

7. Tsiviylizatsiya ma’nawiy ma’deniyat rawajlaniwi menen tikkeley baylanisli. jaziwdin’ payda boliwi ajdadlar bilimleri ha’m ta’jriybelerin awlatlarg’a miyras sipatinda qaldiriw imkaniyatin berdi. Jaziw tsiviylizatsiyanin’ a’himetli deregi esaplanadi.

Tsiviylizatsiya uliwma insaniy a’himiyetge molik qiyin sotsialliq ha’diyse ha’m bul ha’diyse ja’miyetler rawajlaniwinda o’z ko`rinisin tabadi. Ha’zirgi zaman tsiviylizatsiyasi ja’miyetler rawajlaniwinda jan’a sipat basqishi barlig’i menen xa’reketlenedi. Ha’zirgi zaman tsiviylizatsiyasi o’zinde ja’ha’nde keship atirg’an globallasiw protsessleri, jan’a xabarlasqan ja’miyettin’ rawajlaniwi menen tikkeley baylanisli.


Tayanish tu`sinikler.:
Jabayiliq varvarliq, tsiviylizatsiya, ma’deniyat, ma’deniy rawajlaniw, lokal tsiviylizatsiya, tsiviylizatsiyali jandasiw.
Qadag’alaw ushin sorawlar:


  1. Tsiviylizatsiya tu`sinigi qanday ma’niste qollaniladi:

  2. Tsiviylizatsiya tu`siniginin’ mazmuni:

  3. Tsiviylizatsiya ha’m ma’deniyattin’ uqsas ha’m parqli ta`replerin tu`sindirin’:

  4. Tsiviylizatsiya tu`rlari:

  5. Batis tsiviylizatsiyasinin’ o’zine ta’n ta`repleri nede:

  6. Shig`is tsiviylizatsiyasinin’ qa’siyeti:

  7. Tsiviylizatsiya parqlari:



18-Tema: Ja’miyetti ilimiy biliw ha’m basqariw

Reje:

1.Ja’miyetti ilimiy biliw ma’selesinin’ filosofiya ha’m pa’n tariyxiy qoyiliwi

2. Sotsialliq biliw ilimiy bilwdin’ o’zine ta’n ko’rinisi sotsialliq biliwdin qurami ha’m o’zine ta’n ta’repleri

3. Sotsialliq biliw da’rejeleri imperikaliq teoriyalliq biliw

4. Sotsialliq boljaw sotsialliq bilim ko’rinis sipatinda

Filosofiya a’lem adam rawajlaniwinin’ en’ uliwmalliq nizamliqlari, adamlardin’ ,a’lemdegi orni tuwrisindag’I ba’seke ju’ritetug’in pan. Filosofiyalliq bilimler mazmuninda ayyemgi dawirlerden tap ha’zirge shekem qoyilg’an ha’m qoyilip akiyatirg’an u’sh sorawg’a berilgen juwaplar o’z ko’rinisin tapqan . Bular :



  • A’lem ne?

  • A’lem qanday?

  • A’lemdi biliw mumkinbe?

Bul sorawlar ja’miyetke qarata qoyilg’an ha’m og’an berilgen juwaplaraqibetinde filosofiyaliq bilimler sotsialliq o’mirdin’ ahimiyetli ta’replerin sawlelendiriwge xizmet qilg’an.Natiyjede filosofiyanin’o’zine ta’n tarawi – sotsialliq filosofiyaliq bilimler qa’liplesken ha’m rawajlang’an > Sotsialliq filosofiya ja’miyet , insan , sotsialliq rawajlaniw ha’m sotsialliq biliwdin ahmiyeti, nizamliqlari tuwrisinda ba’seke ju’ritiwdi aldinda aytip otken edik.

A’lemdi biliw mu’mkinbe degen sorawg’a juwap filosofiyanin’ biliw teoriyasinda -gnoseologiyada o’z ko’rinisin tapqani ja’miyeti biliw ma’seleleri sotsialliq filosofiyabin’ tiykarin quraydi. Sotsialliq filosofiya a’lemnin’ quramliq bo’legi ja’miyet, oni biliw ma’seleleri menen shugillanadi.

Aytip o’tiw kerek, en’ a’yyemgi da’wirlerden baslap ja’miyet onin’ ahmiyeti ja’miyet biliw ma’seleleri alimlardi qiziqtirip kelgen . Ja’miyeti biliwdin’ tariyxiy tamirlari “ Avesto “ da , “ Tavrot” da , Geradot shig’arlmalarinda ushiratiw mu’mkin .

Insaniyat ja’miyeti tariyxiy filosofiyaliq jandasiw prinsipleri Abu Rayxan Beruniy , Ibn Haldun miyrasinda o’z ko’rinisin tapqan . Ja’miyetke ilimiy jandasiw ko’rinisleri Abu Nasir Farabiy shig’armalarinda ko’riw mumkin . Ol insan kamalati ha’m ja’miyet rawajlaniwin ilim menen baylanistiradi ol o’zinin’ “ Baxit saadatqa eriiw haqqinda “ rissolasinda insan kamalti ushin qanday ilimler za’ru’rligin uqtirip o’tedi ha’m bunday bilimler ishinde insannin’ insan boliwinnan qutilg’an maqset ha’m ma’pti u’yreniw , sondayaq , ma’deniy , yag’niy madiynag’a ( Yag’niy qalag’a yaki ja’maatge) baylanisli bilimlerdi u’yelewge ahmiyetli itibar qaratadi.

Ja’miyetti ilimiy an’law ma’slesi filosofiyada XVIII a’sirden baslap o’z aldina sotsialliq bilimler sitemasi sipatinda qa’liplese baslaydi . Bunda Neapolliq alim , propessor Viko Jan Battista ( 1668-1744) , Nemis alimi ag’artiwshisi Iogann Gotfrid Gerder ( 1744-1803) fransuz filosofi , utopik sotsial reje avtori Sen –simon Klod Anri ( 1760-1825) lerdin’ xizmeti u’lken boldi.

Viko Jan Batista tariyxiy protseslerdin’ obektivligi haqqindag’I ideyani ilgeri su’redi . Ol “ milletlerdin uliwmaliq tabiyati tuwrisindag’I jan’a pa’nin’ tiykarshisi “ kitabinda jer ju’zindegi barliq milletler rawajlaniwinin’ tariyxiy aylanba teoriyasin islep shig’adi ha’m bunda sotsialliq o’mir ko’rinislerinin’ o’z-ara baylanista alip bariwin u’yrenedi ha’m sotsialliq o’mirge pu’tinlik sipatinda jandasadi.

Girder Iogann Gotfrid (Insaniyat tariyxi filosofiyasina ta’n ideyalar) shig’armasinda Germaniya sotsialliq oyinda XVIII asir aqirlarina shekkem teologik qaraslardi sheshiwge ha’reket qildi , sotsial tariyxiyliq ideyalarin rawajlandirdi ha’m birinshi bo’lim sotsialliq rawajlaniw ideysin ilger su’rdi.

Fransiya ravlutsiya arqali o’z maqsetine erise almag’anin ko’rgen San-Simon kambag’alliq sebepli kelip shiqqan ha’m sotsialliq mulkti mulksizli ortasinda bo’listiriwe talping’an revalutsiyalar ja’miyetti ta’rtipsizlikke alip keledi. Bug’an jol qoymaw ushinJa’miyetti u’yreniwge tiykarlang’an sistemani jaratiw za’ru’r dep esaplaydi .Ol ja’miyet tariyxin izerlew insaniyatti tsivilizatsiyag’a rawajlaniwda tu’rli siyasiy ilyuziyalardan asiraydi dep aytadi .

Onin’ pikirinshe ja’miyettin tiykarg’I ta’replerin u’yreniw ushin adamlardin’ real iskerliklerin izerlew kerk. San –simon insan haqqindag’I pa’n sotsialliq filosofiyani ) Islap shiqti.

Nemis filosofiyasinin’ iri wa’kili Gegel Georg Velgelim Fredrix ( 1770-1831) sotsialliq biliw tarawinda o’zine ta’n sotsialliq tariyxiy konsefsiyani ilgeri su’rdi onin’ qaraslarinda tabiyiy, tariyxiy ha’m manawiy dunya jalg’iz protses sipatinda ko’ringen, bul protsestin ha’r bil bo’mlimi basqasi menen ioshki baylanista elkenligin k’rsetedi Gegel ja’ha’n tariyxin jalg’oz obektiv nizamli protses sipatinda u’yrenedi. Gegeldin’ ulken jen’isi sonda ol materialliq ha’m manawiy bolmisti, ja’miyetti ha’mme waqit rawajlaniw protsesinde alip qaraydi ja’miyet rawajlaniw ma’selesine dialektik jandasadi. Lerkin Gegeldin’ tariyx konsefsyasi belgili da’rejede sheklengen edi , sebebi bul tariyxiy rawajlaniw sebeplerin “ Ideya “ ,” ruwx qabileti “ nen ibarat dep bildi ha’m sotsialliq rawajlaniwdi Pruss monarxiyasi menen sheklep qoydi. Ja’miyetti analiz etiwdin’ dialektik metodin atiykarlanip berilgeni Gegel filosofiyaliq qaraslarinin’ en’ ulken jenisi edi.

Sotsialliq biliw ha’zirgi da’ir filosofiyasinin a’hmiyetli ma’selesi bolip esaplanadi. Insan o’z sanasi , oyi menen ja’miyeti bile aldima ? onin’ sotsialliq bilimler qay da’rejede haqiyqat bola aladi? Degen sorawlarg’a juwap ha’zirgi da’wir filosofiyasinda sotsialliq biliwge baylanisli 2 tu’rli munasabetti keltirip shigaradi. Bul narse sotsialliq filosofiyada: Naturalizm ha’m Gumanizm filosofiyaliq jo’nelisleridn’ qa’liplesiwine tu’rtki boldi.

1-ko’rgizbeli sizilma:

Sotsialliq biliwdin’ ha’zirgi zamang’a ta’n ko’rinisi

Naturalizm Gumanitarizm




Tabiyiy ha’m tabiyiy texnik bilimlerdin’ a’hmiyetin bo’rtiriw tiykarinda gumanitar taraw, yag’niy sotsialliq bilimlerdin’ kergi joq ekenin tiykarlaydi.

Sotsialliq bilimlerden basqa bilim tarawlarin itibarg’a almaydi ; gumanitar sana ha’m sotsialliq bilimlerdin’ birlestiriw ideyasin ilgeri su’redi

Naturalizm jo’nelisi ta’repdarlari ta’biyiy ha’m sotsialliq biliw arasinda hesh qanday parq joq ,dep esaplaydi. Polyak alimi E.Topolskiy taryxiy biliwdi biykar etedi. Onin’ pikirinshe , tariyxti biliwge baylanisli ma’seleler bir waqittin’ o’zinde bilimnin’ basqa ta’repleride bar. Bunnan tabiy pa’nler tarawindag’I bilimler g’ana haqiqiy ilim boliwi mumkin degen juwmaq shig’aradi.Bul qaras ha’zirgi da’wir filosofiyasina ta’n esaplansada bunday qaraslardin’ tamiri Evropada XVII-XVIII a’sirlerge barip taqaladi. XVII –XVIII tabiyattaniwshiliq rawajlaniw basqishina kirgen mexanika en’ rawajlang’an pa’n edi. Meksikada nizamlardi ja’miyeti tu’siniwge ken’ en’ jaydiriw mumkin degen qaras bar edi. Sonday ko’z –qaras nemis alimi Genrix Rikkerd ( 1863-1936) qaraslarina ta’n. Ol pa’nlerdi tariyxiy зфэтдук ha’m nizam jaratiwshi pa’nlerge bo’ledi ha’m olardi o’z ara bir – birlerin biykar etiwshi taraw dep biledi. Onin’ pikirinshe ilimiy biliw uliwmaliq nizamliqlardi biliwge qaratilg’anlig’inda: Tariyx bolsa , jalg’iz o’z aldina ha’diyselerdi u’yrenedi. Rikkerd qaraslarinda tariyxiy nizamliqlarin inkar ededi.

Ekinshiko’z qarastan gumanitarizm . usi ko’z –qarastan jan’a tariyx filosofiyasi wakileri nemis alimi Osvald Shpengerler ( 1880-1936) , ingliz alimi Arnold Toynbi (1889-1995) shig’armalarinda ko’rinedi .

Sotsialliq biliw ilimiy biliwdin’ o’zine ta’ ko’rinisi esaplanadi. Ilimiy biliw a’lemdi teren’ jaqsi u’yreniwdi talap qiladi. Ilimiy biliw na’tiyjeleri ilimiy bilimlerde , pa’n mazmuninda o’z belgisin tawadi. Sotsialliq biliw ja’miyet, insandi teren’ u’yreniwdi talapqiladi

Sotsialliq biliw- ja’miyetti onda keship atirg’an sotsialliq ha’diyse , protseslerdin’ ma’nisin , olardin’ kelip shig’iwi , jasawi ha’m rawajlaniw nizamliqlarin biliw. Sotsialliq biliwden ko’zge tutilg’an maqset ja’miyet,insan, sotsialliq rawajlaniw haqqindag’I obiektiv mazmung’a iye bilim-sotsialliq haqiyqatlardi payda etiw.

Sotsialliq haqiyqat degende sotsialliq bilimlerdin’ sotsialliq barliqqa.ja’miyetke mas keliwi(adekvatlig’i)na’zerde tutiladi.

Sotsialliq biliw qurami degende:


  1. Sotsialliq biliw subiekti;

  2. Sotsialliq biliw obiekti;

  3. Sotsialliq bilimnin’ o’zi na’zerde tutiladi.

Sotsialliq biliw subiekti-insan(izerlewshi) obiekti-ja’miyet o’miri.

Sotsialliq bilimdi payda etiw quramali dialektik xarakterge iye protsess bolip esaplanadi. Uliwm ilimiy biliw,sotsialliq biliw u’zliksiz ra’wishte o’z ara bir-biri menen baylanisli bolg’an eki basqish-da’rejede ko’rinedi.



  1. Sotsialliq biliwdin’ emperik basqishi:

  2. Teoriyaliq basqish.

Sotsialliq biliwdin’ bul eki da’rejesi o’z mazmunina kore ko’zde tutilgan maqsetke ha’mde bilmdi payda qiliwda qollanilatug’in usillarg’a ko’re o’z ara bir-biriтут parq qiladi.

Qaran’: 2-ko’rgizbeli sizilma:

Sotsiyalliq biliw.


Maqset: shin bilim payda etiw (sotsialiq haqiyqat). Sotsialliq bilimlerdin’ sotsialliq bol;misqa mas keliwi (adekvatlig’i) sotsialliq haqiyqat


Sotsialliq biliw da’rejeleri

Empirik biliw Teoriyaliq biliw

Ku’zetiw Tariyxiyliq ha’m logikaliq

Statistik usil Modellestiriw

Sotsialliq eksperiment Tariyxiy analogiya

Hu’jjetler, derekler menen islew Sotsialliq boljaw

Empirik biliw protsesinde u’yrenilip atirg’an sotsialliq obiekt haqqindag’I da’slepki bilimler payda boldi.

Bul bilimler qayta isleniwi, arnawli metodlar qollaniliwi na’tiyjesinde sotsialliq obiekt haqqinda shin bilimler payda boladi.

Sotsialliq

Sotsialliq emporia biliwde da'slep qollanilatug'in arnawli usil ku'zetiliwi, dep ju'ritiledi. Ku'zetiw metodi en' ayyemgi dawirden baslap qollanilg'an. Ku'zetiw metodinan paydalaniwda onin' o'zine ta'nligin esapqa aliw a'hmiyetli bolip esaplanadi. Ku'zetiw arqali belgili bir sotsialliq protsessler, adamlar, sotsialliq toparladin' is-ha'reketleri, iskerliginde u'yrenedi. Ku'zetiw hat tu'rli metodlarga alip bariliwi mu'mkin. Bularg'a: a) ha'r dayim ma'lim bir waqit dawaminda dawamli guzetiw; b) epizotliq baqlaw; dala sharayatinda baqlaw, epizotliq baqlaw arnawli laboratoriya sharayatinda baqlawlardi misal qilip aliw mu'mkin.

Baqlaw metodinan tuwri paydalana biliw a'hmiyetke iye. Bunda baqlawdin maqsetin aniq belgilew, obiekt halati qa'siyetlerine itibar beriw; baqlaw natiyjelerin jazip bariw; toplang'an na'tiyjelerdi matemetik statistika metodlari ja'rdeminde esaplap beredi.

Joqarida aytilg'aninday, sotsialliq biliw, ja'miyet, ondag'i sotsialliq protsesslerdi tuwri an'law ha'm bahalawga imkan beredi jamiyetti ilimiy tiykarda basqariw imkaniyatlarin jaratadi, sonday-aq ja'miyet rawajin aldinnan ko'riw imkaniyatlarin jaratadi. Buni to'mendegishe ko'riw mu'mkin:



Jamiyetti ilimiy biliw.

-Ja'miyet, ondag'i sotsialliq protsesslerdi tuwri an'law, bahalaw imkanin beredi.

-Jamiyetti basqariw imkanin beredi.

-Rawajlaniw natiyjelerin aniqlaw-boljaw qiliw (prognozlaw)g'a ja'rdem beredi.

Insan o'z keleshegin boljaw ha'm gumanlarg'a tiykarlanip emes, ba'lki pa'n a'melyatin teren' ilimiy juwmaqlarga tiykarlanip bilip aladi. Bunnan jamiyetti ilimiy biliw onin' keleshegin prognoz qiliwga jardem beredi, degen juwmaqti shigariw mu'mkin. Insan ha'm insaniyat bilimleri bu'gingi omir oyli-balentli ekenligin tusindirip g'ana qoymay, keleshekti aldinnan ko're biliwge imkan jaratadi.

Boljaw (prognoz) birden bir hadiysenin' keleshektegi jag'dayi haqqindag'i ilimiy izertlewlerge tiykarlang'an extimoliy xarakterdegi dodalaw. Boljaw a) tabiyiy ilimiy; b) sotsialliq korinislerde ko'rinedi. Sotsialliq baqlawda ja'miyet o'mirinde kem qollaniladi; olar ja'rdeminde pan ha'm texnika rawajlaniwi prognozlarin, ekonomikaliq prognozlar siyasiy prognozlar alg'a suriliwi mu'mkin. Pa'n ha'm ameliyat jamiyetti aldinnan biliwdin' en' isenimli qurali.

Ja'miyet omirin teren' uyreniwde joqarida atap o'tilgen metodlar menen bir qatarda eksport bahalaw, ekstrapolyasiya, tariyxiy analogiya, kompyuter arqali ko'rsetiw metodlarinanda paydalanadi.

Ekstrapolyasiya belgili birde bir ha'diysenin' bir bolimin kuzetiw natiyjesinde aling'an juwmaqti basqa bolimge, basqa aymaqqa, yaki keleshekke jariya etiw.


Ekspert bahalaw tariyxiy protses haqqindag'i teren' ha'm aniq ilimiy oylawlarg'a ilimiy izertlew natiyjelerine tayang'an halda baseke beriw. Tariyxiy analogiya birde-bir protsess, ha'diyse haqqinda o'tmish hadiyselerge qarap juwmaq shigariw.

Sotsialliq biliw awele ja'miyet rawaji nizamliqlari asiwina ha'm tiykarg'i sanali xizmet ko'rsetiwge ja'rdem beredi. Jamiyet rawajlaniwi nizamli protsess onda amel qilatugin nizamlar uliwma insaniy xarakerge iye. Tap usi nizamlar o'z aldina aling'an ma'mleketlerge ozine ta'n ta'rizde amel qiladi.



Bizge ma'lim, ja'ha'n koleminde koloniyaliqtin' tamamlaniwi jan'a basqishtin', mamleketti demokrtiyaliq rawajlaniw basqishin baslap berdi, bul jagdaydi O'zbekstan ko'leminde ko'riw mu'mkin. O'zbekstan sotsialliq rawajlaniwdin' o'zine ta'n "o'zbek modeli" mamleketimizdin' sotsialliq biliw tarawindag'i qolg'a kirgizgen u'lken jetiskenligi esaplanadi. "O'zbekstan o'zbekshe model" mamleketimizdin' rawajlaniw jollarinda ozinde ko'rsetken.

Bul model Respublika Prezidenti ta'repinen islep shig'ilg'an ha'm onin' "O'zbekistonning o'z istiqlol va taraqqiyot yoli ", " O'bekiston XXI a'sr bo'sag'asida: xavsizlikka taxdid, barqororlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari", "O'zbekiston XXI asrga intilmoqda", "O'zbekistonda demokratik o'zgarishlarni yanada chuqurlashtirish, fuqarolik jamiyatini shakillantirishning asosiy yo'nalishlari" siyaqli shigarmalarinda o'z ko'rinisin tapqan. Onda tuwri korsetilgenindey, bizin' bas strategik maqsetimiz sotsialliq jo'neltirilgen bazar mu'nasa'betlerine basqishpa basqish o'tiw arqali demokratiyaliq huqiqiy ma'mleket ha'm erkin puxaraliq ja'miyetti quriwdan ibarat. Usi waqitta rawajlaniwdin' ha'r bir basqishi - jan'a maseleler ha'm olardi sheshiw jollarin islep shigiwdan ibarat. Onda jamiyetti ilimiy biliw tiykarinda erisildi. Soni aytiw kerek, ma'mleketimizde alip barilip atirg'an ilajlar ishki ha'm sirtqi siyasatimizdin' mazmuni tap usi sotsialliq biliw na'tiyjesinde payda bolg'an. Belgilengen strategik maqset keleshegi ulli ma'mleket, rawajlang'an ma'mleketti quriw - keleshek maqsetimiz.
Download 189.83 Kb.

Do'stlaringiz bilan baham:
1   2   3   4   5   6   7




Ma'lumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalangan ©fayllar.org 2020
ma'muriyatiga murojaat qiling